Sözlük › C › can

can

a./s.far. cântürkçesi varkenyabancı kökenlikişi

İlişkililer konserve · dirim · cansız · Cancı · candaş · canlaşmak · hoş · Canca · canice · can evi · cansızlık –ğı · can yoldaşı · +28 ›

Açıklama

  1. sevimli, tatlı, hoş.
  2. far. kişi.
  3. İki can bir sevilmez ya ondan geç ya benden., Halk türküsü

Örnek

Allah amcadan razı olsun. Ne can adam, ne sevimli insan.
adam cana can olmak Bir ömrü paylaşmak, cana can olmak vaadiyle kurulan yuvaların sevgisizlik, sadakatsizlik, merhametsizlik ve basit nedenlerden dolayı yıkılması her birimizi derinden yaralamaktadır., 08.05.2015 Cuma hutbesi
cana geleceğine mala gelsin kalıp söz bir kazadan, afetten sonra malların zarar görmesi anında teselli için söylenir.
Ama canıma geleceğine malına gelsin diyerekten evini yakmayı düşünmedim desem yalan olur.
cana gelmek canlanmak.
Kız ekmekten yiyip sudan içince cana geliyor., Hıbeyir Kızları
canlarına okumakÜvey anneleri canlarına okurdu, etmedik kötülük bırakmazdı.

Kaynak K Tahir, Aşk Çetesi, 106 | P Turan, İzafi, Aralık-Ocak 2012-2013, 93 | T Yücel, AM, 1964, 34

Kişi Kemal Tahir · P Turan · Tahsin Yücel

Yıl/Tarih 08.05.2015 · Ocak 2012 · 2013 · 1964

Anlam/Değer ilişkileri

Benzerleri Canca canice
Doğrudan ilişkili sözcükler Cancı candaş canlaşmak cansız
Türkçe karşılıkları (Türkçesi varken...) dirim konserve hoş

“can” ile karşılaştırılan sözcükler

eşdeğer biçim aynı başlık parçasında seçenek olarak yazılmış (/)

yerine / değil biri ötekinin yerine düşünülmeli/kullanılmalı

köken / yönelim (< >) biri ötekinden kökenli ya da ona yönelimli

fark (ile) arasında önemli farklar var, karıştırılmamalı

Sözlüklerde (fethigedikli.com, TDK) “can” ile ilişkili sözcükler

Türkçe / yabancı karşılık fethigedikli sözlüğü: biri ötekinin Türkçe ya da yabancı karşılığı

eş anlam (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: tanımın sonunda verilen eş anlamlı

yakın / benzer fethigedikli sözlüğü: yakın ya da benzer anlamlı

eski / yeni terim (TDK) TDK terim sözlükleri: eski terim ile yeni karşılığı

türetme fethigedikli sözlüğü: kökten türetilmiş

Fark kayıtları

yerine / değilAYNA: CAM değil/yerine CAN

Kendi yüzünü görmek isteyenin baktığı. İLE/VE/DEĞİL/YERİNE/||/<>/>/< Özünü görmek isteyenin baktığı.

fark (ile)SOUL/ÂME/SEELE/CAN/RUH ile/||/<> SOUL/CAN ile/||/<> CAN/CAN ile/||/<> CONSISTENT AND ASYMPTOTICALLY NORMAL/CAN

Evrensel bir halk inanışına göre, tenden tam anlamıyla bağımsız olan ve ona can vererek yaşamını sağlayan; bireyden geçici bir süre için ayrıldığında bayılma, uyuma, düş görme, sayıklama ya da tutarık tutmasına, dönmemek üzere ayrıldığında…

fark (ile)CAN ile/ve BAŞ/SER

Şevk duyar. İLE/VE Zevk duyar.

fark (ile)CANLI ile/ve/<> CAN

Görünür. İLE/VE/<> Görünmez.

fark (ile)CAN ve/||/<> KAŞINMA

Örgenlerimizin adı yoktur! Kendimiz için yoktur! Başkaları için vardır. Başkalarının örgenleri ve adları olarak vardır. Her yerimiz, canımızdır. Can(ım) + kulağım/sırtım/ayağım/parmağım/yanağım/kafam/kıçım, "oram/şuram/buram"... Neremizden…

fark (ile)ÜÇ ...: CAN ve/||/<> HAZİNE ve/||/<> DOST ve/||/<> İTİRAZ ve/||/<> İSYAN ve/||/<> KILAVUZ ve/||/<> KIZILAN ve/||/<> HAYRANLIK ve/||/<> DÜŞMAN

Üç canım var benim: Barış, özgürlük ve adâlet... Üç hazinem var benim: Liyâkat, asâlet ve cesâret... Üç dostum var benim: Bilgi, eşduyum ve dirâyet... Üç itirazım var benim: İnkâr, kibir ve hamâset... Üç isyanım var benim: Biat, yalakalık…

fark (ile)CAN/GAINE/BRENNSTOFFHÜLLE/KILIF ile/||/<> SHEATH/KILIF

Yakıtı çevreleyerek, fisyon ürünlerini tutmaya yarayan, paslanmaz çelik ya da alüminyum-zirkonyum alaşımlı koruyucu. @@ Hem filaryal nematodların mikrofilerlerini hem de kancalı kurt larvalarının etrafını saran kılıf. | Kunnus.

fark (ile)CAN ile/ve/<> CANLI

Görünmez. İLE/VE/<> Görünür.

köken / yönelim (< >)CAN ve/||/<>/>/< KAN
yerine / değilCAM değil CAN

Yüzünü görmek isteyenin baktığı. İLE/DEĞİL Özünü görmek isteyenin baktığı.

köken / yönelim (< >)ÇOCUK": KAN ile/ve/||/<>/> CAN ile/ve/||/<>/> MAL

Karnında. @@ Yaşamında. @@ Öldükten sonra.

Sözcük oyunu nedir ›

Ardından gelebilecekler: n ile başlayan 534 sözcük →

Öncesine gelebilecekler: c ile biten 31 sözcük →

Bu sözcükle zincir kur

Aynı alandan (türkçesi varken) sözcükler tümü ›

Türk Dil Kurumu sözlüklerindeki sonuçlar...

