[ l ince] ( ﺧﻴﺎﻝ ) i. (Ar. ḫayāl ) 1. Aslı olmadığı halde zihinde kurulan şey, düş: “Meşhur olmak hayâli.” “Seyahat hayâli.” Âriflere bu dünyâ hayâl ü düş gibidir / Kendini sana veren hayâl ü düşten geçer (Yûnus Emre’den). Şâirin hayâli hayattan, hayat şâirin hayâlinden güzel (Yâkup K. Karaosmanoğlu). Kitabın ihtivâ ettiği hakîkatler, o devri görmemiş olanlar için birer hayal ve fantezi mahsûlü sayılabilirse de hayal, masal ve mübâlağa şöyle dursun eksiği var fazlası yoktur (Sâmiha Ayverdi). 2. Bir kişi, olay veya nesnenin zihinde canlanan, biçimlenen sûreti: Kaddin hayâli tuttu gözümde vatan belî / Her kanda serv olsa yeri cûybâr olur (Ahmedî). Hayâlini unuttuğu karlardan beyaz karısı acaba hâlâ sağ mıydı? (Ömer Seyfeddin). Beş yüz sene sonra karşımızda İstanbul fethinin hayâli (Yahyâ Kemal). 3. Geçmişte yaşanmış bir şeyi zihinde canlandırma, hatırlama: “Geçmiş zaman olur ki hayâli cihan değer.” 4. Var olmayan şeyleri varmış gibi zihinde tasarlama yeteneği, tasavvur etme gücü: “Hayâli çok geniş bir şâir.” Bu iki minimini beyit hayâlime bile tesir etmişti (Ömer Seyfeddin). 5. Bir şey veya kimsenin parlak bir yere akseden şekli, görüntü. 6. Düşünce: Âhiret endîşesi dünyâ hayâli kalmadı (Fuzûlî). Serhat muhârebelerinde hayâle sığmayacak yararlıklarıyle masal kahramanları gibi… (Ömer Seyfeddin). Akşam olur mumlar yanar karşımda / Bu ayrılık cümle âlem başında / Gündüz hayâlimde gece düşümde (Halk Türküsü). 7. Gerçekleşmesi imkânsız veya güç olan fikir, düş, rüyâ. 8. Hayâlet: Çamlara doğru gitti. Fakat hayal kaçtı, kayboldu. Bu hayâlin peri filân olmadığını hemen anlamıştı (Ömer Seyfeddin). 9. Kuruntu: Cinisli ihtiyarla küçük kızın bende uyandırdığı hayallerden kurtulamıyordum (Ahmet H. Tanpınar). 10. İyice seçilemeyen, belli belirsiz görülen şey, gölge, karaltı. 11. Resim ve şekillerin bir ışık kaynağı tarafından bir perdeye aksettirilmesi sûretiyle oynatılan gölge oyunu [Bizdeki şekli Karagöz’dür, hayal oyunu da denir]: Şimdi hayâlin Karagöz ismiyle intişârı târihlerine gelelim (Selim N. Gerçek). Hayal, tasavvufî bir kıymeti hâiz olması îtibâriyle mutaassıp muhitlerde de müsâmaha ile karşılanmıştır. Meselâ Ebussuud’un bu mevzûa dâir bir fetvâsı vardır (Selim N. Gerçek). ѻ Hayal âlemi: Bir kimsenin hayal gücünün meydana getirdiği şeylerle dolu olan ve gerçek dünyânın dışında kalan iç âlemi: Gözlerim daldı yine / Bir hayal âlemine (Orhan S. Orhon). Hayal edilmek (olunmak): Düşünülmek, tasavvur edilmek: Cihâna bir daha gelmek hayâl edilse bile / Avunmak istemeyiz öyle bir teselliyle (Yahyâ Kemal). Hayal etmek (eylemek): (Gerçekleşmesi arzu edilen bir şeyi) Zihinde tasarlayıp canlandırmak, düşünmek: Eylemiştir âlemin bûd u nâbûdundan ferâğ / Dil ne ukbâsın hayâl eyler ne dünyâsın bilir (Hersekli Ârif Hikmet). En güzel mâbedi olsun diye en son dînin / Budur öz şekli hayâl ettiği mîmârînin (Yahyâ Kemal). Hayal gibi: 1. Gerçekleşmesi mümkün olmayacak kadar (güzel): “Hayal gibi kız.” 2. Sanki gerçekle ilgisi yokmuş gibi: “Bütün olup bitenler hayal gibiydi.” 3. Çok zayıf kimseler için kullanılır. Hayal gücü: Zihinde canlandırma yeteneği, imgelem, muhayyile. Hayal kurmak: (Olması istenen bir şeyi) Zihinde canlandırmak, tasavvur etmek: Bendim hayal üstüne hayal kuran (Câhit S. Tarancı). Hayal meyal: Belli belirsiz: Hayal meyal şeylerden ilk aşkımız / Hâtırası bile yabancı gelir (Câhit S. Tarancı). Eskimiş tarlalar hayal meyal farkediliyor (Sait Fâik). Bir aralık hayal meyal, kalemde çalışan iki arkadaşın dönmüş olduklarını hatırlıyorum (Bediî Fâik). Hayâle dalmak: Etrafla ilgisini kesip kendini hayallerine kaptırmak: Bu sahâbenin geniş sarığına baktıkça ne rûhânî hayallere dalardım (Rûşen E. Ünaydın). Daha korkunç ve karışık hayallere dalıyordum (Peyâmi Safâ). Hayâle dönmek: Çok zayıflamak. Hayâle kapılmak: Kendini bir şeyin olacağı ümîdine kaptırmak, hayallerinin etkisi altında kalmak: Çocuğum, sen yine hayâle kapılıyorsun (Reşat N. Güntekin). Bir aralık başka türlü hayallere kapıldım (Refik H. Karay). Hayâlinden geçmemek: Olacağını hiç düşünmemek. ● Hayal-nüvaz (-nevaz) ( ﺧﻴﺎﻟﻨﻮﺍﺯ ) birl. sıf. (Fars. nevāz “okşayan” ile) Hayâli okşayan: Perdeleri indirerek içeride hayal-nüvaz bir ziyâ bırakır (Hüseyin Sîret). ● Hayal-perver ( ﺧﻴﺎﻟﭙﺮﻭﺭ ) birl. sıf. (Fars. perver “besyelen” ile) Hayâle fazla yer veren: Sanâyi-i nefîse erbâbının âsârı fevkalâde hayal-perver, safâ-âver şeyler olmalıdır (Muallim Nâci).