Sözlük › E › eşek -ği

eşek -ği (eşeği)

a.hayvan

İlişkililer eşeklik –ği · gölük -ğü · eşeksiz · eşekzade · ai ai · hergele · Himar tıraşı · eşekçe II · eşekçe I · eşek sıpası · ölmüş eşek · eşek cenneti · +27 ›

Açıklama

  1. 1. Atgillerden, uzun kulaklı binek ve hizmet hayvanı; merkep, karakaçan, uzun kulaklı (Equus asinus). 2. Odun kesme, duvar örme, sıva yapma vb. işlerde kullanılan üç veya dört ayaklı sehpa. 3. a. tıp. Doğumsal kalça çıkık/kırıklarını sağaltmak üzere alçıya alınırken bebeğin belinin üstüne yatırıldığı yerden 40-50 santim yükseklikte kollu kürsü. Dr. Ahmet Gedikli
  2. tıp. alçıdan tıpta.

Örnek

Şu bey şu eşek şu yaban şu işçi arı / Biz beş sınıfta kaldırdık bütün sınıfları.
eşeğin büyüğü ahırdan çıkmak ikinci ve daha büyük bir sıkıntı, dert, zarar halinde söylenen söz.
Sonraa...
-Eşeğin büyüğü ahırdan çıkıyor. Bırak otuz lira bayılmayı, herif anasının gözü müdür ne, lokanta kapısının kırkar santim yanlara genişlemesi işinde bile telaşlanmadı. Deyyus. Halbuki ben bu numarayı İstanbulda bile yedirmiştim.
eşek sudan gelene dek sopa yemek.
Kaç diyorum kendi kendime. Yoksa, eşek sudan gelene dek sopa yiyeceksin.
eşek semeriyle gider semeriyle gelir atasözü parça bütüne tabidir.
bizim eskiden büyüklerimiz eşek semeriyle gider semeriyle gelir derlerdi
Ben ona dedim ki Murat Bey eşek semeriyle gider., 15.12.2015, diyalog, Beyazıtda duydum.
göç geriye dönünce topal eşek /uyuz keçi/ başa geçer atasözü ++
Canı yanan eşek attan hızlı gider. (Boğazlıyanlı Terzi Tahir Güleryüz)

Kaynak Can Yücel, Öğretmenin düşü, A Püsküllüoğlu, KKV, 1979, 172 | O Kemal, 1966, 44 | G Dayıoğlu, Yaşanmış 1, 61 | 15.12.2011, 16.12.2015

Kişi Can Yücel · Orhan Kemal · Gülten Dayıoğlu

Yıl/Tarih 01.03.2026 · 1979 · 1966 · 15.12.2011 · 16.12.2015 · 15.12.2015

Web http://forum.donanimhaber.com/m_55629619/plus_1/tm.htm

Köken ailesi

Arapça şekk kökünden gelen 6 sözcük:

şâkşekşükûkmeşkûkteşkik

Köken ailesinin tümünü göreyim... →

Anlam/Değer ilişkileri

Eş anlamlıları gölük -ğü
Doğrudan ilişkili sözcükler eşeklik –ği eşeksiz
3 - 9'lu ve çoklu ilişkileri Kök ve türevler (3 sözcük)

Sözcük oyunu nedir ›

Ardından gelebilecekler: k ile başlayan 3.464 sözcük →

Öncesine gelebilecekler: e ile biten 2.230 sözcük →

Bu sözcükle zincir kur

Türk Dil Kurumu sözlüklerindeki sonuçlar...

“eşek” sözcüğünün TDK sözlüklerindeki karşılıkları... [sozluk.gov.tr] İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

Güncel Türkçe Sözlük

1. Atgillerden, uzun kulaklı binek ve hizmet hayvanı; merkep, karakaçan, uzun kulaklı (Equus asinus)

2. Odun kesme, duvar örme, sıva yapma vb. işlerde kullanılan üç veya dört ayaklı sehpa

Birleşik sözler: eşek arısı, eşekbaşı, eşek cenneti, eşek davası, eşek dikeni, eşek hıyarı, eşek inadı, eşek kafalı, eşekkulağı, eşek marulu, eşek maydanozu, eşekoğlueşek, eşek otu, eşek sıpası, eşeksırtı, eşek şakası, eşek turpu, şeddeli eşek, uzuneşek, marsıvan eşeği, ocakeşeği, yaban eşeği, yereşeği