“can” sözcüğünün TDK sözlüklerindeki karşılıkları... [sozluk.gov.tr] İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

Güncel Türkçe Sözlük

Köken: Farsça cān

1. İnsan ve hayvanlarda yaşamayı sağlayan ve ölümle vücuttan ayrılan madde dışı varlık; can kuşu, ruh

2. İnsanın kendi varlığı, özü

3. Canlı olma durumu

4. ► kişi

5. İnsanın duygularını taşıyan iç âlemi

6. Bektaşilik ve Mevlevilikte tarikat kardeşi

7. Sevgi ve yakınlık duygusu ile kendisine bağlanılan

Birleşik sözler: can acısı, can alıcı, can arkadaşı, can bunaltısı, canciğer, can çabası, can damarı, can direği, can dostu, can düşmanı, can eriği, canevi, can feda, canfes, can havliyle, can korkusu, cankulağı, can kurban, cankurtaran, can kuşu, can noktası, can pahasına, can pazarı, can sağlığı, can salı, can sıkıntısı, can simidi, cansiparane, can sohbeti, can suyu, can tahtası, can yeleği, can yoldaşı, cana yakın, canı burnunda, canı cebinde, canıgönülden, canı pek, canı sıkkın, canı tatlı, canı tez, canıyürekten, canına düşkün, canla başla, babacan

Halkbilim Terimleri Sözlüğü, 1978

Evrensel bir halk inanışına göre, tenden tam anlamıyla bağımsız olan ve ona can vererek yaşamını sağlayan; bireyden geçici bir süre için ayrıldığında bayılma, uyuma, düş görme, sayıklama ya da tutarık tutmasına, dönmemek üzere ayrıldığında ise ölümüne yol açan ölümsüz güç.

Eski ruh · İng. soul · Fr. âme · Alm. Seele

Ruhbilim Terimleri Sözlüğü, 1974

Yaşamı oluşturan ve kimi kişilerce beden ve anlağın dışında ölmez bir bütünlük olarak tanımlanan güç.

İng. soul

Kubbealtı sözlüğündeki sonuçlar...

“can” sözcüğünün lugatim.com'daki karşılıkları... İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

CÂN

( ﺟﺎﻥّ ) i. (Ar. cānn ) Cin tâifesi: Onun için yaratıldı bu âlem / Onun için düzüldü ins ile cân (Ahmed Fakih). Pîşvâmız pîrimiz Sıddîk-ı a’zamdır bizim / Fahr-ı ins ü cânn ile hem-râh olan Nakşîler’iz (Leskofçalı Gālib).

