i. (Eski Türkçe’den beri kullanılır; kökü belli değildir) [Kelime Macarca’ya da geçmiştir] 1. Erkeklerde çene ve yanaklarda çıkan kılların bütünü: “Top sakal.” “Çember sakal.” “Sakalla kâmil olsaydı kişi, keçiye danışırlardı her işi.” Sakalı kapkara, kocaman, bukle bukle bir adam (Refik H. Karay). Göbeğine kadar sakalınla apaçık oruç yemeye utanmaz mısın? (Burhan Felek). 2. Hayvanların bâzılarında çene altındaki kıllar: Ara sıra mektebimize, çenesinde keçi sakalına benzeyen bir küçük sakal taşıyan gözlüklü bir papaz gelip giderdi (Reşat N. Güntekin). 3. Oka takılan yönlendirici tüy, peylek, yelek. 4. Nakkaşlıkta altın varakları yapıştırılacağı yere buruşmadan düzgünce nakletmek için kullanılan ve tek sıra hâlinde kıllardan oluşan genişçe fırça. ѻ Sakal bırakmak (koyuvermek, uzatmak): Sakalını tıraş etmeyip uzatmak. Sakal murâkabesine varmak: şaka. Oturduğu yerde başı göğsüne düşerek uyumak. Sakal oynatmaz: Çiğnenmeden yutulacak, ağızda eriyecek kadar yumuşak (yemiş, yiyecek). Sakalı değirmende ağartmak: Gün görmüş, ihtiyarlamış olduğu halde bir şey öğrenmemiş, bilgisiz kalmış, hayattan ders almamış olmak [Daha çok olumsuz şekli kullanılır] : Sakalını değirmende ağartmış, tedbîr-i umurdan bî-haber, maârif ü idrakten tehî bir ganî koca idi (Naîmâ’dan). Bana kalırsa bu işi tatlıya bağlamalı dedi, sen beni dinle, ben bu sakalı değirmende ağartmadım (Refî C. Ulunay). Sakalı değirmende ağartmak, çevresinden hürmet ve îtibar görmeyi isteyip ve bekleyip de buna hiç değmez kişiler hakkında kullanılır. Yâni sakalını ilim ve irfan yolunda ağartmamıştır ki saygı görsün. Değirmende un zerreleri konduğu için sakalı ağarmış gözükmektedir (Mukbil Özyörük). Sakalı kaptırmak (ele vermek): Başkasının hükmü altına girmek, zayıf davranıp karşısındakinin oyuncağı hâline gelmek: Bilirsin ya, “Baba gözlerini aç… Bunların hepsi serseri… Sakalını ellerine vermeye gelmez” diye ne kadar çırpındım; dinlemedin, dinlemedin diye çıkıştı (Reşat N. Güntekin). Son zamanlarda rahmetli Alişar Bey, kendine sâhiplik ve tutku dizginlerini kaçırmıştı elinden. Hop hop nâmerdine sakalı kaptırmıştı (Kemal Tâhir). Sakalım yok ki sözüm dinlensin (sözümü dinleteyim): Doğru söylediğine inanan veya sözünün doğruluğu ortaya çıkan bir kimsenin, “Ancak yaşlı, tecrübeli, bilgili kimselerin sözleri dinlenir, biz kim oluyoruz ki” anlamında söylediği sitem sözü: Sakalım yok ki sözümü dinleteyim derler. Eski toplumumuzda sünnet-i seniyyeye uygun veya ulemâ arasında mûtat sakalın gördüğü saygıdan kinâyedir (Mukbil Özyörük). Sakalın ak mı kara mı, önüne düşünce görürsün (anlarsın): Acele etme, iyi mi kötü mü, güzel mi çirkin mi olduğunu sonuç alınınca anlarsın, saçın ak mı kara mı, önüne düşünce görürsün. Sakalına ak (kır) düşmek: Saçı sakalı ağarmaya başlayıp yaşlanmak: İhtimal daha sakalına kır düşmeden pâdişâhın mührüne nâil olacaktı (Ömer Seyfeddin). (Birinin) Sakalına gülmek: (Onunla) Alay etmek: Bu dünyâyı benim sanıp zinhâr buna verme gönül / Nice senin gibilerin güldü geçti sakalına (Eşrefoğlu Rûmî). Adam sen de, sakalıma mı gülersin? (Ahmed Vefik Paşa). Sakalına yapışmak: Ele geçirip hakkını almak: Bul herifi, yapış sakalına (Mukbil Özyörük). Sakalından kesip bıyığına eklemek: Eksiğini elindeki imkânlarla karşılamaya çalışmak. Sakalından utan: Yaşına başına uymayan şeyler yapanlara söylenir. Sakalını sıvazlamak: (Bir kimseyi) Gönlünü alarak bir işe râzı etmeye çalışmak.