zamir. (Eski Türkçe’den beri kullanılır) 1. Hangi şey: “Ne lâzım?” “Ne getireyim?” “Ne arıyorsun?” Zihnimden ne geçtiğini biliversen (Nâmık Kemal). Sen ne söylüyorsun kuzum? Ben bir şey anlamıyorum ki… (Peyâmi Safâ). 2. (Şart kipiyle kullanıldığında) Bir şey, herhangi bir şey: “Ne isterse alıyorum.” “Ne getirse makbûlüm.” Yelken vapur ne varsa kaçışmış limanlara (Yahyâ Kemal). 3. Bâzı cümlelerin sonunda, “Onu ne ilgilendiriyor, onu alâkadar etmez” anlamında kullanılır: “Kime ne!” “Sana ne!” “Parasını ben verdim, komşulara ne!” ♦ sıf. 4. Hangi: “Ne gün?” “Ne zaman?” “Ne durumda?” “Ne şekilde?” Hulyâsı kalmayınca hayâtın ne zevki var? (Yahyâ Kemal). 5. Bâzı kelimelerle kullanıldığında onların gereksizliğini ve yokluğunu bildirir: “Ne hâcet!” “Ne zahmet!” “Ne külfet!” “Ne münâsebet!” “Ne lüzûmu var” 6. Nasıl [Bu anlamda bu sıfatı ile kullanılır]: “Bu ne yağmur!” “Bu ne pahalılık!” ♦ zf. 7. Niçin: “Ne gülüyorsun?” “Ne karışıyorsun?” “Ne bakıyorsun?” 8. Bâzı kelimelerle kullanıldığında bunlara aşırılık kavramı katar ve kelimenin anlamına göre şaşma, yakınma, memnûniyet, beğenme, takdir vb. ifâde eder [Bu anlamda ne kadar ’ın kısaltılmış şekli olup tekrar edilerek de kullanılır]: “Ne gürültü, ne terbiyesizlik, ne cesâret, ne soğuk, ne rahat, ne geniş, ne yüksek, ne güzel, ne sevimli!” “Ne para ne para!” “Ne sıcak ne sıcak!” Vatan için ölmek isteyenlere ne güzel numûne oldun! (Nâmık Kemal). ♦ ünl. 9. Şaşkınlık, hiddet vb. mânâlar ifâde eder: “İflâs etmiş –Ne!..” “Ne! Sen sınıfta mı kaldın?” “Ne! İstîfâ mı ediyorsun?” “Ne! Bana karşı mı geliyorsun?” 10. Kaba konuşmada “efendim, anlamadım” anlamında kullanılır: “Çarşıya çıkacak mısın? –Ne!..” “Bu kaç para? –Ne!..” ѻ Ne akla hizmet ediyor?: Akılla bağdaştırılamayan, akıl erdirilemeyen bir hareket karşısında, “Ne düşünüyor da böyle davranıyor, bu nasıl akıl?” mânâsında kullanılır; hangi akla hizmet ediyor?: “Ne akla hizmet ediyor da bu işe girişiyor?” Ne âlâ: 1. Diyecek bir şey yok, çok iyi: “Parasını verirse ne âlâ, yoksa alamaz.” “Bilirse ne âlâ, yoksa geçemez.” 2. Küçümsenen bir şey karşısında alay yoluyle kullanılır: “İşe bu saatte mi geliyorsun, ne âlâ!” Nasîbim bir çuvaldız boyu mu, ne âlâ! (Safiye Erol). Ne âlâ memleket: Alay veya sitem yoluyle, “Haksız ve yersiz işler nasıl da hoş görülüyor” anlamında kullanılır. Ne âlem: Kendine has özellikleri olan kimseler için söylenir: “Şu Bekir ne âlem çocuk.” Ne âlemde?: Nasıl, ne yapıyor, nerelerde?: –Ey söyle bakalım Nûrefşan.. Senin saka ne âlemde? (Peyâmi Safâ). Ne alıp veremiyor?: Zoru ne, ne istiyor, kabul edemediği çekemediği nedir? Ne arar: Yok, ne gezer: “Onda para ne arar!” “Sende akıl ne arar!” Dertleri zevk edindim / Bende neş’e ne arar (Şarkı – Ö.T.S.). Ne arayan var ne soran: Hiç kimse ilgilenmiyor. (Biri bir yerde) Ne arıyor?: Orada ne işi var, neden oraya gitmiş? Ne biçim: Nasıl, ne kadar garip: Ne biçim adam, acaba deli mi? (Ömer Seyfeddin). Anlamadım. Kız bu ne biçim lakırdı? (Kemal Tâhir’den). Ne bileyim: Kararsızlık, tereddüt ifâde eder: “Ne bileyim, söylesem belki iyi karşılar, belki de kızar.” (Buna) Ne buyrulur?: Buna ne dersiniz, işte gördünüz, şimdi ne diyorsunuz?: “Param yok diyor, ama gene yeni bir araba almış; ne buyrulur?” Ne çâre: Elden ne gelir: Ağlamanın vakti geçti ne çâre (Karacaoğlan). Kız: Artık ne çâre der. Hâkan’a vedâ eder (Orhan S. Orhon). Ne çıkar: 1. Ne zararı var, bir zararı olmaz: “Biraz eksik olsa ne çıkar.” Şâir ne çıkar sanki bulunmazsa başında bir selvi (Orhan S. Orhon). –Ne çıkar yenge dedim (Yusuf Z. Ortaç). 