Biyoloji Terimleri Sözlüğü, 1998
Zanaat Terimleri Sözlüğü, 1976 (1)

(I) 1. Boyanacak ipleri asmak için kullanılan bir ucu duvara çakılı deynek. (*Bor -Niğde) 2. Üzerine deri asmağa yarayan sehpa biçiminde araç. (*Bor -Niğde)

Zanaat Terimleri Sözlüğü, 1976 (2)

(II) Kesilen odunlardan yığın yapılabilmesi için kullanılan destek düzeni. (*Gerze -Sinop)

Zooloji Terimleri Sözlüğü, 1963

(Equus asinus) Tek-parmaklılar (Perissodactyla) takımının atgiller (Equidae) familyasından bir memeli türü. Yüksekliği 120 cm. Yelesi ve kuyruğu kısa kulakları uzundur. Yavaş ve sabırlı bir hayvandır. Afrikadan dünyaya yayılmıştır. Bir çok çeşitleri vardır.

İng. ass · Fr. ane sauvage · Alm. Hausesel

Etimoloji Sözlüğü

‘uzun kulaklı binek ve hizmet hayvanı (Equus asinus)’ / ‘kaba, yeteneksiz, inatçı kimse’ / ‘odun kesmek için kullanılan üç veya dört ayaklı sehpa’ / ‘duvar örmek, sıva yapmak gibi işlerde kullanılan dört ayaklı sehpa’