lugatim.com/s/CÂN
CAN

( ﺟﺎﻥ ) i. (Fars. cān ) 1. İnsan ve hayvanların yaşamasını sağlayan ve ölümle bedenden ayrılan madde dışı varlık, ruh: “Can çıkar, huy çıkmaz.” Dahi cânın Hakk’a teslîm etti hoş (Süleyman Çelebi). 2. İnsanın kendi varlığı, yaşama, yaşayış, hayat: “Canını ortaya koymak.” “Canını fedâ etmek.” Ben de seni canımdan ziyâde seviyorum (Nâmık Kemal). Kuyuya iner, canımı tehlikeye atardım (Reşat N. Güntekin). 3. İnsanın duygularını taşıyan iç âlemi, gönül, iç, yürek: Ol beni cân ile seven ümmetim (Süleyman Çelebi). Bilmek istersen seni / Cân içre ara cânı / Geç cânından bul anı / Sen seni bil sen seni (Hacı Bayram Velî’den). Kadın kadıncığa benziyorlar. İkisini de canım sevdi (Hüseyin R. Gürpınar). 4. Kişi, kimse, fert: Vatan ki kırk milyon can besliyor… (Nâmık Kemal). İşte bu üç canı çekip çevireceksin (Hüseyin R. Gürpınar).  5.  mec.  Kuvvet, güç: “Canı çekilmiş.” “O kadar ağır iş yapamaz, ne kadarcık canı var ki!” Bütün canı gözlerinde (Yusuf Z. Ortaç). 6. Sevgili, dost, kardeş: İmam Mûsâ Kâzım canlar cânıdır (Pir Sultan Abdal). Benim dünyâda senden başka canım olmadığını bilmiyor musun? (Nâmık Kemal). Can sanırken düşmen-i cân oldu yâr (Muallim Nâci). 7. (Bektâşî ve Mevlevîler’de) Tarîkat kardeşi, derviş [Bu anlamda kelime çoğul şekliyle veya tarîkata mensup kimselerin isimlerinin sonuna getirilerek de kullanılır]: “Ali can” “Ahmet can.” Ahmed Yesevî Hazretleri’ne bir tâlip can gelse kurban kesilip ve lokması yenip… (Velâyetnâme-i Hacı Bektaş – T. S.). Gelin soralım canlara sûretinden n’oldu gider (Yûnus Emre’den). Mukābeleden sonra, Şeyh Efendi ile mutriphâne erkânı ve dergâhın bütün canları niyâz-ı şâhâne ile mazhar-ı âtıfet olmuşlar.. (Rauf Yektâ). 8. sıf. Çok sevimli, tatlı, şirin, cana yakın: “Can çocuk.” ѻ Can alacak yer (nokta, mesele…): En önemli, en ilgi çekici, en esaslı (yer, nokta…): İşin can alacak noktasını anlatabiliyor muyum? (Reşat N. Güntekin). Can alacak yerini bulmuş gibiydi (Sait Fâik). Susunuz dedi, beyhûde yoruluyorsunuz. Can alacak noktayı unutuyoruz (Mahmut Yesâri’den). Can alıp (can) vermek: Ömrünün son demlerini yaşamak, canı ile uğraşmak. Can almak: Öldürmek: Kirpiklerin hançer can alır gözün / Yüreğime koydum ateşin közün (Karacaoğlan). Can atmak: Bir şeyi çok istemek, şiddetle arzu etmek: Hangi gün teşrîf eder şâhım deyü cân atmada / Gel Şeref-âbâd’ı gör şevketlü hünkârım hele (Nedim). Ölmeğe can atardım Suna’nın ellerinde (Fâruk N. Çamlıbel). Can baş üstüne: “Memnûniyetle, emredersiniz” anlamında, istenen şeyin seve seve yapılacağını anlatmak için kullanılır: Recep, bu akşam sofra kur! İftara sendeyiz. –Can baş üstüne Ahmet Bey! (Burhan Felek). Can beslemek: Yiyip içip rahatına bakmak. Can boğazdan gelir: Yemeden yaşanamayacağını, sağlıklı olunamayacağını anlatmak için kullanılır. Can borcunu ödemek: Ölmek. Can bulmak: Canlanmak, hayat bulmak: Girip büt-hâneye kılsan tekellüm can bulur şeksiz / Musavvirler ne sûret kim der ü dîvâra yazmışlar (Fuzûlî). Tâze can buldu cihân erdi nebâtâta hayât (Bâkî). Eylül sonunda rûhunu teslîm eden heves / Can bulmak üzredir yeni baştan bahâr ile (Fâruk N. Çamlıbel). Can cana: Berâberce ve gönül birliğiyle: “Can cana sohbet ettik.” Can cana, baş başa: Kimsenin kimseyi görecek hâli yok, herkes kendi başının derdine düşmüş: Fakir halk incir ve palamut hanları önünde can cana, baş başa (Reşat N. Güntekin). Can cümleden aziz: Bencil bir görüşü yansıtan, “İnsanın kendisi her şeyden değerlidir, önce kendi gelir” anlamında bir söz. Can çekişmek: 1. Ölmek üzere olmak: Bûse lutf eyle desem yok yere cânan çekişir / Hey yazık âşık-ı dil-hasteye kim can çekişir (İshak Çelebi – Ş.A.D.). 2. mec . Sonu yaklaşmak: Din için devlet için can çekişen millet için / Azme hâil mi olurmuş bu çürük ten kafesi (Nâmık Kemal – Ş.A.D.). Lehistan’ın o kadar uzun süren can çekişmesinde Lehliler’den ne siyâsîler zuhur etmedi! (Yahyâ Kemal). Can daralmak:  Sıkılmak, bunalmak, sıkıntı çekmek:  Bu seyrüseferde sık sık canlar daralır, yollar tıkanır, ışıklar hepten kararırdı  (Belkıs Altuniş Gürsoy).  