geçişsiz f. ( Eski Türkçe’den beri kullanılır ) (-e) 1. Gözleri bir şey üzerine çevirmek: Bir giderim bir arkama bakarım / Gözlerimden kanlı yaşlar dökerim (Türkü). Etrâfıma baktım, kimseler yok (Nâmık Kemal). 2. Seyretmek: Çalınan kampanaya bakarak çok eğlendi (Refik H. Karay). Bakmakla doyamayacağım yüz (Ziyâ O. Sabâ). 3. Görüp incelemek, tetkik etmek: “Buyurun, önce istediğiniz gibi bakın, karârınızı sonra verirsiniz.” 4. Üzerinde durmak, önem vermek, göz önünde bulundurmak, nazarıîtibâra almak: “Gelmiş gelmemiş, ben hiç öyle şeye bakmam.” Sen o terbiyesizlere bakma Hesnâ Hanım (Hüseyin R. Gürpınar). Açık çantayı Behîre’nin önüne sürdü. Sen bana bakma ye… (Mahmut Yesâri). 5. İlgilenmek, meşgul olmak: “Sen gezmene bak, başka şey düşünme.” “İşinize bakınız.” “Bizim işlerimize kim bakacak?” Hacı biraz da bize bak, şu masanın hâlini görmüyor musun? (Mahmut Yesâri). 6. Bir şeye gereken bakımı yapmak, ihtimam göstermek, emek vermek: “Kendinize hiç bakmıyorsunuz.” Ömer Ağa taburuna pek iyi bakar (Hâlit Z. Uşaklıgil). Bakarsan bağ, bakmazsan dağ olur dedik (Sait Fâik). 7. Yoklamak, araştırmak, kontrol etmek: “Suyun derinliğine bakmak için pabucunu çıkarıp dereye girdi.” “Cebine bak, cüzdanını almış mısın?” Şimdi bir konsolun üstü kaldı bakmadığım (Yusuf Z. Ortaç). 8. Bir işle, bir hizmetle görevli olmak: “Giden evrâka hangi memur bakıyor?” Sen benim atımla odama bakarsın (Ömer Seyfeddin). İkdâm’ın sanat ve edebiyat sütunlarına bakmak vazîfesini üzerime almış olmaktan utanıyorum (Ahmet Hâşim). 9. Geçimini sağlamak, beslemek, geçindirmek, yetiştirmek: Belki yüz yaşında, baktığı sakat leylekler kadar amelimanda bir ihtiyar (Ahmet Hâşim). Hükûmet nerede? Bizim fakir fukarâya bakmıyorlar (Burhan Felek). 10. Muâyene etmek, tedâvi etmek: “Günde sâdece beş hastaya bakabiliyor.” Bakayım nabzına âlâ, sana yavrum kodein yazayım (Mehmet Âkif). Operatör yoktu, muâvinleri baktılar (Peyâmi Safâ). 11. Davranışlarını bir başkasına göre düzenlemek, onu örnek almak, ona uymak: “Ona bakarak terbiyeni bozma.” 12. Yönü bir tarafa doğru olmak, bir cihete yönelmiş bulunmak, nâzır olmak: Yatağın karşısında sokağa bakan pencerelerin önünde alçak bir sedir vardı (Ahmet H. Tanpınar). Pencereleri büyükçe bir bahçeye bakardı (Târık Buğra). 13. (Bir hastayı) Ziyâret etmek, gidip görmek: “Hasta olduğunuzu söylemişlerdi, bakmaya geldim.” 14. (Renk için) Benzemek, andırmak, çalmak: Avucunda incecik, sağlam, yarı şeffaf, sarıya bakan bir balık oltası tutuyordu (Refik H. Karay). 15. (… diye) Kabul etmek, telakkî etmek: “Senelerce ona kardeşim diye baktım.” Buralara da mı Çek toprakları diye bakmaya mahkûmuz (Rûşen E. Ünaydın). ♦ (–) 16. Görmek, anlamak, idrak etmek: “Bir gün bakarsınız, çocukluktan çıkmış, delikanlı olmuşsunuz.” Baktı olmayacak, yine yüksek ökçeli iskarpinlerini giydi (Ömer Seyfeddin). Bir de baktım ki ölmüşüm / Dünya sönmüş baş ucumda / Bir türlü gözümden gitmez (Câhit S. Tarancı). 