2. Bir fayda, bir sonuç vermez: “Karar verilmiş bir kere, artık îtiraz etsen ne çıkar.” “İş işten geçtikten sonra gelmiş ne çıkar.” Öyle de olsa ne çıkar. (Reşat N. Güntekin). Ne çiçektir biliriz: Onu iyi tanırız, ne mal olduğunu biliriz: Arz eyler ise bûy-i visâlin sana dektir / Bilmez misin ol gonca-dehânı ne çiçektir (Belîğ – Ş.A.D.). Fesleğen perçemi dilden süpürür gam yoksa / Ne çiçektir bu gülistanda fesleğen biliriz (Sünbülzâde Vehbî – Ş.A.D.). Ne dedim de: Pişmanlık bildirir: “Ne dedim de senin aklına uydum.” Ne demek: Lâfı bile edilmez: “Kitap okumak ne demek, alfabeyi bile öğrenemedi.” Demin gerekti hamiyyet, hem ağlamak ne demek (Mehmet Âkif). Sâgarda değil sâki-yi zîbâda gözüm yok / Gülşen ne demek kubbe-yi mînâda gözüm yok (Şarkı). Ne demeye: Niçin, neden, hangi akla uyarak, ne diye: “Ne demeye buralara geldim bilmem.” Ne demezsin: Olumsuz şeyler karşısında alay yollu kullanılır: “Sınıfını geçmiş mi? –Ne demezsin, teşekkür bile almış.” Ne denir – Ne diyeyim: Değiştirilemeyecek şeyler karşısında, “Artık söylenecek söz yok” anlamında kullanılır: “Kendi karar verdi, kendi evlendi; ne denir.” Ne de olsa – Ne olsa: Eksiği kusûru olsa da, her şeye rağmen: “Ne de olsa babandır.” Ne olsa Avrupa görmüş adamdı (Ahmet H. Tanpınar). Ne denli (denlü): Ne kadar: Fıtnat ne denlü olmasa şâyân-ı vuslatın / Ey şûh eyle merhamet üftâdedir sana (Fıtnat Hanım). Ne dese beğenirsin?: Umulmayan ve beklenmeyen bir şey söylendiği zaman kullanılır. Ne desen boş: Ne söylenirse söylensin faydasız, bir sonuç vermez. Ne diye: Neden, niçin, hangi sebeple?: Ne diye düştün bu cehennemin ortasına sen? (Refik H. Karay). Mümkünse hiç gelmesin, hiçbiriniz gelmeyin, ne diye geleceksiniz sanki? (Ahmet H. Tanpınar). Ne diye ışık yanar bu dağ evinde? (Orhan V. Kanık). Ne diyorsun (söylüyorsun)?: Doğru mu, sâhi öyle mi? Ne fayda: Artık iş işten geçti, neye yarar: Dünya kadar fendin olsa ne fayda (Pir Sultan Abdal). Yaklaştık ama ne fayda (Nâmık Kemal). –Bir yudum al, gargara et, sonra tükür. –Ne fayda (Ömer Seyfeddin). Ne gezer: Bulunmaz, yok, mevcut değil, ne arar: Ayakta kundura yok, başta var mı fes, ne gezer (Mehmet Âkif). Baş ucunda sâhiden bir kılıç var mıydı? –Ne gezer! Yok öyle şey (Safiye Erol). Şiirden anlayacak kafa ne gezer bende (Târık Buğra). Ne gibi?: Ne türlü, nasıl?: “Senin de hatâların çokmuş. –Ne gibi?” Ne gözle?: Hangi düşünce ile, nasıl bir görüşle?: “Kim bilir bizlere ne gözle bakıyor?” “Acaba bugünkü nesli ne gözle görüyor?” Ne güne duruyor?: Bugün işe yaramazsa ne zaman yarayacak?: “O kadar mal ne güne duruyor?” Siz ne güne duruyorsunuz, hanımefendi? (Sait Fâik). Ne günlere (Ne kara günlere) kaldık: İçinde bulunulan zamânın beğenilmediğini, yadırgandığını ifâde eder, “Bunu da mı görecektik, başımıza bu da mı gelecekti” anlamında yakınma sözü: Ruhun hatt-ı siyâhıdır kara bahtım benim Bâlî / Ne kara günlere kaldım bu hâl-i bî-karârımla (Bâlî Çelebi – Ş.A.D.). Demezler şimdi bir yoldaşlığa bir yüzün ağ olsun / Be yoldaşlar görün imdi ne kara günlere kaldık (Edirneli Nazmî – Ş.A.D.). Bakın ne günlere kaldık, ya beş ya altı kopuk / Yamaklarıyle berâber ki hepsi kılkuyruk (Mehmet Âkif). Ne günlere kaldık. Âlemin düzeni, nizâmı bozuldu. Sen ıslâh eyle Rabbim! (Hüseyin R. Gürpınar). Ne haber?: 1. Hal hatır sorma sözü: –Mehmet! Ne haber demeye başladım Mehmed’e (Târık Buğra). 