‘uzun kulaklı binek ve hizmet hayvanı (Equus asinus)’ / ‘kaba, yeteneksiz, inatçı kimse’ / ‘odun kesmek için kullanılan üç veya dört ayaklı sehpa’ / ‘duvar örmek, sıva yapmak gibi işlerde kullanılan dört ayaklı sehpa’
~ Az eşşәk. -Tkm eşek. -TatK işek. -Blk eşek. -Nog eşek. -Krg eşek. -Kklp eşek. -Kzk esäk. -Tel, Şor eştek. -ÖzbA eşak, eşäk. -Çuv aşak. Tatarcadan alınmıştır.
Eski çağlardan başlayarak kullanılır (eşgek). Orta Türkçede eşgek, eşyek olarak geçer. Eski Kıpçakçada eşek biçimi kullanılır.
Kökeni karışıktır. Pedersen’e göre (ZDMG 57: 567; KZ 39: 447 s. 60. §) Ermeniceden alınmıştır (Erm ēş ‘Esel’). Pedersen (KZ 39: 449) Sümerce ansǔ ‘Esel’ ile Ermenice ēş (ve Türkçe eşek) arasında bir bağ kurulamayacağını vurguladığı gibi Ermenice etimolojisini göz önünde tutarak Türkçe eşek biçiminin Moğolca elçigen sözüyle birleştirilemeyeceğini de dile getirmiştir. Munkácsi (KSz 5: 353) ise Türkçe eşek ile Ermenice ēş arasında bir bağ kurulamayacağını yazmıştır. Büyük bir olasılıkla Türkçe bir türev olduğu inancından yola çıkan Doerfer (TMEN 486), Schraeder’in Türkçe eşek’i Grekçe ὄνος, Latince asinus, Ermenice ēş, Sümerce anşu, anşi biçimleriyle birleştirme denemesine katılmamıştır (Reallexikon der indogermanischen Altertumskunde. Straβburg 1901, 206). Pedersen’den habersiz kaldığı anlaşılan Doerfer (TMEN 68) Türkçe eşek biçiminin sık sık Moğolca elcigen sözüyle karşılaştırıldığını belirtmişse de bu birleştirmenin ses bakımından tartışmaya açık olduğunu da dile getirmiştir. Ancak daha sonra Doerfer: UAJb N. F. l: 97 Halaçça äşgä (< äşgäk) biçimini Moğolca elçǰigen ile birleştirmiştir. Türkçe eşek ~ Moğolca elçigen birleştirmesi Ramstedt’in çalışmalarında sık sık geçer (JSFOu 19: 97; KWb 119a, 130b). Onun otoritesine güvenen uzmanlar da sıklıkla bu birleştirme üzerinde durmuşlardır. Gombocz (MNy 10: 28) Moğolca elçigen’in *elti-gen’den geldiğini düşünerek *elt kökünü Teleütçe ve Şorca eştek biçiminin köküyle birleştirmiştir. Daha sonra (NyK 35: 264; KSz 13: 8/42) da eşek ~ elçigen birleştirmesini vermiştir. Németh (ALH 21: 473) de bu birleştirme üzerinde durmuştur. Poppe (Lautlehre 86), Ramstedt’e dayanarak Türkçe-Moğolca biçimleri karşılaştırmıştır.
Doerfer (TMEN 486) eşek sözünün büyük bir olasılıkla Türkçe bir türev olduğunu dile getirmiş, Bang’ın açıkladığı gibi eş ‘Gefährte’ sözünün -gek, -ek küçültme ekiyle yapılmış bir türevi olduğunu yazmıştır (UAJb 40: 246; UAJb N. F. l: 97 TDAY 1975-1976, 35-36). Son olarak Doerfer (KhalMat 293) Türkçe eşek ile Moğolca elçigen arasındaki ilişkiyi kuşkulu bulduğunu saklamamıştır. Clauson (TDAY 1966, 9, 27 ED 260) eşgek’i eş ‘(an animal) which habitually ambles’ kökünden -gek ekiyle yapılmış bir türev olarak değerlendirmiş, Ermeni etimolojisi üzerinde durmamıştır. Bu görüşe Doerfer de katılmıştır (TMEN 486; Nachträge Nr 486 ve Nr 68). Räsänen (MTS 101) de Bang’a uyarak (UJb 14: 204) eşkek’in eş, iş ‘Gefährte’ kökünden -kek ekiyle yapıldığını yazmıştır. Son olarak Räsänen (V 51) eşkek (> eşek)’in eş ‘Genosse’ + -(g)ek küçültme ekiyle kurulduğunu dile getirmiştir. Ancak Räsänen, Poppe’nin Ramstedt’ten kalma Türkçe-Moğolca birleştirmesini de vermiştir. Menges (Introduction 98, 178; Jarring Arm 110) Ermenice ēš’ten geldiğini tekrarlamıştır. Ona göre Hint-Avrupa dillerinde eşeğe verilen adlar eski bir Anadolu biçimine dayanır ve son olarak Sümerce anšu biçimine çıkar.
Gabain (AG 62/59. §) eşkek’in iş, eş ‘Gefährte’ (?) kökünden -kek ekiyle yapıldığını belirtmiştir. Ancak Brockelmann (OGM 52. §) -gek (~ -gak) ekiyle kurulmuş türevler arasında eşkek örneğini saymamıştır. Egorov (ÊS 38) Ermenice etimolojiyi bir olasılık olarak vermiş ancak Gabain’in açıklamasını da olduğu gibi almıştır. Şçerbak (İRLTJa 123) eşeğin yaşadığı alanın, eski Türklerin yayıldığı toprakların sınırlarına uymadığını göz önünde tutarak Schrader’in, eşeğin etimolojisine ilişkin görüşünü doğrulamaya çalışmıştır. bk. Şçerbak: Vvedenie 141; JaS 116/ 140, 151, 171, 178; Ramstedt: AAScF B 27: 247; Bang: UJb 14: 203-204.
Ligeti (TörK 120) eski ve yeni diyalektlerde geçen belli başlı verileri saymış. Moğolca elçigen’den söz etmemiştir.
Rusça işak (ve Farsça aşak, eşek) Türkçeden alınmıştır (Pedersen: KZ 39: 447. s. 60. §).
Teleütçe, Tuvaca gibi diyalektlerde geçen elçigen biçimi Moğolcadan geçmiştir. (Ramstedt: KWb 119; Räsänen: V 40).
Sevortyan: ÊSTJa 1974, 317-318; Hegaard: Menges Arm 2: 94; Dankoff (ALT A6) Ermenice ēş ‘donkey’ etimolojisine güvenmediğini açıklamıştır. Bläsing (ALT 21. s.; FO 29:25) Pedersen’in Ermenice etimolojisini vermişse de Munkácsi’nin bu karşılaştırmayı haklı olarak kuşku ile karşıladığını da saklamamıştır. Ancak Amiryan’ın bu açıklamayı yorumsuz olarak verdiğini de eklemiştir.