ünl. 1. “Evet” anlamında kullanılır [İlk üç mânâda a uzundur]: “Ekmek de alayım mı? Ya, ne kadar iyi olur.” Eskici hem çalışıyor hem de ara sıra, “Ha! Ya, öyle mi?” gibi dinlediğini bildiren sözlerle onu söyletiyordu (Refik H. Karay). Ya! Eh!… Pekâlâ (Peyâmi Safâ). 2. Şaşkınlık ve hayret bildirir: “Ya, duymamıştın değil mi?” “Ya, ne kadar zenginmiş!” 3. Tasdik bildirir, peki: “Ya, öyleyse siz de gidin.” 4. Çekimli fiillerden sonra gelerek anlamı güçlendirir: Allah o kadar güzel bir vücûdun içinde hıyânet saklamaz ya! (Nâmık Kemal). Mezarını olsun öğreniriz ya! (Nâmık Kemal). Ay, üstüme iyilik sağlık, bu da lakırdı mı ya? (Hüseyin R. Gürpınar). 5. Emir cümlelerinin sonunda hükmün onaylandığını bildirir: “Biz artık gidelim mi? Gidin ya!” “Fiyatını da soralım mı? Sorun ya!” 6. -e eki almış dilek-şart kipinden sonra gelerek anlamı daha da kuvvetlendirir: “Çalışsana ya.” “Görsene ya.” ♦ bağl. 7. Cevap durumundaki cümlelerin sonunda “fakat, ancak” anlamında kullanılır: “Sınava girdin mi? Girdim ya, kazanamadım.” “Dükkânına gittin mi? Gittim ya, orada yoktu.” 8. Soru cümlelerinin başında anlamı güçlendirir: “Kiminiz yüzmeye, kiminiz pikniğe gidiyorsunuz, ya ben?” İyi ama, ya düşman kavgaya başlarsa ben bulunmayacak mıyım? (Nâmık Kemal). Ya sizin Türkiye için bildikleriniz nedir? (Refik H. Karay). Ya bizzat kendi düşüncenin, sakat ve zâlim bir fikr-i sâbitin mahsûlü ise?… (Ahmet H. Tanpınar). 9. Bir şeye âit hususlar sayılırken özellikle belirtilmek istenen husûsun başına getirilir: “Onun çalışkanlığına, bilgisine, görgüsüne diyecek yok, ya nezâketi!” “Suyu, havası, ya denizleri!” 10. Soru anlamı taşıyan cümlelerde ihtimal bildirir: “Gidelim diyorsun, ya paran yetmezse?” Ya benden sonra bir başkasını severse? (Nâmık Kemal). ѻ Ya … ya (da, veya, yâhut): İki kelimeyi, iki kelime öbeğini veya iki cümleyi birbirine bağlar: Elbette; ya çıldırırdım ya kendimi öldürmeye mecbur olurdum (Nâmık Kemal). Tuna kenarının neresini karıştırsanız içinde ya babanızın ya kardeşlerinizin bir kemiği bulunur (Nâmık Kemal). Ya bir menekşe veya bir kamelyadır solgun (Hüseyin Sîret). Ya her şey dev gibidir yâhut her şey cücedir (Câhit S. Tarancı). Ya bu deveyi gütmeli, ya bu diyardan gitmeli: Buranın şartlarına uyup bu işi yürütmek gerek, aksi halde buradan ayrılıp yeni bir yer aramalı: Yapılacak başka şey yok ki, ya bu deveyi güdersin, ya bu diyardan gidersin (Reşat N. Güntekin). Beni tâzip için arkadaşına söylediği şu sözü kendime tekrarlıyordum: “Ne yapalım dostum, ya bu deveyi gütmeli, ya bu diyardan gitmeli” (Sâmiha Ayverdi). Ya buna ne buyrulur?: Bir şeyin aksini gösteren durumlar karşısında kullanılır, buna ne buyrulur?: “Çok iyi ahlâklıdır diyordun, fakat gelinine iftirâ atmış, ya buna ne buyrulur?” Ya dayak yememiş ya sayı bilmiyor: Tahmîninde yanılan ölçüsüz kimseler için söylenir. Ya devlet başa ya kuzgun leşe: 1. “Otoritenin bulunmadığı yerde anarşi hâkim olur” anlamında söz. 2. Büyük bir başarıya erişmek için yok olma tehlikesini göze alma durumunu anlatır: Biri kovulacak, ölecek de iki adım ileri gideceksin. Onun için “ya devlet başa ya kuzgun leşe” dedim, kendimi bu kāfileden, yâni Altın Yaprak Anonim Şirketi’nden dışarı attım (Reşat N. Güntekin). Ya hep ya hiç: Aza râzı olmayıp bir şeyin tamâmını isteme durumunu anlatır: Ya hep ya hiç! O zamanki düşüncesi buydu (Ahmet H. Tanpınar). Ya herrü ya merrü: [ Herrü , merrü kelimeleri ses taklidi olmalıdır] İyi ihtimal de var kötü ihtimal de, her ikisini de göze alıp ne olursa olsun diyerek işe girişmek gerek, ya batarız ya çıkarız: İçiniz sultânım dedim, ihtiyâcınız var. İçiniz de dansa kalkalım. Ya herrü ya merrü, olacağın önüne geçilmez (Refik H. Karay). Yâ hey: Coşkunluk ve sevinç anlatır. Ya huyundan ya suyundan: Bir kimsede âilesinin, yanında bulunduğu kimsenin veya oturduğu yerin özelliklerine rastlandığı zaman kullanılır. Yâ nasip: Bakalım ne nasip olur, Allah ne kısmet eder: Gelini ata bindirmişler, yâ nasip demiş (Atasözü – Ö.T.S.). Ya var ya yok: (Sayılabilen, ölçülebilen şeyler için) Aşağı yukarı, yaklaşık: Sekiz kişi ya var ya yok (Sait Fâik).