Can dayanmamak: Tahammül edilmesi çok güç olmak: “Güzelliğine can dayanmaz.” O hayâta da can dayanmaz hani şekerim! Her gece sabaha kadar sefâhat (Perîde Celâl’den). Sakalları uzamış bir ip hamalının yüzüne serptiği tatlı gülümsemeye de can dayanmıyordu (Sait Fâik). Can derdine (kaydına, kaygısına) düşmek: Başka şeye bakacak durumu kalmayıp sâdece canını kurtarma gayreti içinde olmak: Can kaydına düşmüş artık urban (Mehmet Âkif). Esâsen son asırlarda tamâmiyle can kaygısına düşmüş olan Bizans’ın bu koruyucu kalelerin hapsinden çıkıp Boğaz’a yayılması beklenemezdi (Sâmiha Ayverdi). Can dostu: Çok yakın dost, gerçek dost: Kendisi çok ateşli bir hıristiyandı ve Ermeniler’in can dostuydu (Hâlide E. Adıvar). Can düşmanı: Cana kastedecek kadar büyük düşman: Hem değil sana, can düşmanıma bile gül yaprağı ile dokunmaya kıyamam (Reşat N. Güntekin’den). Herkese, her şeye küsüp kızan bu alıngan şâirin bir de can düşmanı vardı (Sâmiha Ayverdi). Can fedâ (kurban): Çok beğenilen şeyler karşısında söylenir: “Dostluğun böylesine can fedâ.” “Böyle hocaya can kurban.” Yanındaki için ne dersiniz? –Bak ona can kurban (Yâkup K. Karaosmanoğlu’ndan). Can gelmek: Canlanmak, güçlenmek. Can havli ile: Canının tehlikede olduğunu hissetmekten gelen kuvvetli bir tepkiyle, insanın ölüm korkusu karşısında kapıldığı panikten doğan bir güçle: Fâre belki de can havliyle rayın iç tarafına kaymış, kurtulmuştu (Sait Fâik). Can kalmamak: Bitkin duruma gelmek, hal kalmamak: “Kimsede yürüyecek can kalmamıştı.” “Gülmekten kimsede can kalmadı.” Can kaygısı: Canını koruma gayreti, hayâtını devam ettirebilme endîşesi: Yoksa bu (…) şaşkın, ürkek, yılgın ve artık gücünü saldırmaya değil can kaygısına vermiş bir zavallı mı? (Sâmiha Ayverdi). Can kulağı ile dinlemek: Büyük bir dikkatle dinlemek: Papazoğlu Andon hikâyeyi buraya kadar can kulağı ile dinledi (Ahmed Midhat Efendi). Beyânâtını can kulağı ile dinliyordum (Ahmet Râsim). Can kurban: Can fedâ . Can kurtaran yok mu?: Çok tehlikeli veya bunaltıcı durumlarda kullanılan yardım isteme sözü. Can kuşu: mec. Can, ruh: Can kuşu kafesten âkıbet uçar (Pir Sultan Abdal). Can mı dayanır? – Can dayanır mı?: Çok etkili olan veya tahammülü aşan şeyler karşısında, “Buna nasıl tahammül edilir, nasıl dayanılır?” anlamında kullanılır: “Bu güzelliğe can mı dayanır?” “Bu kadar çalışmaya can dayanır mı?” Can (Canı) pahasına: Canını ortaya atarak, ölümü göze alarak: Benim ne kadar can pahasına Millî Mücâdele’ye atılmış olduğumu bilmekle berâber dertlerini bana açmalarına çok içlendim (Hâlide E. Adıvar). Can sağlığı: Sağlık, sıhhat, âfiyet: “Her işin başı can sağlığı.” Can sıkıcı: 1. Rahatsız eden, keyif kaçıran, hoşa gitmeyen: “Can sıkıcı haber.” “Can sıkıcı adam.” “Can sıkıcı durum.” 2. İnsanı sıkan, içine sıkıntı veren, müziç: Beş gündür kafasında bir yığın kararlar vermiş, kâh evini ve hayâtını can sıkıcı bulmuş (…) kâh (…) dışarıdan gelecek hiçbir şeyin kendi sükûnetini bozamayacağını sanmıştı (Ahmet H. Tanpınar). Can sıkıntısı: Yapacak bir işi olmamaktan veya bir şeyle oyalanamamaktan doğan huzursuzluk: Gerçekten de onun dışında kalan her şey, o anda bana sâdece can sıkıntısından kurtulmak için aranılmış çâreler gibi görünüyordu (Ahmet H. Tanpınar). Benliğim bana zincir, hayâtım bana zindan / Yazık bir gün ölürsem can sıkıntısından (Ali M. Arolat). Can sıkmak: Bıktırmak, usanç vermek: “Hatibin konuşması uzadıkça can sıktı.” “Yeter artık, can sıktın.” Can üstünde: Ölmek üzere: “Adam can üstünde, sen ona hâlâ paradan bahsediyorsun.” Can vermek: 1. Hayat vermek, canlandırmak, canlı ve hareketli duruma getirmek: Gerçi la’lin can verir âşıklara Îsâ gibi / Gözlerin sevdâ meyinden esrimiştir kan eder (Nesîmî – Ş.A.D.). Bana yeniden can verirsin (Nâmık Kemal). Zorla yedirmeye, can vermeye çalıştım (Ömer Seyfeddin). 2. Ölmek: Sen Fuzûlî yâr yolunda can verirsen âkıbet / İşidenler diyeler “innâ ileyhi râciûn” (Fuzûlî). Paşa babam, böyle bir kurban bayramının yatsı topları atılırken can verdi (Rûşen E. Ünaydın). Gülün gölgesinde can verir bülbül (Ali M. Arolat). 3. (Bir şey uğruna) Canını fedâ etmek: Gerçi verir dilbere her kişi can / Ey Necâtî sana dilber can verir (Necâtî Bey – Ş.A.D.). Fethin daha bir ülkeyi parlattığı gündü / Biz uğruna can verdiğimiz yerde göründü (Yahyâ Kemal). Ey genç yiğitlik edeceksen / Göster bize bir başka cesâret / Can vermesi bir anda kolaydır / Bir gāyeye bir ömrü fedâ et (Ekrem Kılıç). 4. Uğruna can fedâ edecek kadar çok istemek, canını vermek: Gemi gelir yan verir / İskeleye şan verir / Şu İstanbul kızları / Koca diye can verir (Türkü – Ş.A.D.). 5. mec . Son bulmak, sona ermek: Gönlümde can verirken köye varmak emeli / Arabacı haykırdı: İşte Araplı Beli! (Fâruk N. Çamlıbel). Can yakmak: 1. Birine acı vermek: “İğne canımı yaktı.” 2. Birine büyük zarar vermek, zulmetmek, ıztırap vermek: “Can yakmak kimseye hayır getirmez.” Can yakan şahsı hoş görür mü Allah? (Muallim Nâci). 