i. (Eski Türk. kulġak – kulkak < * kul-mak “işitmek”; bâzı dilcilere göre ise kelimenin kökü belli değildir) 1. Başın iki yanında bulunan işitme organı: Kulağımın dibinde yavaş yavaş / Aşk türküleri söyledi (Orhan V. Kanık). Dikkatimiz ister istemez gözlerimizden ziyâde kulaklarımızda toplanmıştı (Ahmet H. Tanpınar). Ah bir gözüm, bin kulağım olsaydı da… (Yâkup K. Karaosmanoğlu). 2. Bu organın sesleri toplayan, dıştan görülen kısmı: Sözlerini dinleyebilmek için kulağını camın deliğine koydu (Ahmed Midhat Efendi). Kulaklarında yekdiğerine beyaz ibrişimle merbut pırlanta, ufak menekşe abdest küpeleri… (Hüseyin R. Gürpınar). Kollarından ve kulaklarından biçim biçim, sürü sürü altınlar… (Refik H. Karay). 3. mec. Seslerin uygunluğunu, perde ve âhengini seçebilme ve değerlendirebilme yeteneği. 4. Bir şeyin bir yerine bağlanmış olan, o şey hakkındaki isim, değer, ağırlık vb. bilgilerin yazılı olduğu kâğıt veya bez [Eskimiştir]: Kıymeti kulağında yazılıdır (Şemseddin Sâmi). 5. Telli çalgılarda telleri germeye yarayan burgu, kök. 6. Balıklarda başın iki tarafında yer alan ve solungaçlardan gelen suyu dışarıya vermeye yarayan yarıklardan her biri. 7. Sabanın toprağa giren kısmının iki yanında bulunan ve toprağı yana dökmeye yarayan çıkıntılı parça. 8. Bıçak, yatağan, kılıç vb. kesici âletlerin kabzasının başında çatal şeklindeki çıkıntı. 9. İçine kıyma vb. konmuş yassı hamur parçası. 10. coğ. Akarsuların, göllerin karaya giren ve durgunlaşan yeri: Bir deniz kulağı ki arzı bir milden ziyâde ve tûlü takrîben beş mil… (Tursun Bey Târihi). Gerçekten de karşılıklı iki kıyı kısıklar, koltuklar, kulaklar yapa yapa birbirini keser (Sâmiha Ayverdi). ѻ Kulak ardı etmek: Dikkate almamak, önemsemeyip üzerinde durmamak. Kulak asmamak: Önem vermemek, aldırmamak, dinlememek: Aklı başında kimseler tabiatiyle kulak asmadı bu mantıksız sözlere… (Reşat N. Güntekin). Hûriye Hanım, ufak tefek memnûniyetsizliklere kulak asar takımından değildir (Burhan Felek). Yahyâ Efendi, kendi sınıfının benzerleri gibi dünyâya ve dünyâlığa kulak asmayan bir serdengeçti idi (Sâmiha Ayverdi). Kulak (Kulaklarını) dikmek: Dikkat kesilmek: Hemen gözlerimi açtım, kulaklarımı diktim (Reşat N. Güntekin – Ö.T.S.). Kulak dolgunluğu: Bir şeyler duymuş olmaktan ileri gelen, işitmekle elde edilen bilgi: Ahmed Midhat Efendi’nin Beykoz’daki ilmî musâhabelerinden herkeste bir kulak dolgunluğu olurdu (Yahyâ Kemal). Kulak kabartmak: Bir konuşmayı, bir sesi duymak için dikkatle dinlemek: Çırak işiyle uğraşmaya koyulur, bir yandan da onların konuşmalarına kulak kabartır (Ahmet K. Tecer). Murat, kulak kabartarak yukarıdakilerin tamâmıyle yatıp yatmadıklarını anlamak istedi (Mahmut Yesâri). Odada hafif bir gürültü oldu. Kedi gibi kulak kabartarak dinledim (Reşat N. Güntekin). Kulak kesilmek: Büyük bir dikkatle dinlemek: Dinle bezirgânbaşı, dinle dedi. Ben de kulak kesilip dinledim (Eflâtun C. Güney). Bak, bu çok enteresan, iyi dinle. –Kulak kesildim (Peyâmi Safâ). Bakalım edebiyat târihçimiz edebiyâtımız hakkında neler söyleyecekti? Kulak kesildik (Cemil Meriç). Kulak misâfiri olmak: Konuşmaları belli etmeden veya istemeden dinlemiş olmak: Eser hakkında söylenen şeylere kulak misâfiri oluyordum (Reşat N. Güntekin). Nûri ile Rahmi de bunlara kulak misâfiri oluyor, dediklerini anlamaya çalışıyorlardı (Burhan Felek). Kulak (Kulaklarını) tıkamak: Duymak, dinlemek