( ﺭﻭﺡ ) i. (Ar. rūḥ ) 1. İnsan ve hayvanda vücûdu canlı kılan, bilen, duyan ve idrak eden hayat gücü, hayat cevheri, can: Rûh arar başka tesellî her esen rüzgârda (Yahyâ Kemal). Rûhumda daha büyük muammâlara doğru genişlemek, yayılmak için bir tebahhur başlıyor (Peyâmi Safâ). Fakat bir türlü rûhundaki susuzluğu gideremediği için yüzünü tasavvufa çevirmiş, kendisine mürşit arayan genç bir âlimdi (Ahmet H. Tanpınar). 2. din. Allah tarafından yaratıldıktan sonra insan bedenine üflenen, ölümden sonra da varlığı devam eden ve mâhiyeti tam olarak bilinemeyen ilâhî ve mânevî cevher: Arşta rûh-i Fuzûlî âferin-gûyâ olur / Bu gazelle Gālibâ tab’-ı sühan-dânım görüp (Leskofçalı Gālib). Yürüyor fecre elli milyon ruh (Yahyâ Kemal). Rûhun cisme taalluku lafzın mânâya taalluku gibidir; ruh cismin ne içinde ne de dışındadır (Sâmiha Ayverdi). 3. mec. Duygu, his: Ramazan, ufuklardan müslüman evlerine ruh ve ağız tadı getiren uhrevî bir yolcu gibi doğardı (Rûşen E. Ünaydın). Fikirlere yeni ruhlar akıttılar (Mehmet E. Yurdakul). Belki de bu fakirliğin altında tasavvur ettiğim ruh bütünlüğüne sarılmak, onunla iyice bürünmek arzusunu veren bir ürperme ile dolaşırdım (Ahmet H. Tanpınar). 4. Canlılık, şevk, hayâtiyet: Bu ibâre pek sönüktür, biraz ruh verecek tâbîrat bulmalı (Şemseddin Sâmi). Kendi sağlam hissi ölmüş, rûhu ölmüş milletin / İşte en korkuncu hüsrânın, helâkin, haybetin (Mehmet Âkif – Ö.T.S.). 5. Yaratılış, karakter, tıynet: Sanatkâr rûhun bütün girinti ve çıkıntıları… (Ahmet Hâşim). Abdurrahman Paşalar’ın ne ruhta insanlar olduklarını anladım (Reşat N. Güntekin’den). 6. teşmil. Hayal ürünü varlık, cin: “O harâbede her gece ruhlar dolaşıyor.” 7. ( İsim tamlamasının ikinci öğesi olarak ) Göze çarpan en belirgin nitelik: “Asrın rûhu.” Bu koku hastahânenin rûhudur (Peyâmi Safâ). 8. (İsim tamlamasının ikinci öğesi olarak) Bir şeyin en önemli noktası, özü, asıl maksadı: “Kānûnun rûhu.” Ne Tanzîmat ne Abdülhamid idâresinin merkezciliği, şehrin rûhu olan ve esâsını ahilikten alan bu otoriteyi yıkamamıştı (Ahmet H. Tanpınar). Âile ve nikâh bir içtimâî müessesedir, cemiyetin temel taşıdır, âilenin rûhu nikâhtır (Ergun Göze). 9. Bitki ve cisimlerden damıtımla elde edilen uçucu madde, esans: “Nâne rûhu.” “Nişadır rûhu.” “Tuz rûhu.” “Afyon rûhu.” Başım ağrıyor derse ruh kokla deriz, öyle öyle hastalık gider (Nâmık Kemal). Hani ruhlu şekerler yok mu, ısırınca içinden kokulu şerbet akıyor. İnşallah yarın ben oğluma ondan aldıracağım (Hüseyin R. Gürpınar). Kimi ruh koklatır, kimi alınına sirke sürer, kimi kollarını, bileklerini ovuşturur (Hüseyin R. Gürpınar). ѻ Ruh bulmak: Canlılık kazanmak. Ruh gibi: Madde ile ilişkisi yokmuş gibi, hafif ve latif. Ruh hâli (hâleti): İnsanın içinde bulunduğu psikolojik durum: Bu garip ruh hâli Mümtaz’da senelerce devam edecek (Ahmet H. Tanpınar). Bu kelimelerden taşan aydınlık, bizim için daha ziyâde kendi ruh hâletlerimize göre seçtiğimiz mâzî hâtıralarının, hasretlerin aydınlığıdır (Ahmet H. Tanpınar). Ruh kazandırmak (vermek): Hareketsiz ve durgun olan