3. Kendine âşık etmek, aşkın acısını tattırmak: Telgırafın direkleri semâya bakar / Senin o güzel gözlerin çok canlar yakar (Türkü). Sen git gide bir âfet-i devrân olacaksın / Canlar yakacak âteş-i sûzân olacaksın (Nedim). Üsküdar’ın, can yakan bir güzel gibi gözünü gözünüze dikmiş âbidelerinden biri de şüphe yok ki (…) İskele Câmii’dir (Sâmiha Ayverdi). Cana can katmak: Canlılık ve keyif vermek, yaşama sevincini arttırmak: Meltemi cana can katan yaz gecesi (Câhit S. Tarancı – Ö.T.S.). Çatırdayan çalılar dört cana can katıyor / Kimi haydut kimi kurt masalı anlatıyor (Fâruk N. Çamlıbel). Cana geçmek (işlemek, kâr etmek): Çok tesir etmek, canına geçmek. Cana kıymak: Öldürmek: Garbın gayreti yetmiş bin mâsum cana kıyarak Kudüs’ü ele geçirmişti (Sâmiha Ayverdi). Cana (Canına) minnet bilmek: Arayıp da bulamadığı bir şeyi bulmuş gibi hemen kabul etmek, çoktan râzı olmak: Daha o anda teklîfin kabûlünü cana minnet bilmeli, boynuma sarılıvermeli değil mi idi? (Ahmed Midhat Efendi). O iç sıkıntısıyle bu dâvete icâbeti cana minnet bildi (Hüseyin R. Gürpınar). Cana yakın: Sevimli, kanı sıcak: Üç yaşına bastığı zaman ne cana yakın bir pelteklikle konuşurdu (Refik H. Karay). Nâlân’ı onun yerinde düşündüm. Kim bilir, ipek duvağının içinde ne kadar güzel ve cana yakın olurdu (Kerîme Nâdir). Cana yetmek: Tahammül gücünü aşmak, canına yetmek: Karac’oğlan cana yetti / Gurbet ilde işim bitti / Ölenler bizi unuttu / Gözler yolum sağlar şimdi (Karacaoğlan). Felâket mihr zâil yâr gāfil ömr müsta’cil / Nedir tedbîr bilmem câna yettim bî-vefâlardan (Fuzûlî). Candan geçmek: 1. Ölmek: İhtimal o günkü yoldaşlarından çoğu bir gazâ meydanının kızıl havası içinde candan geçti (Rûşen E. Ünaydın). 2. tasavvuf. Canının gözünde hiçbir değeri kalmamak, kendi varlığını silmek, yok etmek: Sen cânından geçmeden cânan arzu kılarsın / Belden zünnâr kesmeden îman arzu kılarsın (Yûnus Emre). Candan geçeli buldum râhat gam-ı âlemden / Hoş hikmet ile buldum ol derde bu dermânı (Fuzûlî). Canı acımak: Vücûdunun herhangi bir yerinde acı duymak. Canı ağzına gelmek: Çok korkmak, yüreği ağzına gelmek. Canı boğazına gelmek: Ölmek üzere olmak, son demine yaklaşmak: Zîra bütün asker, “Canları boğazlarına geldi” âyetinin mânâsını anladılar (Kâtip Çelebi’den Seç.). İç ve dış buhranların tesîri altında canı boğazına gelmiş imparatorluğa tâze hayat verecek… (Sâmiha Ayverdi). Canı burnuna (burnundan) gelmek: Çok sıkılmak, bunalmak: Bırak, Allah’ını seversen, zâten canım burnuma geldi (Sait Fâik). Canı burnunda: Çok yorgun, çok bitkin: Uykusuz, canı burnunda bir adamcağızım (Sait Fâik). Canı cana ölçmek: Kendisi için istemediğini başkası için de istememek, başkaları hakkında verilecek kararda kendini ölçü almak. Canı cebinde: Gözü pek, cesur, tehlikelerden korkmayan. Canı cehenneme: “Defolsun, gözüm görmesin, nereye isterse gitsin, cehenneme kadar yolu var” anlamlarında öfke ve nefret bildirir. Canı çekilmek: Bayılacak gibi olmak. Canı çekmek: İstek duymak, arzulamak, canı istemek: Ne bilirim ben, canın çekiyorsa git kendin sor (Mustafa N. Sepetçioğlu). Canı çıkasıca (Canın çıksın): “Ölsün, gebersin, (öl, geber)” anlamında bedduâ sözü. Canı çıkmak: 1. Ölmek: “Canı çıksa bu huyundan vazgeçmez.” 2. mec. Çok yorulmak, sıkıntı çekmek: “İki saat aradım, canım çıktı.” Canı istemek: Arzu etmek, bir şeye karşı arzulu ve istekli olmak: Belli olmaz, ustanın canı ister, uzun bir cümleyi gecenin esmer teni üstüne konduruverirdi (Sâmiha Ayverdi). Canı (Canın) isterse: Bir şeyi yapmak veya yapmamak husûsunda kendini naza çeken, karar veremeyen kimse için, “Kendi bilir, keyfi bilir” anlamında kullanılan kayıtsızlık ve sitem sözü. Canı pek: Dayanıklı, tahammüllü. Canı (Canın) sağ olsun: Bir kayıp veya başarılamayan bir şey karşısında, “Zararı yok, üzerinde durmaya değmez, önemli olan can sağlığıdır” anlamında kullanılan tesellî sözü. Canı sevmek: Hoşlanmak. Canı sıkılmak: 1. İçine sıkıntı gelmek, bezginlik, bıkkınlık duymak: Bir canım sıkılır ki uykum kaçtığı gece (Câhit S. Tarancı). Ankara’daki 23 Nisan Çocuk Bayramı merâsimini televizyondan canım sıkılıncaya kadar izledim (Burhan Felek). 2. Üzülüp keyfi kaçmak: Böyle bir fotoğrafının kendinde mevcûdiyetinden haberdar oluşuma efendinin pek canı sıkıldı (Hüseyin R. Gürpınar). Buna neden bu kadar canın sıkıldı? (Kerîme Nâdir). Canı tatlı: Acıya, eziyete katlanmayan, katlanmak istemeyen, sıkıntıya gelmeyen. Canı tez: Bir işin hemen olmasını isteyen, aceleci, tez canlı. Canı yanmak: 1. Bir yeri acımak, çok acı duymak: Kadının canı yanıyor, romatizması var (Burhan Felek). 2. Bir şeyden zarar görmek, zarara uğramak: “Babamın kefâlet yüzünden canı çok yandı.” (–nin) Canı yok mu?: 1. O da aynı veya daha kötü şartlar içinde, o nasıl dayanıyorsa sen de dayanmalısın: Bu felâkete uğramış başka kadınların canları yok mu? (Hüseyin R. Gürpınar). 