istememek, duymazlıktan gelmek: Pek çok karı kocalar bu gibi hakîkatlere karşı biraz göz yummaya, kulak tıkamaya mecburdurlar (Hüseyin R. Gürpınar). Bu yedi sekiz kuruş için ne hiddetlere kulak tıkamak ne nasîhatlere boyun eğmek lâzım… (Yusuf Z. Ortaç). Kulak tırmalamak: (Ses) Kulağı rahatsız etmek: Belki benim şu sesim kulak tırmalar (Mehmet E. Yurdakul). Kız tepinmeye, aralıksız çığlıklar atmaya devem etmişse de çalgı kulak tırmalayan sesleri çıkarmaya devam etmiştir (Hâlide E. Adıvar). Kulak tutmak: Dikkatle dinlemek: Vâiz sözüne tutma kulak gāfil olma kim / Gaflet uykusunun sebebi ol fesânedir (Fuzûlî). Kulak tutan kişiler hak kelâma / Noksandan kurtulup erer tamâma (Aziz Mahmud Hüdâyî). Söyle, söyle de belki kulak tutan, belki gaflet döşeğinden fırlayıp bir uyanan olur (Sâmiha Ayverdi). Kulak vermek: 1. Dinlemek: Yavaş yavaş indim, kulak verdim ki aşçı ile konuşuyor (Ahmet Râsim). Kulak verin ki zaman tahtayı kemiriyor / Tavan aralarında, tavan aralarında (Necip F. Kısakürek). Uzaktan davul sesi duyuldu mu duyan işini bırakıp kulak verir (Kemal Tâhir). 2. Alâka göstermek: Aydınlatılmaya ihtiyâcımız vardı. Öğütlere dâima kulak verdik (Cemil Meriç). Kulağı çınlamak: Kulağında bir çınlama sesi duymak [Bu çınlamanın bir kimse tarafından anılmış olmaktan ileri geldiğine inanılır]. Kulağı (Kulakları) çınlasın: Uzakta olan bir kimseden bahsedilirken, “Kendisi için konuştuğumuzu hissetsin” anlamında söylenir [Bu deyim, hakkında konuşulan kimsenin o sırada kulaklarının çınladığı inanışından çıkmıştır]: Bilmem kulakların çınlıyor mu? (Yusuf Z. Ortaç). Kulağı delik: Her şeyden çabucak haberdar olan (kimse): Bize muhâsebeciden haber geldi de öğrendik. Nusret Bey’in kulağı deliktir mâşallah, “Sizin ayniyat kâtibi tâyin olundu” demişler (Fahri Celâl). Bu tedbirlerin ne olacağı henüz resmen açıklanmadı. Ama kulağı delik gazeteciler öğrenmişler… (Burhan Felek). İbrâhim Efendi konağı ise İstanbul aristokrasisinin kulis hikâyelerinde kulağı delik merkezlerden biri olduğu için cemiyet hayâtının çeşitli havâdisleri hep oradan gelir geçerdi (Sâmiha Ayverdi). Kulağı ile işitmek: Bizzat işitmek, kendisi duymak: O sıralarda şirketin sarhoş ve ahlâksız bir memurunun, “Elbette velînimetler dururken bizim aylağımıza zammedilecek değil ya!” diye söylendiğini kulağıyle işitmişti (Reşat N. Güntekin). Kulağı kesik: Her şeyden haberi olan, çok görmüş geçirmiş, çok şey bilen kimseler için kullanılır. Kulağı kirişte olmak: Bir sözü veya haberi duymak için bütün dikkatiyle beklemek, çok dikkatli ve uyanık olmak: Ve o sustukça biz kulaklarımız kirişte onu bekliyorduk (Ahmet H. Tanpınar). İşte, günlerden bir gün sanat hareketlerini kulağı kirişte tâkip eden hükümdâra tâ uzaklardan bir çilekeş Mevlevî dervişinin sesi ilişti (Sâmiha Ayverdi). Kulağı –de olmak: Dikkatini –den ayırmamak, –i dikkatle dinlemek: Gözlerimde parıltısı bakır bir tasın / Kulaklarım komşuların ayak sesinde / Varsın yine bir yudum su veren olmasın / Baş ucumda biri bana “su yok” desin de (Kemâleddin Kamu – Ö.T.S.). Kulağı okşamak: Kulağa hoş gelmek, iyi gelmek: Tokmağı vuruşunda öyle kibârâne bir edâ vardı ki bir tambur kadar kulakları okşardı (Hâlit Z. Uşaklıgil). Kulağı tetikte olmak: Bir söz veya haberi büyük bir dikkatle beklemek. Kulağına çalınmak: Şöyle bir duyuvermiş olmak: Uzaktan uzağa kulağına çalınan bu rivâyete Andelip kızmamışmış… (Hâlit Z. Uşaklıgil). Durmadan