2. argo. Dememiş miydim, bak nasıl dediğim çıktı: “Bütün malları üstüne yaptırmış, ne haber?” Ne hâcet: 1. Ne gereği var, lüzum yok: Âlâsı var efendim. Mostrasına bakar mısınız? –Ne hâcet! Senin sözüne îtimâdımız vardır (Fâik Reşat). Nasıl olsa o mübârek yere kavuşacağız. Hasret çekmeye ne hâcet! (Burhan Felek). Ne hâcet uzun söze! Gelelim netîceye (Enis B. Koryürek). 2. Hoş karşılanmayan, saygısızca yapılan işler karşısında sitem yollu kullanılır: “Ne hâcet, oturmuşken bâri hepsini yeseydin.” “Ne hâcet, geç baş köşeye otur bâri.” “Ne hâcet, bugün de uğramasaydın.” Ne haddine: Ona mı kalmış, onun bu işi yapmaya yetkisi veya yeteneği yoktur. Ne hakla?: Nasıl oluyor da, nasıl olur da, kendinde hangi yetkiyi görerek?: Öyledir de (…) ne hakla dâvâ ediyorsun? (Fâik Reşat). Ne hâli varsa görsün – Ne hâlin varsa gör: Söz dinlemiyor (dinlemiyorsun), artık işine karışmam, ne biliyorsa (biliyorsan) onu yapsın (yap), beni ilgilendirmez: Ne hâlin varsa gör diye yalandan darılacaktık (Aka Gündüz). Benim neme lâzım. Ne hâli varsa görsün (Burhan Felek). Bu mîrasyedi çılgınlığı ve aşırı heveslerine bakıp, “Ne halleri varsa görsünler” demek mümkündür (Ahmet Kabaklı). Ne hikmetse: Bilinmeyen bir sebepten dolayı, nedense. Ne idiği (Ne idüğü) belirsiz: Hakkında tatminkâr bir bilgi bulunmayan, soyu sopu, niteliği bilinmeyen kimseler veya şeyler için hakāret veya küçümseme yollu söylenir: Ne idiği belirsiz kâğıtları tenekesine lâkayt itiyordu (Sait Fâik). Türkçe’nin kaderini ne idiği belirsiz insanların eline bırakmakta ısrar edersek netîce elbette böyle olur (Nihad S. Banarlı). Ne idiği belirsiz iki serserinin kimliğini on beş gün içinde bu kadar girdisi çıktısıyla öğrenmesini hiçbir utanç duymadan kıskandı (Kemal Tâhir). Ne imiş – Neymiş?: Övünme ifâdesi taşıyan sözler veya yersiz ve isâbetsiz tenkitler karşısında, “Ne olmuş sanki?” anlamında kullanılır: “Ne imiş, Afyon’da çiftlikleri varmış, bize ne?” “Ne imiş, gece yarısı gürültü ediyormuşuz.” Ne kadar: 1. Hangi miktarda, ne ölçüde: Tehlike ne kadar büyük olursa Türk askerinin cesâreti o nisbette büyümüştür (Cenap Şahâbeddin). 2. Aşırılık anlatır, çok, aşırı derecede: Bahçeye serbest bir orman manzarası verdirmek için bilseniz ne kadar çalıştım (Ahmet Hâşim). Ne kadar sâf idi sîmâsı bu mü’min neferin (Yahyâ Kemal). Ne kadar olsa: Sonuçta, netîcede: “Ne kadar olsa çocuk.” Ne karın ağrısı: Sıkıcı, bıkkınlık veren şeyler için kullanılır: Git, o “dîvan” mı ne karnağrısıdır, aç da onu / Kokla bir kerre, kokar mis gibi Sandıkburnu (Mehmet Âkif). Ne ki: Ne var ki. Ne kumaş olduğunu anlamak (bilmek): Mâhiyetini, iç yüzünün ne olduğunu anlamak, ne mal olduğunu bilmek [Eskimiştir]: Ne kumâş olduğun anlarsın o şûhun giderek / Bir gün elbette onun