~ Az eşşәk. -Tkm eşek. -TatK işek. -Blk eşek. -Nog eşek. -Krg eşek. -Kklp eşek. -Kzk esäk. -Tel, Şor eştek. -ÖzbA eşak, eşäk. -Çuv aşak. Tatarcadan alınmıştır.
Eski çağlardan başlayarak kullanılır (eşgek). Orta Türkçede eşgek, eşyek olarak geçer. Eski Kıpçakçada eşek biçimi kullanılır.
Kökeni karışıktır. Pedersen’e göre (ZDMG 57: 567; KZ 39: 447 s. 60. §) Ermeniceden alınmıştır (Erm ēş ‘Esel’). Pedersen (KZ 39: 449) Sümerce ansǔ ‘Esel’ ile Ermenice ēş (ve Türkçe eşek) arasında bir bağ kurulamayacağını vurguladığı gibi Ermenice etimolojisini göz önünde tutarak Türkçe eşek biçiminin Moğolca elçigen sözüyle birleştirilemeyeceğini de dile getirmiştir. Munkácsi (KSz 5: 353) ise Türkçe eşek ile Ermenice ēş arasında bir bağ kurulamayacağını yazmıştır. Büyük bir olasılıkla Türkçe bir türev olduğu inancından yola çıkan Doerfer (TMEN 486), Schraeder’in Türkçe eşek’i Grekçe ὄνος, Latince asinus, Ermenice ēş, Sümerce anşu, anşi biçimleriyle birleştirme denemesine katılmamıştır (Reallexikon der indogermanischen Altertumskunde. Straβburg 1901, 206). Pedersen’den habersiz kaldığı anlaşılan Doerfer (TMEN 68) Türkçe eşek biçiminin sık sık Moğolca elcigen sözüyle karşılaştırıldığını belirtmişse de bu birleştirmenin ses bakımından tartışmaya açık olduğunu da dile getirmiştir. Ancak daha sonra Doerfer: UAJb N. F. l: 97 Halaçça äşgä (< äşgäk) biçimini Moğolca elçǰigen ile birleştirmiştir. Türkçe eşek ~ Moğolca elçigen birleştirmesi Ramstedt’in çalışmalarında sık sık geçer (JSFOu 19: 97; KWb 119a, 130b). Onun otoritesine güvenen uzmanlar da sıklıkla bu birleştirme üzerinde durmuşlardır. Gombocz (MNy 10: 28) Moğolca elçigen’in *elti-gen’den geldiğini düşünerek *elt kökünü Teleütçe ve Şorca eştek biçiminin köküyle birleştirmiştir. Daha sonra (NyK 35: 264; KSz 13: 8/42) da eşek ~ elçigen birleştirmesini vermiştir. Németh (ALH 21: 473) de bu birleştirme üzerinde durmuştur. Poppe (Lautlehre 86), Ramstedt’e dayanarak Türkçe-Moğolca biçimleri karşılaştırmıştır.
Doerfer (TMEN 486) eşek sözünün büyük bir olasılıkla Türkçe bir türev olduğunu dile getirmiş, Bang’ın açıkladığı gibi eş ‘Gefährte’ sözünün -gek, -ek küçültme ekiyle yapılmış bir türevi olduğunu yazmıştır (UAJb 40: 246; UAJb N. F. l: 97 TDAY 1975-1976, 35-36). Son olarak Doerfer (KhalMat 293) Türkçe eşek ile Moğolca elçigen arasındaki ilişkiyi kuşkulu bulduğunu saklamamıştır. Clauson (TDAY 1966, 9, 27 ED 260) eşgek’i eş ‘(an animal) which habitually ambles’ kökünden -gek ekiyle yapılmış bir türev olarak değerlendirmiş, Ermeni etimolojisi üzerinde durmamıştır. Bu görüşe Doerfer de katılmıştır (TMEN 486; Nachträge Nr 486 ve Nr 68). Räsänen (MTS 101) de Bang’a uyarak (UJb 14: 204) eşkek’in eş, iş ‘Gefährte’ kökünden -kek ekiyle yapıldığını yazmıştır. Son olarak Räsänen (V 51) eşkek (> eşek)’in eş ‘Genosse’ + -(g)ek küçültme ekiyle kurulduğunu dile getirmiştir. Ancak Räsänen, Poppe’nin Ramstedt’ten kalma Türkçe-Moğolca birleştirmesini de vermiştir. Menges (Introduction 98, 178; Jarring Arm 110) Ermenice ēš’ten geldiğini tekrarlamıştır. Ona göre Hint-Avrupa dillerinde eşeğe verilen adlar eski bir Anadolu biçimine dayanır ve son olarak Sümerce anšu biçimine çıkar.
Gabain (AG 62/59. §) eşkek’in iş, eş ‘Gefährte’ (?) kökünden -kek ekiyle yapıldığını belirtmiştir. Ancak Brockelmann (OGM 52. §) -gek (~ -gak) ekiyle kurulmuş türevler arasında eşkek örneğini saymamıştır. Egorov (ÊS 38) Ermenice etimolojiyi bir olasılık olarak vermiş ancak Gabain’in açıklamasını da olduğu gibi almıştır. Şçerbak (İRLTJa 123) eşeğin yaşadığı alanın, eski Türklerin yayıldığı toprakların sınırlarına uymadığını göz önünde tutarak Schrader’in, eşeğin etimolojisine ilişkin görüşünü doğrulamaya çalışmıştır. bk. Şçerbak: Vvedenie 141; JaS 116/ 140, 151, 171, 178; Ramstedt: AAScF B 27: 247; Bang: UJb 14: 203-204.
Ligeti (TörK 120) eski ve yeni diyalektlerde geçen belli başlı verileri saymış. Moğolca elçigen’den söz etmemiştir.
Rusça işak (ve Farsça aşak, eşek) Türkçeden alınmıştır (Pedersen: KZ 39: 447. s. 60. §).
Teleütçe, Tuvaca gibi diyalektlerde geçen elçigen biçimi Moğolcadan geçmiştir. (Ramstedt: KWb 119; Räsänen: V 40).
Sevortyan: ÊSTJa 1974, 317-318; Hegaard: Menges Arm 2: 94; Dankoff (ALT A6) Ermenice ēş ‘donkey’ etimolojisine güvenmediğini açıklamıştır. Bläsing (ALT 21. s.; FO 29:25) Pedersen’in Ermenice etimolojisini vermişse de Munkácsi’nin bu karşılaştırmayı haklı olarak kuşku ile karşıladığını da saklamamıştır. Ancak Amiryan’ın bu açıklamayı yorumsuz olarak verdiğini de eklemiştir.

Kubbealtı sözlüğündeki sonuçlar...

