Sözlük › U › us

us

a.e tr. us

İlişkililer akıl

Açıklama

akıl.

Örnek

Kaman: Başına ne gelirse katlan. Ussuna güven. O sana kılavuz olur.
"Beş yüz milyon boğuşuyor. Niçin? Hiç için... Siperler, yönler boğazlanıyor. Niçin? Bilmem, usları (akılları) sıra topraklarını, benliklerini, istiklallerini korumak için "

Kaynak Tecer, 1969, 84

Kişi A K Tecer

Yıl/Tarih 1969

Anlam/Değer ilişkileri

Eş anlamlıları akıl

“us” ile karşılaştırılan sözcükler

eşdeğer biçim aynı başlık parçasında seçenek olarak yazılmış (/)

yerine / değil biri ötekinin yerine düşünülmeli/kullanılmalı

köken / yönelim (< >) biri ötekinden kökenli ya da ona yönelimli

fark (ile) arasında önemli farklar var, karıştırılmamalı

Sözlüklerde (fethigedikli.com, TDK) “us” ile ilişkili sözcükler

eş anlam fethigedikli sözlüğü: eş anlamlı

eski / yeni terim (TDK) TDK terim sözlükleri: eski terim ile yeni karşılığı

birleşik sözcük (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: sözcükle kurulan birleşik sözcük

Fark kayıtları

fark (ile)TİN/AN ile/ve/||/<> ANLAK ile/ve/||/<> ANLIK ile/ve/||/<> US

RUH ile/ve/||/ ZEKÂ ile/ve/||/ ZİHİN ile/ve/||/ AKIL

köken / yönelim (< >)DİL ve/< US/AKIL ve/< DENEYİM/TECRÜBE

Dil, akıl ve deneyimde temellenir.

yerine / değilANLAK/ZEKÂ değil/yerine US/AKIL/TAPINDIRAK

Birleştirme/bağlantılandırma üzerine ve becerisi. İLE/VE/DEĞİL/YERİNE/||/<>/< Ayırabilme, dışarıda bırakabilme üzerine ve becerisi.

köken / yönelim (< >)US/AKIL ve/||/<>/>/< SAYGI/HÜRMET
köken / yönelim (< >)KOZMOS: NESNE ile/ve/<>/> US/AKIL
yerine / değilAMAÇ değil US/AKIL
yerine / değilBELLEK yerine US/AKIL

Katıksız aklın, belleğe gereksinimi yoktur.

yerine / değilUS/AKIL değil BAĞLAM

Sözcük oyunu nedir ›

Ardından gelebilecekler: s ile başlayan 2.367 sözcük →

Öncesine gelebilecekler: u ile biten 840 sözcük →

Bu sözcükle zincir kur

Türk Dil Kurumu sözlüklerindeki sonuçlar...

“us” sözcüğünün TDK sözlüklerindeki karşılıkları... [sozluk.gov.tr] İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

Güncel Türkçe Sözlük

► akıl

Birleşik sözler: us dışı, us pahası, usa vurma

Eğitim Terimleri Sözlüğü, 1974

İnsanlara özgü, onların tümel ve zorunlu olan ilkelere hiç bir güç harcamadan uymalarını sağlayan bilme, düşünme ve önlem alma yetisi.

Eski akıl, âkile · İng. reason · Fr. raison

Felsefe Terimleri Sözlüğü, 1975

I. (Geniş anlamıyle) Duyarlığın karşıtı olarak, düşünme, anlama, kavrama yetisi; usavurma, çıkarımlar yapma yetisi; olaylar ya da kavramlar arasında zorunlu bağıntılar kurma yetisi; bağlantıları algılama ve kavrama yetisi. Bu bağlamda: 1. İnsanı hayvandan ayıran öznitelik. İnsan genellikle usu olan bir hayvan olarak tanımlanır. (Hayvanlarda belli bir anlak -intelligence-olduğu, ama us olmadığı kabul edilir.) 2. Evrenin nesnel düzen ilkesi. (Anaksogoras'ta: "nous", Herakleitos'ta: "logos"); Hegel'de: nesnel-mantıksal biçimlerin bütünü: bütün var olanların temelinde bulunan ilke. II. (Özel anlamda) 1. Ortaçağın sonlarından 17. yüzyıla değin, bilgi yetileri olan duyu algısı (sensatio); us (ratio), anlık (intellectus) dizisinde, us (ratio) anlığa (intellectus) göre daha aşağı bir sıraya konmuştur, duyu algılarını kavramlar altında toplayan yeti olarak gösterilmiştir. bk. anlık (intellectus); skolastik çağda akıl aynı zamanda fizikötesi bilgi yetisi olarak kabul edilen anlıktan (intellectus) ayrı olarak çıkarımlar yapan düşünme yetisi olarak da anlaşılır. 2. Aydınlanma'dan, özellikle Kant'tan bu yana yukarıdaki (II, 1) anlamın tersine, us yüksek bir bilgi yetisi olarak anlaşılır: böylece us kavramlar yetisi değil, anlığın kavramlarını ilkeler altında birleştirme yetisidir, kısaca ilkeler yetisidir; usun ilkelerine ya da kavramlarına fizikötesi nesneler, yani deneyin ötesinde de bulunan nesneler karşılıktır. Usun bu kavramlarına da Kant "ideler" adını verir. Hegel'de: Karşıtların birliği ve bütünlüğü üzerine eytişimsel düşünme yetisi.