ipliği bâzâra gelir (Râsih – Ş.A.D.). Biz bilmeyiz fakat ne kumâş olduğun senin / Eller metâ-ı vuslatını örseler gezer (Enderunlu Vâsıf – Ş.A.D.). Ne kumâş olduğunu anlamışız dünyânın (Dâniş – Ş.A.D.). Ne lâzım gelir: Öyle olsa ne çıkar: “Tek başına gitmek istiyorsa ne lâzım gelir.” Ne mal olduğunu anlamak (bilmek): Birini kusurları ve kötü tarafları ile tanıyıp nasıl bir kimse olduğunu anlamak, bilmek: Ne mal olduğunu bir bakışta anladım amma… (Reşat N. Güntekin). Ne mene: Nasıl, ne türlü [Olumsuzluk bildirir] : Bunların yolunu şaşırıp kardeşinin küpüne akmış ne mene bir varlık olduğunu da araştırmamıştır (Sâmiha Ayverdi). Beyaz peynir, siyah havyar fiyatına yaklaşırken “beylik yapılar”dan bahsetmek ne mene gazeteciliktir (Burhan Felek). Ne merkezde?: Ne durumda, ne halde, ne yolda, nasıl yürüyor?: “İşler ne merkezde?” Ne mutlu: İftihar edilecek veya insana mutluluk verecek şeyler için kullanılır: “Ne mutlu Türküm diyene!” Târihlerinde velev hayâlî büyük bir kadın bulunan eski ve yeni milletlere ne mutlu! (Refik H. Karay). Ne mümkün: İmkânsız, olacak şey değil: Fakat buralarda yüksek topuklu İstanbul iskarpinleriyle yürümek ne mümkün!.. (Rûşen E. Ünaydın). Ne mümkün vazgeçsin bu sevdâdan (Câhit S. Tarancı). Ne münâsebet?: Hiç öyle şey olur mu? Hiç ilgisi yok: Tebriz’e bir elçi göndermek istiyoruz. Tarafımızdan sen gider misin oğlum? –Ben mi? –Evet. –Ne münâsebet? –Aradığımız gibi bir adam bulamıyoruz da… (Ömer Seyfeddin). Kimi, “Ne münâsebet” diye sesini yükseltir… (Cemil Meriç). Ne o: Ne oluyor, ne var?: “Ne o!.. Bu gürültü ne?” Ne olacak: 1. Ne değeri var: “Aman efendim, ne olacak, beş milyonun sözü mü olur?” 2. Küçümsenen, beğenilmeyen, hafife alınan kimse veya şeyler için kullanılır: “Ne olacak, âile terbiyesi yok.” “Ne olacak, çürük yapılmış, elimde kaldı.” Ne olduğunu bilememek: Aklı başından gitmek, çok şaşırmak. Ne oldum delisi: Ummadığı bir servet, durum veya mevkiye kavuşunca çok şımaran kimseler için kullanılır, sonradan görme: Sırtına iki paralık bir manto giymekle ne oldum delisi oldun değil mi? (Reşat N. Güntekin). Ehemmiyetsiz insanların gözünü kamaştırmaktan zevk alan kaba birtakım ne oldum delileri… (Reşat N. Güntekin). Bu görmemiş dâmat bolluğa kavuşunca ne oldum delisine dönerek kayın pederinin konağını çalgılı kıraathânelere çevirmişti (Sâmiha Ayverdi). Ne olur (olursun, olursunuz): Yalvarırım, çok ricâ ederim, lutfen: Ne olursun hep böyle güneşli gitsen (Câhit S. Tarancı). Ah, ne olur bütün güneşler batmadan / Bir türkü daha söyleyeyim bu yerde (Orhan V. Kanık). Ne olur (sanki)?: Ne lâzım gelir?: Bir ikisi de kurşundan, güllelerden ölürse ne olur? (Nâmık Kemal). Ne olurdu: Özlem ve esef ifâde eden temennî sözü, keşke: İnsanın yüzü gibi gönlünü de meydanda yarataydın ne olurdu! (Nâmık Kemal). Kara topraklarda yatacağına kızının yanında bulunsan ne olurdu! (Nâmık Kemal). Ne olur ne olmaz: Hiç belli olmaz, her ihtimâle karşı. Ne olursa olsun: Her şartta, her durumda, her şeye rağmen: Artık ne olursa olsun, o gün Beylerbeyi’ne teyzemin evine gidecektim (Reşat N. Güntekin). Evet, rahmetli babam kâh tatlı, kâh acı ve fakat ne olursa olsun uzun ve güzel bir ömür sürdü (Ergun Göze). Ne olsa: Ne de olsa . Ne olursa –e olur: Bu işten zarar görecek olan …dir: Ben ölürsem ölürüm bir şey değil / Ne olursa garip eşyâma olur (Câhit S. Tarancı). Ne oluyor?: 1. Ne ifâde ediyor, ne anlama geliyor, sebebi ne?: Nerîman hakkında bu istisnâ ne oluyor? (Hüseyin R. Gürpınar). Ne oluyor hiç sebepsiz bu gülüş (Orhan S. Orhon). Hele şu beylik lâfı da ne oluyor? (Burhan Felek). 