gideceğiz gibi bir söz kulağına çalındı (Rûşen E. Ünaydın). İflâh olmaz o, kulağıma çalınıyor, yine çıplak resim satıyormuş (Peyâmi Safâ). Kulağına çarpmak: Duymak, işitmek: Yalnız bu isimler kulağıma çarptıkça dâima soğuk bir titremenin tepemden tabanlarıma kadar beni üşüttüğünü duyardım (Hâlit Z. Uşaklıgil). Her seferinde konuşmaları kulağıma çarpar (Necâti Cumalı’dan). Kulağına gelmek: Duymuş olmak: Bu dedikodular kulağına geldikçe istihfafla güler (Reşat N. Güntekin). Acaba bu mektup yengemin ağzından annemin kulağına gelecek mi? (Yusuf Z. Ortaç). Kulağına girmemek: Söyleneni anlamamak, önem verip benimsememek, kabul etmemek: Kadın lakırdısı girmez kulağıma zâti benim (Mehmet Âkif). Zelîha’nın kulağına söz girmiyor, hıçkıra hıçkıra ağlarken incecik kombinezonunun çıplak bıraktığı omuzları sarsılıyordu (Orhan Kemal’den). Cismimi, hem canımı bürüyen ateş içinde hiçbir şey kulağıma girmedi (Safiye Erol). (Bir şey birinin) Kulağına gitmek: (O kimse o şeyi) Duymak, duymuş olmak: Aman kulağına gitmesin ha, sonra ben cümlesini inkâr ederim (Ahmed Vefik Paşa). Büyüklerin kulağına gitsin de (Reşat N. Güntekin). İşte o zaman gider pâdişâhın kulağına (Peyâmi Safâ). Kulağına (Kulaklarına) inanamamak: Duyduğu şeye çok şaşırmak, inanılmayacak derecede şaşırtıcı bir şey duymak: Kulaklarıma inanamıyorum; fakat inanmaya mecbûrum (Sâmiha Ayverdi). Kerimcan kulaklarına inanamamış, anasından daha çok şaşırarak donakalmıştı (Kemal Tâhir). (Bir şey birinin) Kulağına kadar gelmek: O kimsenin duyacağı kadar yayılmış olmak. Kulağına kar suyu kaçmak: Telâşlanıp endîşelenecek bir haber almak: Yer yer bakanlar veya siyâsî sözcüler, memurların değişmesinden veya şimdilik değişmemesinden lâf ettikçe onların kulaklarına kar suyu kaçar ve eli iş tutmaz (Burhan Felek). Kulağına koymak: (Birini) Bir meseleye hazırlamak, peşînen bilgilendirip dikkatini çekmek: Bu umulmadık şeyleri duyan görücüler yemez, içmez, gelir bunları pâdişâhın kulağına koyarlar (Eflâtun C. Güney). Öyle ki, kendisi ile Mısır’a geldiği takdirde orada iş hacminin daha geniş olduğunu, Mısır gibi zengin bir çevrede çok daha süratle ilerleyeceğini uzun uzadıya gencin kulağına koyar (Sâmiha Ayverdi). Kulağına küpe olmak: (Olan bir şeyden) Unutulamayacak bir ders almak, söylenen sözün hiç unutulmaması gerekmek: Hâlâ doğruluğundan asla şüphe etmediğim bu sözü, tâbîr-i mahsûsuyle kulağımda küpe oldu (Hâlit Z. Uşaklıgil). Buna niçin lüzum görüldüğünü sorduğumuz zaman aldığımız cevap ise bilhassa Türkiye’deki hemen bütün resmî kulaklara küpe olmalıdır (Bediî Fâik). Burada söylenecek ve kulaklarda küpe olması istenecek söz şudur: Türk milletini içinden yıkmak isteyenler onun önce dilini ve arkasından dînini devirmek yolundadırlar (Nihad S. Banarlı). Kulağına lâf girmemek: Söyleneni dinlememek. Kulağına pamuk tıkamak: İşine gelmeyen şeyleri duymamak. Kulağına söylemek: Başkasının duyamayacağı şekilde söylemek, fısıldamak: Gel, eğil, kulağına söyleyeyim (Sait Fâik). Kulağında kalmak: (Eskiden duyduğu bir şey) Hâfızasında kalmış olmak: Rüştiyeden kulağında kalmış Fârisî beyitler… (Reşat N. Güntekin). Kulağında kalan ve dirilmeye başlayan bu sesler… (Peyâmi Safâ). Kulağını açmak: Dikkatle dinlemek: Neden şu basîretsiz adam sizin tertemiz, maksatsız ve menfaatsiz dostluğunuzu idrakte kör kalır da kirli ve korkunç bir dudağın tezvirlerine kulağını ve yüreğini açar? (Sâmiha Ayverdi). Kulağını