2. Bu kadar zor bir iş –e yaptırılır mı? Canım çıksın ki: “Söylediğim gibi değilse, yalan söylüyorsam öleyim” anlamında yemin sözü: “Canım çıksın ki ben almadım.” Canım dese “ canın çıksın ” diyor sanmak: (Bir kimseye) Sevmediği birinin her sözü batmak, her söylediği sinirine dokunmak. Canım sağ olsun: “Önemli olan benim kendi durumumdur, iyi oldu, iyi yaptım” anlamında kendi kendini tesellî etmek veya birine nispet vermek için söylenir: “Hepsini kaybettim, ne yapalım, canım sağ olsun.” “Oh ne iyi ettim de söyledim, canım sağ olsun.” Canım yanmaz: (Şart cümlelerinden sonra) Acımam, gam yemem: Bizden ufaladığını bâri hayırlı bir işte kullansa canım yanmaz (Ömer Seyfeddin). Canıma değsin: 1. Birinin başına gelen nâhoş bir hal karşısında, “Oh! memnun oldum, hoşuma gitti” anlamında kullanılan bir öç alma ve nispet verme sözü. 2. Yanlış bir iş yapan birinin bu yanlışını umursamadığını göstermek için, “Canım sağ olsun” mânâsında kullandığı bir söz. Canımın içi: “Canım kadar çok sevdiğim” anlamında sevgi sözü: Gel benim canımın içi, gel yanıma (Orhan V. Kanık). Canına acımamak: Kendini ihmal etmek, sağlığını düşünmemek, kendine bakmamak. Canına değmek: Çok hoşuna gitmek, çok hoşlanmak: “Bu sıcak havada buzlu limonata canıma değdi.” Canına geçmek (işlemek): Çok fazla tesir etmek: Senin âhın benim mânend-i hançer cânıma işler (Enderunlu Vâsıf). Canına karim olsun: Yaptığı bu iş ona yaramasın, hayır getirmesin: Al başına çal, canına karim olsun inşallah der… Herif şapkayı alır (Burhan Felek). Canına kastetmek: 1. Kendini öldürmek, intihar etmek. 2. (Birini) Öldürmeye niyet etmek, öldürmek istemek: Benim canıma kasteden kişiler olsaydılar sözü uzatmaya ne hâcet, kamaları göğsüme soktukları gibi savuşurlardı (Ahmed Midhat Efendi). Canına kıymak: 1. Kendini öldürmek, intihar etmek: İhtiyar annenin tek endîşesi oğlunun canına kıymış olması ihtimâliydi (Sâmiha Ayverdi). 2. (Bir başkasını) Öldürmek: Biz teslim olanın canına kıymayız (Ömer Seyfeddin). Canına (Canıma) minnet: Arayıp da bulamadığı (bulamadığım) şey, seve seve kabul eder (ederim): “Tabiî giderim, canıma minnet.” Kendisini kapı dışarı atacak olsak onun canına minnet (Ahmed Midhat Efendi). Gevezenin de zâten canına minnet (Reşat N. Güntekin). Canına minnet bilmek: Cana minnet bilmek. Canına okumak: 1. Hakkından gelmek: Canına okudu kendisine dolandırıcı diyenin (Sait Fâik). Sonra da rüşvetin ve sûiistîmâlin canına okuyacak cezâ ve kontrol düzeni sağlanmalıdır (Târık Buğra). 2. Berbat ve perîşan etmek: “Kullana kullana çantanın canına okudun.” Aklına takılan bir şeyi soramamak yok mu, işte bu canıma okuyor benim (Târık Buğra). Sanki tabiatın canına okumak insanoğlunun en epik mâcerasıymış gibi (Cemil Meriç). Canına rahmet: Hay Allah râzı olsun, ne iyi söyledin, ne güzel yaptın: “Canına rahmet! Şimdi ben de aynı şeyi söyleyecektim.” Canına susamak: Belâsını aramak, tehlikeyi üstüne çekmek: Konuşuyor hâlâ hergele dedi Hamit Çavuş, canına susadı gāliba (Bekir Büyükarkın). Canına tak demek (etmek): (Bir şey) Artık çekilmez duruma gelmek, tahammül gücünü aşmak, canına yetmek: Böylece hacı bu kadıncağızları haraca bağlar ve canlarına tak edip illallah diye bağıracakları güne kadar durmadan sızdırırdı (Reşat N. Güntekin). Sen bilirsin bey! Artık canıma tak dedi, şu parayı bir an evvel alayım (Sait Fâik). Canına yandığım (yandığımın): Erişilemeyen bir şeye karşı duyulan hayranlığı, esefi belirtmek için veya öfke, sevgi, hayret ifâdesi olarak kullanılır: “Canına yandığımın gençliği.” Naim Efendi’nin dâmâdı içinden, “Canına yandığım Avrupalılar, ne kadar nâziktirler, bak, alacağını bile ne güçlükle istiyor” dedi (Yâkup K. Karaosmanoğlu’ndan). Hay canına yandığımın mühürü, nerelerine sokmuşlar bu mereti! (Bediî Fâik). Canına yetmek: Tahammül gücünü aşmak, canına tak demek, cana yetmek: Canına yetti yine şeyh-i ekûlün açlık / Görünür çeşmine hurşîd gibi her bir nan (Enderunlu Fâzıl). Açlık ve sefâlet canına yetti (Reşat N. Güntekin). Eskiden pek canına yetmeyince, kendini bir işte son derece haklı görmeyince bağırıp çağırmazdı (Reşat N. Güntekin). Canından bezmek (bıkmak, usanmak): Çektiği sıkıntı yüzünden yaşamayı istemeyecek kadar bezginlik duymak: Güneşten zebânîler ve hastalıktan ifritler elinde Amuk çiftçisi canından bezecek (Refik H. Karay). Canından etmek: Ölümüne sebep olmak, öldürmek, öldürtmek: Bu değerli adamı yalnız mevkiinden değil canından da ederek kendi adamlarından Râmi Mehmed Paşa’yı sadârete getirdi (Sâmiha Ayverdi). Canından geçmek: Hayâtından bezmek, artık yaşamak istememek. Canından olmak: Hayâtını kaybetmek, ölmek: Atlarınız da hanın önünde durmasın, sizin yüzünüzden canımdan olamam (Mustafa N. Sepetçioğlu). Canını al, parasını alma: Çok cimri kimseler hakkında kullanılır. Canını almak: Öldürmek: Keşke göğsüme ilk dokunan kurşun canımı alaydı (Nâmık Kemal). Canını bağışlamak: Öldürebilecekken öldürmekten vazgeçmek, affetmek. Canını cehenneme göndermek: (Kötü bir kimse, bir düşman hakkında) Öldürmek. Canını çıkarmak: 1. Çok yormak: “Sabahtan akşama kadar çalıştırdı, canımı çıkardı.” 