“eşek” sözcüğünün lugatim.com'daki karşılıkları... İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

EŞEK (1)

i. (Eski Türk. eşgek eşyek ) [Kökü kesin olarak belli olmayan kelime Farsça ve Rusça’ya da geçmiştir] 1. Tek parmaklılardan, uzun kulaklı, attan küçük binek ve yük hayvanı, merkep. Equus asinus: Sakanın eşeği hiç şaşırmadan sıra ile her kapının önünde durur (Yusuf Z. Ortaç). 2. i. ve sıf. mec. Kaba, anlayışsız, terbiyesiz, inatçı kimse: Şu dünyâda varım yoğum / Karım, eşek oğlum (Orhan V. Kanık). 3. Hakāret anlamı taşıyan hitap sözü [ Eşşek şeklinde de kullanılır]. ѻ Eşek başı mı? – Eşek başı mıyım?: Sorumlu ve yetkili durumda olduğu halde neden ona (bana) danışılmıyor, kıymet verilip fikri (fikrim) sorulmuyor?: Ben neciyim be dedi. Burada eşek başı mıyım? (Sait Fâik). Eşek başı mısın?: Burada boşuna mı duruyorsun, neden yetkini kullanmıyor da gevşek davranıyorsun?: Başımıza bir müfettiş ekşise, muâmelâtı bir gözden geçirse, “Be herifler, siz eşek başı mısınız?” dese (Reşat N. Güntekin). Eşek büyüdü, semeri küçüldü: Çocuklar için, “Büyüdü de artık elbisesi dar geliyor” anlamında kullanılan kaba bir söyleyiş; sıpa büyüdü, çulu (semeri) küçüldü. Eşek cennetini boylamak (cennetine gitmek): argo. Ölmek. Eşek derisi gibi: Çok sert, çok kalın. Eşek gibi: Çok kaba, çok hoyrat. Eşek gibi çalışmak: Çok fazla çalışmak. Eşek herifin dâmâdı: Kaba bir latîfe sözü. Eşek hoşaftan ne anlar (suyunu içer, tânesini bırakır): Bir şeyin kıymetini takdir etmeyen kimseler için kullanılır. Eşek inadı: Kesinlikle yumuşamayan inat, gâvur (katır, keçi) inadı. Eşek kadar (oldu): (Çocuk için) Her şeye aklı erecek kadar büyük, koskocaman (oldu): Eşek kadar çocuğun elinde; hâlâ bakıp duruyor (Sait Fâik). Eşek kafalı: Aptal, anlayışsız, akılsız. Eşek (Eşeğin) kuyruğu gibi ne uzar ne kısalır: Mevki, iş ve gelirinde hiçbir gelişme görülmeyen kimseler için kullanılır. Eşek oyunu: İtişip kakışarak yapılan kaba şaka. Eşek şakası: Kaba, incitecek kadar ağır ve tatsız şaka. Eşek sıpası: Çocuklar için kullanılan kaba bir latîfe sözü. Eşek sudan gelinceye kadar dövmek: (Birini) Kıyasıya dövmek. Eşeğe binmeden ayaklarını sallamak: Ortada bir şey yokken bir işe olmuş gibi bakmak, ata binmeden ayaklarını sallamak. Eşeğe gücü yetmeyen (Eşeğini dövemeyen) semerini döver: Kuvvetliye gücü yetmeyen hıncını zayıf olandan çıkarır. Eşeğe ters bindirmek: Herkese maskara etmek. Eşeği düğüne çağırmışlar, ya su lâzımdır ya odun demiş: “Zamansız ve yersiz bir ikrâmın altında muhakkak bir çıkar yatar” anlamında kullanılır. Eşeğin büyüğü ahırda kaldı: Asıl önemli olan geriye kaldı, meselenin mühim tarafı hesâba katılmadı. Eşeğin kuyruğunu kalabalıkta kesmemek: Her kafadan bir ses çıkarken iş yapmamak. Eşeğini sağlam kazığa bağlamak: İşini sağlam tutmak, atını (devesini) sağlam kazığa bağlamak. Eşekten düşmüş karpuza dönmek: 1. Şaşırıp kalmak, afallamak. 2. Çok gülünç ve kötü duruma düşmek. ● Eşekcik i. Küçük eşek. ● Eşekçe – Eşekçesine sıf. ve zf. Ancak bir eşeğe yakışır şekilde anlayışsızca, kabaca.

lugatim.com/s/EŞEK
EŞEK (2)

( ﺍﺷﻚّ ) sıf. (Ar. şekk “şüphe etmek”ten eşekk ) Çok (daha, en, pek) şüpheci: Zann u şek sâhibi vehhâm u eşek olmaya (Kâtip Çelebi’den Seç.).

lugatim.com/s/EŞEK
Paylaşayım... Facebook X LinkedIn WhatsApp