17. (Fiillerin emir kipinin 3. şahsından sonra “diye” kelimesiyle) Beklemek, ümit etmek: “Gitsin diye bakıyorum.” “Mezun olsun diye bakıyor.” “Senelerce çocukları evlensin diye bakmış.” ѻ Bak – Bakın – Bakınız: Başında kullanıldığı cümleye göre uyarı, tembih, tehdit, tasdik vb. anlamlar ifâde eden dikkat çekme sözü: “Bak, gene soğuk su içtin.” “Bak, döverim ama.” “Bak, bu güzel işte.” “Bakın, ne anlatacağım.” “Bakınız, bu iş böyle yürümez.” Bak, tecellî eyliyor bin şe’n-i gûnâgûn ile (Mehmet Âkif). Bak (Bakın) bakalım: Araştır, kontrol et: “Bak bakalım yemek hazır mı?” “Bak bakalım şemsiyesini yanına almış mı?” Bakalım – Bakayım: İçinde bulunduğu cümleyi çeşitli anlamlar katarak kuvvetlendirir: 1. Teşvik, gayret verme: Çocuk, bir limonata ısmarla bakalım (Nâmık Kemal). Şimdi anlat bakalım, neydi senin hastalığın (Mehmet Âkif). Mezelik falansa bir tadımlık getir bakalım (Aka Gündüz). Ayla, hadi bakayım, değiştir onları diye çıkıştı (Târık Buğra). 2. Merak: Kimi bekliyorsun bakalım? (Ahmed Midhat Efendi). Bakalım, herif kızı kaçıracak mı? (Peyâmi Safâ). 3. Meydan okuma: Bakalım, sizin ahçıbaşı mı usta, ben mi diyor (Yusuf Z. Ortaç). 4. Şüphe, tereddüt: “Bakalım, paramız yetişecek mi?” Bakalım, bugünkü düğünümüz nasıl geçecek? (Nâmık Kemal). Bakalım deyip bakkala bırakma: Kesin bir cevap vermeyip şüphe ve tereddüt ifâdesi olarak “Bakalım” diyen bir kimseye karşı, “Beni atlatma, oyalama” anlamında kullanılan söz. –e bakar: Halledilmesi, yapılabilmesi -e bağlı, vâbeste: “Bu işin yürümesi alınan tedbirlere bakar.” Bakar mısınız?: Nezâket ifâdesi taşıyan seslenme sözü. Bakarsın (Bakarsınız): 1. Olur ki: “Bakarsın iki ay kalırım, bakarsın hemen dönerim.” 2. Görürsün, şâhit olursun: “Bir gün bir bakarsın, gelivermiş.” Vakt olur pek sapa yerlerde bakarsın dolaşır (Mehmet Âkif). Baksana – Baksanıza: Dikkati çekmek için kullanılır: Baksana! Topun başında seksen kadar muhâfız var (Süleyman Nazif). Budala! Baksana paşa babam uyuyor (Peyâmi Safâ). ● Bakarak takı. (Zarf-fiil ekinin kalıplaşmasıyle) Göre, nazaran [Daha çok halk ağzında kullanılır]: “Güzin’e bakarak Hülya daha beceriklidir.” “Siz onlara bakarak daha şanslısınız.” ► Bakmak fiiliyle deyimler: Agop’un kazı gibi bakmak / Ağzına bakmak / Ağzının içine bakmak / Akıllının zoruna bak / Alıcı gözle (gözüyle) bakmak / Allah’ın işine bak / Ardına (Arkasına) bakmadan gitmek / Aslına bakarsan / Aza çoğa bakmamak / Başının çâresine bakmak / Başka gözle bakmak / Bir işâretine bakmak / Boyuna bosuna (Saçına sakalına, Yaşına başına) bakmadan / Çâresine bakmak / Çeşnisine bakmak / Çıkarına bakmak / Deve nalbanta bakar gibi / Delinin zoruna bak / (Bir şeye) Dürbünün tersiyle bakmak / Eline bakmak / Fal (Fala) bakmak / Fenâ bakmak / Göz (Gözünün) ucuyle (kuyruğuyle) bakmak / Gözü gibi bakmak / … Gözü ile bakmak / Gözü toprağa (yere) bakmak / Gözünün içine baka baka / Gözünün içine bakmak / Gözlerini devire devire bakmak / Gözünü kırpmadan bakmak / Gözünün yaşına bakmamak / Hâline bakmadan / Hor bakmak / Îcâbına bakmak / İşe bak / İşine (İşine gücüne, Kendi işine) bak / İyi gözle bakmamak / Karşıdan bakmak / Kedi ciğere bakar gibi / Keyfine (Rahatına, Zevkine) bakmak / (Bir işin) Kolayına bakmak / Kötü (Kem) gözle (nazarla) bakmak / Kör gibi bakmak / Kusûra bakmamak / Öküz trene bakar gibi / Önüne ardına (Ardına önüne) bakmamak / Önüne bakmak / Sağına soluna bakmamak / Surata bak, süngüye davran / Tepeden (Yukarıdan, Yüksekten) bakmak / Uzaktan bakmak / Üçe beşe bakmamak / Üstüne başına bakmak / Var mı bana yan bakan / Yan bakmak / Yan gözle bakmak / Yere bakan, yürek yakan / Yıldızına bakmak / (Birinin) Yoluna bakmak / Yüz yüze bakmak / Yüzüne bakılır – Yüzüne bakılacak gibi / (Birinin) Yüzüne (Suratına) bakmamak.