bir şey veya yere canlılık kazandırmak, hareketli ve anlamlı duruma getirmek. Rûhu (bile) duymamak: Hiç haberi olmamak. Rûhu şâdolsun: Ölen bir kimse için söylenen, “Rûhu bunu hissetsin, memnun olsun” anlamında hayır duâ sözü. Rûhum: Çok sevilen kimseler için kullanılan sevgi sözü. Rûhuna işlemek: Varlığının derinliklerinde yer etmek, benliğinin parçası durumuna gelmek. Rûhunu karartmak: İçine kasvet bastırmak: Milyonlara hitap eden televizyon herkesin rûhunu karartıyor (Burhan Felek). Rûhunu okşamak: Hoşuna gitmek. Rûhunu okumak: Ne düşündüğünü, ne hissettiğini bilmek, anlamak: Makbet’te olduğu gibi Hamlet’te de Shakespeare, dehâsının sevkitabiîsi diyebileceğimiz derin bir nüfuzla kahramanının rûhunu okumuş (Reşat N. Güntekin). Rûhunu şâdetmek: Ölmüş bir kimseyi hayırla anmak, rûhunu memnun etmek: Okuyup hayr ile yâdeylesinler / Cemâlî rûhunu şâdeylesinler (Cemâlî – Ş.A.D.). Rûhunu teslim etmek: Ölmek: Küçük, akı çok gözlerini belerterek rûhunu teslim edince kızlar feryat ederek çenesini bağlıyorlar (Reşat N. Güntekin). İhtiyar orada çitlembiğin gölgesine oturmuş, rûhunu teslim etmiş (Sait Fâik). Rûh-ı revan: RÛHIREVÂN . Rûh-ı sânî: “İkinci ruh” Rakı, şarap: Getirdiler şarâb-ı erguvânî / Etibbâ kavli üzre rûh-ı sânî (Zâtî’den). İbtidâ nûş edeyim dedi arak / Rûh-ı sânî denilirse elyak (Sermed’den). Rûhu’l-emin: RÛHULEMİN . Rûhu’l-kudüs: RÛHULKUDÜS . ● Ruh-bahş ( ﺭﻭﺡ ﺑﺨﺶ ) birl. sıf. (Fars. baḫş “bağışlayan” ile) Ruh bağışlayan, insanın içini açan, ferahlatan, can veren. ● Ruh-efzâ (-fezâ) ( ﺭﻭﺡ ﻓﺰﺍ – ﺭﻭﺡ ﺍﻓﺰﺍ ) birl. sıf. (Fars. efzā > fezā “arttıran” ile) Ruh arttıran, rûha canlılık veren, cana can katan: Meclis-i ukalâ bir piyâle-i musaffâdır ki yârân-ı bâ-safâ ana sahbâ-yı rûh-efzâ gibidir (Âlî Mustafa Efendi). Gālib’in seyr eyleyin bu şi’r-i mu’ciz-kârını / Nutk-ı rûh-efzâsını Îsî-i devrânın görün (Leskofçalı Gālib). Kenâr-ı bahra kurulmuş cesîm bir eyvan / Önünde rûh-efzâ bir hadîka-i reyyan (Tevfik Fikret). ● Ruh-fersâ ( ﺭﻭﺡ ﻓﺮﺳﺎ ) birl. sıf. (Fars. fersā “yıpratan” ile) Rûhu yıpratan. ● Ruh-firib ( ﺭﻭﺡ ﻓﺮﻳﺐ ) birl. sıf. (Fars. firіb “aldatan” ile) Rûhu avlayan, eğlendiren, aldatan: Ey nehr-i mutalsam ki uçar mevcelerinden / En rûh-firîb en güzel en şûh u münevver / Bir bûsiş-i nefrin (Tevfik Fikret). ● Ruh-güdaz ( ﺭﻭﺡ ﮔﺪﺍﺯ ) birl. sıf. (Fars. güudāz “eriten” ile) Rûhu eriten, eritecek kadar etkili olan, yakıcı: Uzun, bütün mahrûm-ı hedef kalan hayâlât-ı şebâbının hüsrân-ı medîdi kadar uzun, ruh-güdaz bir bûse-i şegafla öpüyordu (Hâlit Z. Uşaklıgil). ● Ruh-nevaz (-nüvaz) ( ﺭﻭﺡ ﻧﻮﺍﺯ ) birl. sıf. (Fars. nevāz “okşayan” ile) Rûhu okşayan, çok hoşa giden, güzel ve latif: Bilsen enfâs-ı latîfin ne kadar rûh-nevaz (Hüseyin Sîret). Süzülmede sarışın bir ziyâ-yı rûh-nevaz (Cenap Şahâbeddin). Fakat aldatıcı olduğu bilinen o tebessüm bile ne ruh-nevaz idi (Hüseyin C. Yalçın). ● Ruh-perver ( ﺭﻭﺡ ﭘﺮﻭﺭ ) birl. sıf. (Fars. perver “besleyen” ile) Rûhu besleyen, rûha kuvvet veren: Tebârekallah! Bakınız şu âsâr-ı mu’cizeye! Ne kadar tabîî, ne kadar ruh-perver! (Muallim Nâci).