[ l ince] ( ﺍﺻﻮﻝ ) i. (Ar. aṣl ’ın çoğul şekli uṣūl ) [Dilimizde daha çok tekil anlamında kullanılır] 1. Bir amaca erişmek için tâkip edilen yol, yöntem: O zamanki usûl-i harp iktizâsınca düşman tarafından bir merd-i cenk-azmâ meydana girip… (Fâik Reşat). Şimdi ise değişen dünyâya karşı değişmeyen usûllere demir atıp kalmış bir mantalite irfan, siyâset ve cemiyet hayâtımıza pençesini geçirmiş bulunuyordu (Sâmiha Ayverdi). 2. Bir ilimde bir sonuca erişmek için belli bir plana göre tâkip edilen yol, metot: Fakat hiçbir metin, muayyen bir usûle ve düşünceye göre okunmadıkça kendiliğinden bize bir derin fikir vermez (Mehmet Kaplan). 3. Bir ilmin asıl konusundan önce öğrenilmesi gereken başlangıç bilgileri: “Usûl-i tefsir.” “Usûl-i fıkıh.” “Hadis usûlü.” “Usûl okumak.” Usûl-i hadis hadisleri incelemek, bunların gerçek ve uydurma olanlarını birbirinden ayırmak, peygamberimizden rivâyet edilen hadislerin mesnetlerini araştırmak bilimidir (Orhan Ş. Gökyay). Amelleri sıhhatli hâle getirmenin ilk şartı bunlara âit bilgileri öğrenmektir. Bunlar, fıkıh ve usûl-i fıkıh ilmine âit şer’î hükümlerin bilgileridir (Taarruf Terc.). 4. Kural, kāide, âdet: Hayriye ile Nerîman aynı usûle ittibâen etek öptüler (Hüseyin R. Gürpınar). Ben dünyâda bu kadar intizamperver, kānunperver, usûl sever bir adam görmedim (Ömer Seyfeddin). Bu lokantaya erkek sokmamaları fenâ usûl doğrusu (Mahmut Yesâri). 5. mec. Biçim, tarz: “Eski usûl.” “Japon usûlü.” “Konya usûlü.” 6. hukuk. Hukūkî veya idârî bir işin hazırlanması, yapılması, yürürlüğe konması sırasında uyulması gereken hükümler ve tâkip edilecek yol: “Usûl hukūku.” 7. mus. Mûsikîmizde belli düzümlerden yapılarak kalıp hâlinde tespit edilmiş ölçülere verilen isim: Aksak usûlünün kalıbı düm 2 te ke düm 2 tek 2 tek olup bu usul dokuz zamanlıdır (Yusuf Ömürlü). 8. sıf. halk ağzı. (Boy için) Ölçülere uygun, ince uzun, mütenâsip: Altın kemer sıkmış ince belini / Usûl boylarını sarasım geldi (Karacaoğlan). Seherin yelleri şafağın bendi / Hani usûl boylu Suna’m gelmedi (Karacaoğlan). ѻ Usûl tutmak: mus. Tempo tutarak mûsikîye eşlik etmek: Avurtlarını şişirip parmaklarıyle usûl tutar gibi vura vura hafif sesle bir şarkı tutturdu (Mahmut Yesâri). Gece yıldızların altında, nal şakırtılarının usûl tuttuğu süratli yürüyüşlerde yanık sesli neferler, “Gesi bağlarında bülbüller öter / Yârim çiçek olmuş burnumda tüter” türküsünü söyler (Fahri Celâl). Usûlü dâiresinde: Usûl ve âdet neyi gerektiriyorsa o tarzda. Usûlüyle: Usûlüne uygun olarak, yolu yordamı ile : Bir yankesici, çarşıda bir adamın omuzunda âlâ bir lâhûrî şal görüp usûlüyle yanına yanaşır (Fâik Reşat). Sen söylerken masalın yarısında ben uyuyuverirsem usûlüyle yorganımı sıkıştır (Hüseyin R. Gürpınar). ● Usûlen ( ﺍﺻﻮﻻً ) zf. ( uṣūl ’ün tenvinli şekli) Usûl olduğu için, sırf usûle uymuş olmak için: “İşinizi oldu bilin, ama usûlen bir dilekçe vermeniz lâzım.” ● Usûlî ( ﺍﺻﻮﻟﻰ ) sıf. (nispet eki -і ile) Usûle âit, usûlle ilgili: “Usûlî muâmeleler.” “Usûlî îtirazlar.” Lâkin bunların âşık oldukları şeyler, Osmanlı medeniyetine dâhil olan usûlî ve taklîdî eserler değil Türk harsına mensup olan ilhâmî ve orijinal eserlerdir (Ziyâ Gökalp). Şu bir iki makāleyi muntazam ve usûlî bir etüt olsun diye yazmadık (Reşat N. Güntekin). ● Usûliyye ( ﺍﺻﻮﻟﻴّﻪ ) sıf. Usûlî kelimesinin tamlamalarda ortaya çıkan aynı mânâdaki müennes şekli: “Muâmelât-ı usûliyye.”