2. Nasıl bir durum içinde bulunuyor?: Ben bilir miyim ne oluyorum (Nâmık Kemal). Kızım! Hanım kızım! Ne oluyorsun? (Nâmık Kemal). Aman beyefendi, ne oluyorsunuz bu akşam? (Hüseyin R. Gürpınar). (–e) Ne oluyor?: –i ilgilendirmez, … ne karışıyor?: “Sana ne oluyor?” “Komşulara ne oluyor?” Ne pahasına olursa olsun: Neye mâlolursa olsun, her fedakârlığa, sıkıntıya, tehlikeye râzı olarak: Sırplar da Nusret Bey’i ne pahasına olursa olsun ortadan kaldırmayı kurmuşlardı (Reşat N. Güntekin). Ne pahasına olursa olsun sözünü tutacaktı (Ahmet H. Tanpınar). Ne söylüyorsun?: Ne diyorsun? Ne sularda?: Ne halde, ne durumda, ne merkezde?: Biz ne yapıyoruz. Bizim aşkımızdan hiç söylemiyorsun. Ne sularda? (Ahmed Vefik Paşa). Ne şüphe: “Elbette, tabiî, şüphesiz” anlamında tasdik sözü, ona ne şüphe: “Hanımını da götürecek misin? Ne şüphe.” Ne üstüme (üstüne) lâzım: Beni (seni) ilgilendirmez, bana ne , neme lâzım. Ne var?: 1. Ne istiyorsun, ne oluyor?: Yürüdü. Nöbetçinin yanına atıldı. –Ne var? –Kaleden düşman çıkıyor (Ömer Seyfeddin). Ne var diye sordu (Târık Buğra). 2. Ne olur, ne çıkar?: Bîmuhâbâ reh-i nâ-refteye gitsem de ne var / Kahr-ı hasm eylemeğe elde asâdır hâmem (Mustafa Reşit Paşa’dan). Ne var ki – Ne ki: Şu da var ki, şu da göz önüne alınmalı ki, fakat, ancak, lâkin: Ne var ki kalmadı tatbîk için müsâit yer / Neden? Neden mi, görürdün çıkıp gezeydin eğer (Mehmet Âkif). Ne yalan söyleyeyim: Doğrusunu söylemem gerekirse: “Ne yalan söyleyeyim, onu pek sevmem.” Ne yalan söyleyeyim, ben korkarım (Reşat N. Güntekin). Ne yapalım (yaparsın): Çâresiz durumlar karşısında, “Olan olmuş, artık elden bir şey gelmez” anlamında kullanılan teslîmiyet sözü. Ne yapıp yapıp (edip): Her çâreye baş vurarak, bir yolunu bulup: Ordu gelinceye kadar ne yapıp yapıp bu ücrâ kaleyi bırakmamak vazîfesiydi (Ömer Seyfeddin). Gönül meselesinde ise ne yapıp yapıp bir çâre bulmalıydı (Sait Fâik). Ne yârdan geçer (geçerim, geçiyor…) ne serden: İki şey arasında tercih yapma zorluğu karşısında söylenir: Ne yârdan geçerim ne serden / Ne denizlerden ne gökyüzünden (Orhan V. Kanık’tan). Ne yazar: argo. Bir şey ifâde etmez, sonucu değiştirmez: Düşünceyi yasak etmişsin, yasak etmesen ne yazar? Dünyada zâten düşünen adam çok az. Kolay mı düşünmek! (Cemil Meriç). Gelip tek başına gümbür gümbür iktidar olsa ne yazar (Rauf Tamer). Ne yazık ki: Esef sözü olarak kullanılır: “Çok fedâkârlık ettim, ne yazık ki kıymetini bilmedin.” “Ne yazık ki karşılaşamadık.” Ne yüzle?: Hangi cesâretle, nasıl olup da: “Ne yüzle karşıma geliyorsun?” Sôfî cemâl-i yâre ne yüzle bakabilir / Almaz eline çünki kerîh-manzar âyîne (Necâtî Bey’den). Hele yüreksiz Kara Osman! Ne yüzle geldin Balkız’ın evine diyebilirdi (Kemal Tâhir). Ne zaman (ki): “–diği zaman, vaktâki” anlamında iki cümleyi birbirine bağlar: Ne zaman geçse tarladan rüzgâr / Eğilir saygılarla hep