bükmek (burmak): Gizlice uyarmak, bir konuda dikkatli olunması için uyarıda bulunmak: Yaramaz nefsin kulağını bur (Saâdetnâme – T. S.). Onunla silâh arkadaşlığı etmiş adamsın, yâni bir parça kulağını bükmeli değil miydin? (Reşat N. Güntekin). Bu mevzûda küçük hanımın kaç defa kulağını bükmüş (Sâmiha Ayverdi). Kulağını (Kulaklarını) çekmek: 1. Cezâ olarak canını acıtmak için birinin kulağını parmaklarının arasına alıp çekmek: Yalnız bir gün Büyük Hoca kuru, kemikten elleriyle yalan söylediğim için sol kulağımı çekmişti (Ömer Seyfeddin). 2. Uyarmak, îkaz etmek: O… işte bu olmadı, hani, vallâhi kulaklarını çekerim, evimde böyle kepâzeliğe cevaz veremem doğrusu (Fahri Celâl). Hikmet çırağının bâzan kulağını çeker (Sait Fâik). (Birinin) Kulağını çınlatmak: (Birini) Anmak. Kulağını deldirmek: Küpe takmak için kulak memesine delik açtırmak. Kulağını doldurmak: (Bir kimseye) Bir konu üzerinde peşînen bilgi verip kendi düşüncelerini aşılamak: Gözü büzülsün o herifin… Yine doldurmuş senin kulağını (Ahmet K. Tecer). Kulağını kiraya mı verdin: Konuşulan şeyi duymayan kimselere söylenir. Kulağını tersinden (ensesinden) göstermek: Bir işi kısa yoldan halletmeyip uzatmak. Kulağını (Kulaklarını) tıkamak: Duymak ve dinlemek istememek, dinlememek, kabul etmemek: Vücûdu içinde duyduğu çöküntülere kulaklarını tıkar, gözlerini yumar (Abdülhak Ş. Hisar). Kulağını yapıştırmak: Duymak maksadıyle kulağını bir yere iyice yaklaştırmak, dayamak: Ayakları kendiliğinden sürükleniyordu. Oda kapısının önünde durdu ve kulağını kanada yapıştırdı (Peyâmi Safâ). Kulağının dibinde: Çok yakın bir mesâfede: Kulağımın dibinde keskin bir ince ses (Peyâmi Safâ). Sinirlenen adamın kulağının dibinde haykırıyordu (Sait Fâik). Gel bakalım, at dilinden başka dil bilmeyen herif, gel de kulağımın dibinde konuş (Mustafa N. Sepetçioğlu). Kulağının (Kulaklarının) pasını gidermek: (Uzun müddet müzik dinlememişken) Hoşuna giden bir mûsikî parçası dinlemek. Kulağının üstüne yatmak: Aleyhinde söylenenleri işitmemek. Kulakları ağırlaşmak: İyi duymamaya başlamak: Dünya hayâtının vahdeti yolunda uzun nutuklarını, mev’izelerini artık söylemiyor, zîra kulakları gittikçe ağırlaşan Saffet Hanım’dan başka bir dinleyicisi kalmamış (Abdülhak Ş. Hisar’dan). Kulakları dolmak: Bir şeyi çok fazla duymak. Kulakları paslanmak: Uzun zamandan beri müzik dinlememiş olmak. Kulaklarına kadar kızarmak: Utançtan yüzü kıpkırmızı olmak. Kulaklarını dikmek: Dikkat kesilmek: Kulaklarını dikerek cevap bekliyordu (Hâlit Z. Uşaklıgil). Hemen gözlerimi açtım, kulaklarımı diktim (Reşat N. Güntekin). Kulaktan dolma: Başkalarından, şuradan buradan işitmek sûretiyle edinilen (bilgi): Hulâsa, tatlı mûsikî ve ucuz tahassüsün bin bir çeşit lezzetleri, Viyana kahveleri, nârin edâlı kadınları, Mozart’a âit kulaktan dolma mâlûmat hepsi hâfızasından silinmişti (Ahmet H. Tanpınar). Kulaktan kapma: Sâdece duymak sûretiyle edinilen (bilgi): Okusam da anlamam onun kadar. Ekseriya sizden öğrendiklerimi ona satardım. Kulaktan kapma hep (Peyâmi Safâ). Kulaktan kulağa: Biri ötekine söyleye söyleye, gizli gizli söylenmek sûretiyle: Bu muhâvere kulaktan kulağa duyuldu (Reşat N. Güntekin). Bâzan uluorta, bâzan da kulaktan kulağa söylenen bir çeşit ithamları ekseriya küçük hanım da duyar (Sâmiha Ayverdi). ● Kulaktan zf. ( Ayrılma hâli ekinin kalıplaşmasıyle ) Sâdece duymak sûretiyle: “Kulaktan öğrenmek.”