2. Çok hırpalamak, dövmek, perîşan etmek: “Hele etrâfı kirlet, canını çıkarırım.” 3. (Bir şeyi) Çok eskimiş duruma getirmek, yıpratmak: “Bir haftada elbisenin canını çıkarmış.” (Bir yere) Canını (dar) atmak: Sıkıntı veya tehlikeden kaçıp bir yere sığınmak: Paşa, Mısır vâlisi iken Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın oyununa gelerek idârî bir hezîmete uğramış ve İstanbul’a canını dar atmıştı (Sâmiha Ayverdi). Canını dişine takmak (almak): Bir işi yapabilmek için her zorluğu göze alarak bütün gücü ile gayret sarfetmek: Canımı dişime takarak son intikāmı almalı (Ahmed Midhat Efendi). Bugün canını dişine almış da öyle gelmiş (Nâbîzâde Nâzım). Canını kurtarmak: 1. Ölümden kurtulmak. 2. Birini ölümden kurtarmak. Canını ortaya koymak: Kendini fedâ etmeyi göze almak. Canını sıkmak: Keyfini kaçırmak: Evet, işsizlik insanın canını sıkar (Reşat N. Güntekin). Bu sabah kaçtık, yarın sabah, öbür sabah ne yapacağız? Böyle pandominalar benim canımı sıkar (Mahmut Yesâri). Canını sokakta bulmamak: Zor durumlar karşısında, “Can çok kıymetli şeydir, fazla yüklenmeye gelmez, insan kendine bu kadar eziyet etmemelidir” anlamında kullanılır: “O kadar yolu yürüyemem, canımı sokakta bulmadım.” Canını vermek: 1. Ölmek: … ve sözü kâfi görmüyormuş gibi haykırmak isteyerek canını verir gibi ellerini uzattı (Mehmet Rauf). 2. Kendini fedâ etmek: Mehmet, Mehmet! Canını verdin, başını verme Mehmet! (Ömer Seyfeddin). 3. Her şeyini fedâ edecek kadar düşkün olmak: Bütün şarklı erkeklerin aksine bir kız çocuğu için canını verecektir (Sait Fâik). Canını yakmak: Birine can acısı veya üzüntü vermek: “Bastırma, canımı yakıyorsun.” Canını zor kurtarmak: 1. Ölümden güçlükle kurtulmak: Yeniçeri kıranı başladığı zaman, tavan aralarında saklanmak sûretiyle canını zor kurtarmış (Sâmiha Ayverdi). 2. Tehlikeli ve güç bir durumdan, kaybedilen birçok şeye karşılık ancak canını kurtarabilmek: “Bütün servetini kaptırmış, canını zor kurtarmış.” Canının derdine düşmek: Canından başka hiçbir şey düşünemez olmak. Canının içine sokacağı gelmek: Bir kimseye çok büyük yakınlık duymak, onu çok sevmek. Canı ile oynamak: Tehlikeli işlerle uğraşmak. Canı ile uğraşmak: Gözü kendi hâlinden başka bir şeyi göremeyecek durumda olmak. Canla başla: Seve seve, isteyerek, hiçbir fedâkarlıktan kaçınmadan, bütün gücüyle: Siz onları sevdikten sonra onlar da size dört elle sarılırlar, canla başla bakarlar (Hüseyin R. Gürpınar). Ona ne şüphe, canla başla çalışmalıyız (Refik H. Karay). Ocağına canla başla olmadı mı kul kurban (Mehmet E. Yurdakul). Cân u gönülden (yürekten): Büyük bir samîmiyetle, içten gelerek: Ben seni severim cân u gönülden / Kalktı kısmetimiz ne gelir elden (Karacaoğlan). Öyle cân u gönülden sağ ol demişim ki kendi sesimden uyandım (Bediî Fâik). ● Cancağız i. ( < can+cağız ) Aşağıdaki söyleyişlerde kullanılır: ѻ Cancağızı isterse: Kendi bilir, aldırmam bile, nasıl isterse öyle yapsın. Cancağızım: Yakın kimseler için kullanılan sevgi dolu hitap sözü: Ah cancağızım dedi. Çok sıhhatlisiniz mâşallah! (Yusuf Z. Ortaç). ● Candan sıf. (Ayrılma hâli ekinin kalıplaşmasıyle) 1. İçten, samîmî, gönülden: Candan bir hizmetçi lâzımdı (Hüseyin R. Gürpınar). Ne bildiği bir adam ne de candan arkadaşı vardı (Refik H. Karay). 2. zf. Büyük bir samîmiyetle, yürekten: Nâlân ötekiler gibi gülmüyor, benimle candan meşgul oluyordu (Kerîme Nâdir). Candan âşık olmasa kelebek de uçmaz a (Enis B. Koryürek). ● Canım ünl. (İyelik ekinin kalıplaşmasıyle) 1. Hoşnutsuzluk ve can sıkkınlığı ifâde eder: Emsal somurtarak: “O anlatsın canım, o anlatsın”… (Hüseyin R. Gürpınar). 2. “Kendi canım gibi sevdiğim, dostum, azîzim” anlamında sevgi sözü olarak kullanılır: Kimseler görmemiş cânım efendim / Sen gibi bir dilber gülbedenlikte (Türkü). Cânım Evliyâ! Sâde bu iki cümlen için benim hâfızamda adın Bursa ile birleşiyor (Ahmet H. Tanpınar). 3. sıf. Çok güzel, çok kıymetli (kimse veya şey) [Bu anlamda ilk hece biraz uzun söylenir]: “Canım kumaşa yazık etmişler.” “Cânım kızı o adama nasıl verirsiniz?” ● Can-âferin ( ﺟﺎﻥ ﺁﻓﺮﻳﻦ ) birl. i. (Fars. āferіn “yaratan” ile) “ Can yaratan” Allah. ● Can-âzar ( ﺟﺎﻥ ﺁﺯﺍﺭ ) birl. sıf. (Fars. āzār “inciten” ile) Can inciten, can yakan. ● Can-bahş ( ﺟﺎﻥ ﺑﺨﺶ ) birl. sıf. (Fars. baḫş “bağışlayan” ile) Can veren, hayat bağışlayan: Aceb feyz-i eser var bâde-i can-bahş-ı la’linde (Leskofçalı Gālib). ● Can-berâber ( ﺟﺎﻥ ﺑﺮﺍﺑﺮ ) birl. sıf. (Fars. berāber ile) “ Canım kadar sevdiğim, canımla bir tuttuğum” anlamında birâder, hemşîre, şerik vb. sözlerle kullanılır: “Siz benim birâder-i can-berâberimsiniz.” ● Can-be-leb (-ber-leb) ( ﺟﺎﻥ ﺑﺮﻟﺐ – ﺟﺎﻥ ﺑﻠﺐ ) birl. zf. (Fars. be-, ber- ekleri ve leb “dudak” ile) Canı dudağında, neredeyse ölecek durumda: Can-ber-leb olmadan göreyim bir nefes seni / Ey vech-i pâki âyîne-i bî-nemed yetiş (Nazîm). ● Can-dâde ( ﺟﺎﻧﺪﺍﺩﻩ ) birl. sıf. (Fars. dāde “vermiş” ile) Canını verircesine bağlanmış, candan bağlı: Tâ ki ol cânân-ı bî-rahm okuyup ol nâmeyi / Zâti-i can-dâdeyi ana duâdan dâimâ (Zâtî). ● Can-dar Bk. CANDAR ● Can-dârû ( ﺟﺎﻥ ﺩﺍﺭﻭ ) birl. i. (Fars. dārū “ilâç” ile) “Can ilâcı” Her derde devâ olan ilâç, tiryak: Can-dârû-yı bahta olmayıp âvîzan / Biz terk-i ilâcı ayn-i derman bildik (Azmîzâde Hâletî). ● Can-efgen (-figen) ( ﺟﺎﻥ ﻓﮕﻦ – ﺟﺎﻥ ﺍﻓﮕﻦ ) birl. sıf. (Fars. efgen > figen “deviren” ile) “Can düşüren, can deviren” Öldüren. ● Can-efşan (-feşan) ( ﺟﺎﻥ ﻓﺸﺎﻥ – ﺟﺎﻥ ﺍﻓﺸﺎﻥ ) birl. sıf. (Fars. efşān > feşān “saçan” ile) Can veren, canını fedâ eden: Aşk yolunda her kim ol yârine can-feşan gider / Ehl-i yakîn bilir kim ol cennete bî-güman gider (Nesîmî). Duydum gam-ı Hüsn’e can-efşansın / Zer tâlibisin esîr-i kânsın (Şeyh Gālib’den). ● Can-efzâ (-fezâ) ( ﺟﺎﻧﻔﺰﺍ – ﺟﺎﻥ ﺍﻓﺰﺍ ) birl. sıf. (Fars. efzā > fezā “arttıran” ile) Cana hayat veren, iç açan: Rûh-i sühanı ki can-fezâdır / Uşşâkına aslı yok belâdır (Şeyh Gālib’den). Gerçi sözü bunların kabadır / Ma’nâları lîk can-fezâdır (Ziyâ Paşa’dan). Bk. CANFEZÂ ● Can-fedâ ( ﺟﺎﻥ ﻓﺪﺍ ) birl. sıf. (Ar. fidā’ > fedā’ “uğruna verme” ile) Canını fedâ eden, yolunda can veren: Aceb bir can-fedâ-yı râh-ı istiğnâ-yı aşkım kim / Eder perverde ankāyı hümâlar üstühânımdan (Leskofçalı Gālib). Olursun en büyük, en can-fedâ bir âşıkası (Cenap Şahâbeddin). ● Can-fersâ ( ﺟﺎﻥ ﻓﺮﺳﺎ ) birl. sıf. (Fars. fersā “aşındıran” ile) Can dayanmaz: Za’f-ı maraz-ı firâk-ı can-fersâdan / Kaldı dil-i zâr âh u vâveylâdan (Azmîzâde Hâletî). ● Can-feşan Bk.Can-efşan . ● Can-fezâ Bk. Can-efzâ . ● Can-figen Bk. Can-efgen . ● Can-firib ( ﺟﺎﻥ ﻓﺮﻳﺐ ) birl. sıf. (Fars. firіb “aldatan” ile) Gönül aldatan, gönül çelen. ● Can-gezâ ( ﺟﺎﻥ ﮔﺰﺍ ) birl. sıf. (Fars. gezā “ısıran” ile) “Can ısırıcı” Ruh sıkıcı: Utbe, sühan-ı can-gezâ-yı Ebû Cehil’den renciş-pezîr olup… (Veysî). ● Can-güdaz ( ﺟﺎﻧﮕﺪﺍﺯ ) birl. sıf. (Fars. gudāz “eriten” ile) Canı eriten, cana işleyen: Kimler tahammül eyler bu sûz-ı can-güdâza (Fıtnat Hanım). Yok çâre bu derd-i can-güdâza (Abdülhak Hâmit). Daha birkaç akşam evvel can-güdaz feryatlarla bu hâneyi inletiyordu (Hüseyin R. Gürpınar). ● Can-güzar ( ﺟﺎﻧﮕﺬﺍﺭ ) birl. sıf. (Fars. guẕār “geçen” ile) Cana geçen, içe işleyen: Cidâr-ı türbede bu can-güzâr mersiyyem / Teessüf üzre okunsun zamân-ı haşre kadar (Ziyâ Paşa’dan). ● Can-hıraş Bk. CANHIRAŞ ● Can-nisar ( ﺟﺎﻥ ﻧﺜﺎﺭ ) birl. sıf. (Fars. niѕār “saçan” ile) Canını fedâ eden: Makāsıd-ı ulviyyeye doğru can-nisar olmak hissinin bizde ölmek değil, hatta uyuşmamış ve uyumamış olduğuna bu mâcerâ bir delil ve bir senet olsun (Süleyman Nazif). ● Can-pâre ( ﺟﺎﻧﭙﺎﺭﻩ ) birl. i. (Fars. pāre “parça” ile) 1. Can parçası, insanın canının bir parçası kadar değerli olan kimse: Can-pâremi vurmasan n’olurdun (Abdülhak Hâmit). 2. Evlât, ciğerpâre. ● Can-perver ( ﺟﺎﻥ ﭘﺮﻭﺭ ) birl. sıf. (Fars. perver “besleyen” ile) Gönüle ferahlık veren, iç açan, rûhu besleyen: Aşk âleminde gülşen-i râz-ı hakîkatim / Kūtü’l-kulûb nefha-i can-perverimdedir (Hersekli Ârif Hikmet). ● Can-rübâ ( ﺟﺎﻥ ﺭﺑﺎ ) birl. sıf. (Fars. rubā “kapan” ile) Gönlü kendine çeken, gönül kapan (güzel): Fakat şu tıfl-ı can-rübâ / Ki rûhtan nişânedir / Gülerken ağlıyor bana (Tevfik Fikret). Ne de can-rübâ bu suâliniz (Cenap Şahâbeddin). ● Can-sipar ( ﺟﺎﻧﺴﭙﺎﺭ ) birl. sıf. (Fars. sipār “ısmarlayan” ile) Canını fedâ eden, canını esirgemeyen: Bir bu’d-ı bî-nihâye ki… Gûyâ ki âhiret / Evlâd-ı can-sipârına yardım, müzâheret (Süleyman Nazif). ● Can-sipârâne Bk. CANSİPÂRÂNE ● Can-sitan ( ﺟﺎﻥ ﺳﺘﺎﻥ ) birl. sıf. (Fars. sitān “alan” ile) Can alan, can alıcı: Arz et nasıl olurmuş dünyâda fitne nâim / Çeşm-i can-sitânın mahmûr-ı hâb olduğun göster (Recâîzâde M. Ekrem). ● Can-suz ( ﺟﺎﻧﺴﻮﺯ ) birl. sıf. (Fars. sūz “yakan” ile) Can yakan, can yakıcı: Mühlik görünür bu derd-i can-sûz (Muallim Nâci). Bana âlâm-ı can-sûzumla mahvolmak mukadderdir (Cenap Şahâbeddin). ● Can-şikâf ( ﺟﺎﻥ ﺷﻜﺎﻒ ) birl. sıf. (Fars. şikāf “yaran” ile) Gönlü yırtarcasına yaralayan, dayanılmaz derecede üzücü: Bütün o manzara-yı can-şikâfı bir de kalın / Ridâ-yı berf ile örtün ki titresin (Tevfik Fikret). ● Can-şikâr ( ﺟﺎﻥ ﺷﻜﺎﺭ ) birl. sıf. (Fars. şikār “avlayan” ile) 1. Can avlayıcı, can alıcı (sevgili). 2. i. Azrâil: Beklerdi can-şikârını beklerdi ber-devam (Cenap Şahâbeddin). ● Can-şiken ( ﺟﺎﻥ ﺷﻜﻦ ) birl. i. (Fars. şiken “kıran” ile) “Can kıran” Azrâil. ● Can-ver Bk . CANÂVER

lugatim.com/s/CAN
Paylaşayım... Facebook X LinkedIn WhatsApp