başlar (Orhan S. Orhon). ABD ne zaman Türkiye dense hemence Yunanistan’ı hatırlıyor (Ergun Göze). Neden sonra: Aradan epey bir zaman geçtikten sonra, beklenilenden çok sonra. Nedir?: Ne oluyor, ne var?: “Yağmur mu yağacak nedir?” “Hasta mı olacağım nedir?” Gönülde kerâmet mi var nedir? (Nâmık Kemal). Nedir ki: 1. Ne var ki, şu da var ki. 2. Ne önemi var?: “Yapılan masraf yanında posta parası nedir ki?” “Alt tarafı bir kaç parça şey, sizin ikrâmınız yanında nedir ki?” Neler – Neler neler: Çok şeyler, birçok şeyler: “Hayret, insanlar neler düşünüyor!” “Neler gördüm.” “Neler neler anlattı.” Kara toprak neleri örtmez (Nâmık Kemal). Neler savrulmadı bilsen yapraklardan evvel (Câhit S. Tarancı). Neler de neler, maydanozlu köfteler: Akla hayâle gelmeyen çeşit çeşit şeyler. Neme gerek: 1. Üstüme vazîfe değil, bu işe karışmak istemem, neme lâzım. 2. Bana lâzım değil, gerekmez: Ben dost hevâsına düştüm özge hevâ neme gerek (Eşrefoğlu Rûmî). Neme lâzım: 1. Üstüme vazîfe değil, bu işe karışmak istemem, beni ilgilendirmez, neme gerek, ne üstüme lâzım: Münâkaşa etmedim, neme lâzım (Sait Fâik). 2. Doğruyu söylemek gerekirse: “İki elim yanıma gelecek, neme lâzım, gelinim çok beceriklidir.” Nesi var?: 1. “Durgunluğunun sebebi ne, neden bu halde, hastalığı ne?” anlamında soru sözü: “Çok durgun, bu çocuğun nesi var?” Geçen akşam eve geldim. Dediler: –Seyfi Baba / Hastalanmış, yatıyormuş. –Nesi varmış acaba? (Mehmet Âkif). –Vah vah, nesi var acaba? Yani mühim mi? Hayır, verem o kadar mühim hastalık değildi, insan yer içer beslenirdi. Asıl mühim olanı kendi hastalığıydı (Ahmet H. Tanpınar). Nesi (Neyi, neyiniz…) oluyor (olur)?: İki kişi arasındaki akrabalık veya yakınlık bağını öğrenmek için söylenir: “Yanındaki kadın nesi oluyor?” “Bu genç neyiniz olur?” Nesi var nesi yok (yoksa): Varı yoğu, bütün serveti: Dört sene içinde nesi var nesi yoksa altından girip üstünden çıkmıştı (Reşat N. Güntekin). Nesine?: (Oyunlarda) Ne karşılığında?: “Nesine oynuyoruz?” “Lâdes tutuşalım mı? –Nesine?” Nesine (Neyine, neyinize)?: Bir şeyin bir kimseye göre olmadığını anlatmak için kullanılır: “Sen bir garip çingenesin, gümüşlü zurna neyine?” Karagöz de her gece çocukların nesine imiş (Rûşen E. Ünaydın). Neye uğradığını bilememek (şaşırmak): Ânî bir durum karşısında şaşırıp kalmak, ne yapacağını bilememek: Zavallı neye uğradığını bilemedi. Defterler, kurşun kalemler kendisiyle berâber kaldırıma serilmiş idi (Ahmet Râsim). İkisi de neye uğradıklarını bilemez; babasının kanı, canı kurur (Eflâtun C. Güney). Neye yarar: Artık ne faydası var, iş işten geçti: “Tuz geldi ama yemek bitti, neye yarar.” Neyin nesi?: Ne demek oluyor, nereden çıkmış?: Pazarlığa girişip navlunu arttırmak neyin nesi? (Kemal Tâhir). Neyin nesi (kimin fesi)?: Kimdir, kim oluyor, neredendir?: “Kimse tanımıyor, neyin nesi bilen yok.” Neyin nesidir biliyor muyuz? (Reşat N. Güntekin). ■ Ne zamiri etmek, eylemek, olmak gibi yardımcı fiillerle birleştiğinde “e” seslisi düşmüş ve n’eylemek, n’etmek (n’itmek), n’olmak gibi şekiller ortaya çıkmıştır. Bunların bâzı çekimli şekilleri Eski Anadolu Türkçesi’nde kullanılmış olup bir kısmı bugün de halk ağzında devam etmektedir: Gel gör beni aşk n’eyledi? (Yûnus Emre). Cihan bâğı bahârını n’idem evvel bahârımsın / Gerekmez ravza-i cennet riyâz-ı gül-izârımsın (Figānî – T. S.). Gör pîrim küffâra n’etti n’eyledi (Pir Sultan Abdal). N’eylerim âlemi n’eylerim mâli (Pir Sultan Abdal). Baktı etrâfına ürkek, ürkek / Dedi: Tenhâda bu ses n’olsa gerek? (Yahyâ Kemal). Çıkarmayıverirlerse n’ideriz dedi (Rûşen E. Ünaydın). ● Neylersin Ne yaparsın, elinden ne gelir: Neylersin ölüm herkesin başında / Uyudun uyanmadın olacak (Câhit S. Tarancı). ● Neyleyim – Neyleyeyim Ne yapayım, elden ne gelir: Neyleyim kardaşlar elim boş kaldı (Pir Sultan Abdal). Neyleyim gönlümce değil bu olup bitenler (Câhit S. Tarancı). ● Nidersin Ne yaparsın, elden ne gelir: Çaldıran’da otağı başıma yıktılar. Ama nidersin (Safiye Erol). Çok üzüldük, ama nidersin (Sait Fâik). ● Nola Ne olur, ne çıkar?: Ârızın yâdıyle nem-nâk olsa müjgânım nola / Zâyi’ olmaz gül temennâsıyle vermek hâra su (Fuzûlî). Kafes-i gamda nola kaldım ise tûtî veş (Bâkî’den). Düşmezse nola rûy-ı zemîne sâyen / Arş etti anı izzet ile başına tâc (Fıtnat Hanım). ● Nolaydı Ne olurdu, keşke: Nolaydı fülânın sözüne uyup bunun gibi sevdâya yeltenmeye idim (Anternâme – T. S.). Nolaydı yâr nolaydı / Yâr bâde dolduraydı (Şarkı). Onun için, “Bu masal böyle değil de şöyle olmalıydı” demekten kendimizi alamıyoruz: “Nolaydı yâr nolaydı” masalımızın lezzeti gitmeyeydi (Ahmet Kabaklı). ● Nolur – Nolurdu Ne çıkar sanki: Yuva yapsam nolur kenârında (Hüseyin Sîret). Nolurdu anlasam bu mürg-ı nâlânın lisânından (Cenap Şahâbeddin). ■ 1. Bağlaç olarak ve tekrar edilerek cümlede yer alan aynı değerdeki öğelerin başına getirildiğinde bunları red ve inkâr etmek için kullanılır [ Ne … ne bağlacı, cümleyi anlam bakımından olumsuz kıldığı için yüklemi ayrıca olumsuz yapmaya gerek yoktur, böyle cümlelerde yüklem olumlu olarak kalır]: Ne yanar kimse bana âteş-i dilden özge / Ne açar kimse kapım bâd-ı sabâdan gayrı (Fuzûlî). Bir kurşunla ne araba kaldı ne beygir ne yanında asker (Nâmık Kemal). Aşağı yukarı gene yürüyor, ne Endülüs güzeline ne Âsurî kâhinine bakıyordum (Refik H. Karay). Fakat dökülecek yer arayan bu ezelden şahlanmış sevgi ihtiyar amcanın yanında kasılır; ne yüreğinde bir haz ne dudağında bir tebessüm ne dilinde bir kelâm olup kendini gösterirdi (Sâmiha Ayverdi). 2. Aşağıdaki cümle şekillerinde yüklem olumsuzdur: a). Fiil bu bağlaçtan önce gelirse: “Benimle böyle konuşamazsınız, ne sen ne arkadaşın.” Bir gün dedim ki istemem artık ne yer ne yâr / Çıktım sürekli gurbete gezdim diyar diyar (Yahyâ Kemal). b). Şartlı birleşik cümlelerde şart anlamı taşıyan cümlelerin başına gelirse: “Ne annesi ne babası çocuğu görmeseydi başı derde girecekti.” “Ne yemekte ne de yemekten sonra konuşmasaydık bu işi halledemezdik.” c). Cümlede olumsuz anlam veren başka bir kelime bulunursa: “Ne büyükleri ne küçükleri onu asla affetmeyecek.” “Ne Ankara’ya ne İzmir’e hiç gitmedim.” d). Bâzı zarf-fiillerin olumsuz hâliyle kullanıldığı zaman: “Ne anasını ne babasını görmeyince uyumadı.” “Elinde ne malı ne parası olmadığından ticâreti bıraktı.” 3. Karşılaştırılan iki sıfatın başına geldiğinde bu ikisinin ifâde ettiği kavramın ortalaması olan bir başka kavram ifâde eder: “Ne sıcak ne soğuk.” “Ne iyi ne kötü.” ѻ Ne altını bıraktı ne üstünü: 1. Her tarafını karıştırdı: “Dolabın ne altını bıraktı ne üstünü.” 