Eski akıl · İng. reason · Fr. raison · Alm. Vernunft · Lat. ratio

Ruhbilim Terimleri Sözlüğü, 1974

İnsanın mantıklı olarak düşünmesini sağlayan süreç ve eylemlerin bütünü.

Eski akıl · İng. reason

Yöntembilim Terimleri Sözlüğü, 1981

Tutarlı ve çıkarımcı olarak düşünme yetisi.

Eski akıl · İng. reason

Etimoloji Sözlüğü (1)

‘akıl’

~ Az us. -Kar us.
Orta Türkçede us ‘hayır ve şerri ayırt ediş’ olarak geçer. Kâşgarlı Mahmud’a göre yalnız Oğuzların kullandığı bir sözdür. Kumancada us olarak kullanılır. Eski Kıpçakçada da us olarak geçer.
Eski ve yeni diyalektlerde us yerine es sözünün geçtiği göze çarpıyor. Bu sözün Batı Türklerinin dilinde yaşayan us biçimiyle birleştirilmesi olanaksızdır: Tkm es. -Nog es. -Blk es. -Kklp es. -Kzk es. -Krg es. -TatK is. -Kar es. -Tel, Alt, Kuğ, Küer es. -Çuv as (Egorov: ÊS 33).
Macarcada ‘akıl’ olarak kullanılan ész biçimi eski bir Türk dilinden kalma bir alıntıdır (TESz l: 798; Räsänen: V 49; Sevortyan: ÊSTJa 1974, 306; Ligeti: TörK 265-266).
Çağdaş diyalektlerde Arapça akıl da yaygın olarak kullanılır.

Etimoloji Sözlüğü (2)

‘akıl’

~ Az us. -Kar us.
Orta Türkçede us ‘hayır ve şerri ayırt ediş’ olarak geçer. Kâşgarlı Mahmud’a göre yalnız Oğuzların kullandığı bir sözdür. Kumancada us olarak kullanılır. Eski Kıpçakçada da us olarak geçer.
Eski ve yeni diyalektlerde us yerine es sözünün geçtiği göze çarpıyor. Bu sözün Batı Türklerinin dilinde yaşayan us biçimiyle birleştirilmesi olanaksızdır: Tkm es. -Nog es. -Blk es. -Kklp es. -Kzk es. -Krg es. -TatK is. -Kar es. -Tel, Alt, Kuğ, Küer es. -Çuv as (Egorov: ÊS 33).
Macarcada ‘akıl’ olarak kullanılan ész biçimi eski bir Türk dilinden kalma bir alıntıdır (TESz l: 798; Räsänen: V 49; Sevortyan: ÊSTJa 1974, 306; Ligeti: TörK 265-266).
Çağdaş diyalektlerde Arapça akıl da yaygın olarak kullanılır.

Kubbealtı sözlüğündeki sonuçlar...

“us” sözcüğünün lugatim.com'daki karşılıkları... İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

US

i. (Orta Türk. [Oğuzca] us “temyiz kabiliyeti”) [Eski Anadolu Türkçesi’nde yaygın biçimde kullanılan kelimenin yerini daha sonra Ar. akıl almış, ancak dil inkılâbından sonra yeniden canlandırılmıştır] Akıl: Rind-i harâbâtîyiz bizde ne us var ne yüz / Cümle yele vermişiz akl u dil ü ârımız (Lâmiî Çelebi – T. S.). Sevgili son yalavacının doğru izinden bu us, bu duygu kanatlarıyle yüksele yüksele uçmağa ermek istediler (Ahmet H. Müftüoğlu). Devrimbaz istediği kadar diriltmeye çalışsın. “Akıl” mânâsına us bin yılın ötesinde ölü yatıyor, ama uslu esas mânâsını kaybetmemekle berâber hâlâ bizimle (Nejat Muallimoğlu). ѻ Us pahası: Akılsızca yapılan bir hareketten dolayı çekilen sıkıntı : Nerde görse yalın yüzlü bir dilber / Sevdâsı oduna yanmayı ister / Ateşler içinde âh eder gider / Bu belâlar onun us pahâsıdır (Memduh Paşa’dan). Usa vurmak: fels. Akıl yoluyle çözümlemek, muhâkeme etmek. Usu (Ussu) gitmek: Kendinden geçmek, aklı başından gitmek: Hayranlığı ol makāma yetti / Kim düştü ayaktan usu gitti (Fuzûlî’den). Bir perî sevgisi birle ey vay / Gitti ussum benim oldum sersem (Edirneli Nazmî – Ş.A.D.).

lugatim.com/s/US
Paylaşayım... Facebook X LinkedIn WhatsApp