2. Ağzına geleni söyledi, tutulur tarafını bırakmadı: “Bağırdı, çağırdı, ne altını bıraktı ne üstünü.” Ne arayan var ne soran: Hiç kimse ilgilenmiyor. Ne atılır ne satılır: Geçinilmesi zor kimseler, artık işe yaramayan şeyler karşısında, “Vazgeçmek, baştan atmak da mümkün değil” anlamında kullanılır: “Huysuz da olsa gene de evlât, ne atılır ne satılır.” Ne gecesi belli ne gündüzü: Çok çalışan veya geceleyin dinleneceği yerde meşgul olmak mecbûriyetinde kalan kimseler için kullanılır. Ne gelen var ne giden: Kimse gelmiyor, hiç kimse arayıp sormuyor. Ne karışanı var ne görüşeni: Kimseye hesap vermek durumunda değil, istediği gibi hareket etmekte serbest. Ne kokar ne bulaşır: Elinde imkân olduğu halde kimseye iyiliği dokunmaz, ne kötülük eder ne iyilik. Ne od var ne ocak: Çok yoksul, mutfağında ne pişirilecek bir şey ne de yakılacak ateş var. Ne olur ne olmaz: Her ihtimal söz konusu, belli olmaz, her şey olabilir: Ne olur ne olmaz, birkaç gün için daha sokulgan, daha uysal görünmeliydi (Ahmet H. Tanpınar). Yâkup, “Ne olur ne olmaz” dedi Odisya’ya. “Sen kapının eşiğinde ortalık ağarıncaya kadar bekle” (Sait Fâik). Ne sakala minnet ne bıyığa: Bir şey için şuna buna minnet etmeme, kendi imkânları ile yetinme karârını veya gereğini anlatır. Ne selâm ne sabah: İki kişi arasındaki ilişkinin kesildiğini, arada selâmlaşma bile kalmadığını anlatır: Gün gibi arz-ı cemâl etmez isen bize sabâh / Ey güneş yüzlü seninle ne selâm u ne sabâh (İshak Çelebi – Ş.A.D.). Ne sen sor ne ben söyleyim: Anlatması bile tatsız üzücü durumlar karşısında kullanılır: Öyle bir musîbet ki kardeşim / Ne sen sor ne ben söyleyim (Bedri R. Eyüboğlu – Ş.A.D.). Ne severim yârim ne sorarım hâlin: Beni ilgilendirmiyor, onunla hiç alâkadar değilim, olmak da istemiyorum. Ne sihirdir ne kerâmet: Ustaca ve çabucak göz bağcı tutumuyle yapılan işler karşısında söylenir. Ne Şam’ın şekeri ne Arab’ın yüzü: “Faydası da eksik olsun, kendisi de” anlamına, iyi tarafları olsa da katlanılmak istenmeyen insanlar veya durumlar için söylenir. Ne şiş yansın ne kebap: İki taraf da zarar görmesin, ikisinin de incinmeyeceği, zarar görmeyeceği ortalama bir yol bulunsun. Ne tadı var ne tuzu: Hiç lezzeti yok, bir şeye benzemiyor: Firâk-ı bûse-i la’l-i nemek-feşânınla / Mezâk-ı dilde şarâbın ne tadı var ne tuzu (Sâmi – Ş.A.D.). Ne üstte (var) ne başta: Çok fakir, hiçbir şey alamayacak durumda: Bir aydan beri iş arıyorum meteliksiz / Ne üstte var ne başta (Orhan V. Kanık). Ne var ne yok: 1. Ne durumdasınız? Yeni haberler var mı?: Ey bakalım Muhtar Mehmet, ne var ne yok? (Ömer Seyfeddin). 2. Ortalıkta ne varsa: Fakat gelen çapulcu kuvvetler ne var ne yok süpürüyor (Sait Fâik). Ne yârdan geçer ne serden: İstediği şeyden vazgeçemiyor, ama onu elde etmek için yapılması gereken fedâkârlığa da katlanamıyor. Ne yenir ne yutulur: 1. Yenecek gibi değil: “Bu kadar tuzlu yemek ne yenir ne yutulur.” 2. mec. Katlanılması güç, yenilir yutulur gibi değil: “Öyle şeyler söyledi ki ne yenir ne yutulur.” Aşk kim kalbe gıdâdır ne yenir ne yutulur / Bir demir leblebidir çiğneyene aşk olsun (Şinâsî – Ş.A.D.).