( ﻋﺎﻟﻢ ) i. (Ar. ‘ālem ) 1. Yerde ve gökte yaratılmış olan şeylerin bütünü, kâinat, evren: Cümle âlem yoğ iken ol var idi (Süleyman Çelebi). 2. Bir güneş ve ona bağlı olup etrâfında dönen yıldızlardan meydana gelen sistem: “Âlem-i şems: Güneş sistemi. 3. Yeryüzü, dünya: İnsan âlemde hayâl ettiği müddetçe yaşar (Yahyâ Kemal). Nihâyet Bizans’ı âlem harîtasından silen Fâtih Sultan Mehmed (…) yorgun başını bir mânevî huzur içinde dinlendirmek iştiyâkına düştü (Sâmiha Ayverdi). 4. Diyar: Yâkup Kadri, sanki başka bir âlemde zengin bir ziyâfet sofrasından kalkmış ve bu dünyâya tok ve yorgun gelmiştir (Ahmet Hâşim). Eski zihniyet için gerçek ve ideal âlem ahrettir (Mehmet Kaplan). 5. Herkes, insanlar: Demek ki bekleyelim gelsin âlemin keyfi (Mehmet Âkif). Gel gelelim olur âleme maskara (Burhan Felek). 6. (İsim tamlamasının ikinci öğesi olarak) Aynı şart, durum ve düşüncedeki insanların meydana getirdiği çevre, muhit: “Edebiyat âlemi.” Üçüncü Napolyon dahi politika âleminde Fransa’nın nüfûzunu kuvvetlendirmeye başladı (Nâmık Kemal). 7. Hal, hâlet, ortam: Gerçi tercîh eylemiş derd ehli hicrânı velî / Başka âlemdir muvâfık yâr ile vuslat bana (Bayburtlu Zihni). Kim bilir şimdi ne âlemde benim şanlı kösem (Mehmet Âkif). Bir geliş var. Ne mübârek ne garip âlem bu / Hava boydan boya binlerce hayâletle dolu (Yahyâ Kemal). 8. Zevk ve safâ meclisi, eğlence: Bir akşam kalem rüfekāsından bir ikisi kendisini Yenikapı’da bir işret âlemine dâvet ettiler (Hüseyin R. Gürpınar). Bu âlemler çok zaman Dâmat İbrâhim Paşa’nın (…) Çırağan kasırlarının bahçesinde yapılırdı (Sâmiha Ayverdi). 9. (İsim tamlamasının ikinci öğesi olarak) Bir şeyin kendi içinde veya aynı özelliği taşıyan şeylerin kendi aralarında meydana getirdiği bütün, kendilerine has bir dünya: “Hayvanlar âlemi.” “Bitkiler âlemi.” “Düşünce âlemi.” “His âlemi.” Önce toprak ve cansızdın, seni nebat âlemine getirdi. Nebat âleminden pıhtılaşmış kan âlemine yolculuk ettin. Buradan hayvanlıktan da insanlık âlemine yürüdün. İşte kerâmet budur (Ken’an Rifâî). 10. i. ve sıf. Kendine has, değişik özellikleri bulunan yer, durum veya kimseler için kullanılır: “Çok âlem adamsın.” Başlı başına bir âlem olan taşrada mektep de başka bir âlemdir (Ömer Seyfeddin). Adam kendi başına bir âlem (Burhan Felek). ѻ Âlem yapmak: Eğlence düzenlemek: Her şey burada bir âlem yaptıklarına delâlet ediyordu (Hüseyin R. Gürpınar). Bilhassa mûsikî kültürü ile âşinâlığı, evinde saz âlemleri yapmasını âdeta zarûrî kılardı (Sâmiha Ayverdi). Âlemde: “Keşki, ne olurdu” anlamında istek ifâde eden söz: “Âlemde ben orada olaydım da kabadayılık neymiş ona göstereydim.” Âlemden hâriç: Hiç kimseye benzemeyen, nevi şahsına mahsus (kimse). Âleme verir talkını, kendi yutar salkımı: Başkalarına öğüt verip kendileri tutmayan kimseler hakkında kullanılır, ele verir talkını, kendi yutar salkımı. Âlemi var mı?: Yeri mi, yakışık alır mı?: Onun sözüne bakıp da böyle uygunsuz hareketlere kalkışmanın şimdi âlemi var mı? (Hüseyin R. Gürpınar). İkisini birden kapıya postalamanın âlemi var mı? (Bediî Fâik). Âlemin ağzı torba değil ki büzesin: Dedikodunun önüne geçilemeyeceğini anlatan bir söz: Âlemin ağzı torba değil ki büzesin derler. Ne kadar doğru bir sözdür (Ahmed Midhat Efendi). ● Âlem-ârâ (-âray) ( ﻋﺎﻟﻢ ﺁﺭﺍﻯ – ﻋﺎﻟﻢﺁﺭﺍ ) birl. sıf. (Fars. ārāy > ārā “süsleyen” ile) 1. Cihânı süsleyen, cihânın ziyneti olan. 2. mec. En güzel, övülmeye lâyık olan (sevgili): O mihr-i âlem-ârâsın ki aks-i şevk-i hüsnünle / Safâ-bahş-ı tecellîdir bana âyîne-i mehtâb (Hersekli Ârif Hikmet). ● Âlem-efruz ( ﻋﺎﻟﻢ ﺍﻓﺮﻭﺯ ) birl. sıf. (Fars. efrûz “aydınlatan, parlatan” ile) Cihânı parlatan, âleme ışık saçan: Ki dünyâyı münevver kıldı re’y-i âlem-efrûzu (Şeyhülislâm Yahyâ). Nücûm içinde döner mâh-ı âlem-efrûza / Nazîm hak bu ki her encümende yektâdır (Nazîm). ● Âlemeyn ( ﻋﺎﻟﻤﻴﻦ ) i. (Ar. tesniye eki -eyn ile) İki dünya, dünya ve âhiret. ● Âlem-firib ( ﻋﺎﻟﻢ ﻓﺮﻳﺐ ) birl. sıf. (Fars. firіb “aldatan, aldatıcı” ile) Âlemi aldatan, herkesi iğfal edecek, baştan çıkaracak kadar güzel ve câzibeli olan. ● Âlem-gir ( ﻋﺎﻟﻢﮔﻴﺮ ) birl. sıf. (Fars. -gіr “tutan, kaplayan” ile) 1. Cihâna yayılan, cihânı tutan: Âşıkız bir hüsn-i âlem-gîre Hikmet doğrusu / Mâye-i ârâm-ı candır şîve-i tahsînimiz (Hersekli Ârif Hikmet). 2. Cihâna hâkim ve sâhip olan, cihânı zapteden. ● Âlemî ( ﻋﺎﻟﻤﻰ ) i. (nispet eki -і ile) “Dünyâya âit” teşmil. İnsan. ● Âlemiyan ( ﻋﺎﻟﻤﻴﺎﻥ ) i. ( ‘ālemі ’nin Fars. çoğul eki -ān almış şekli) İnsanlar, bütün dünya halkı: “ Velî-ni’met-i âlemiyan: Bütün insanların velînîmeti olan (hükümdar).” Âlem ona muhtâc o müstağnî-i âlem / Bu mes’ele ma’lûm-ı dil-i âlemiyandır (Nef’î’den). Tuğyân-ı âlemiyan dehşet-âmiz / Tasaddiyât-ı cühhal fitne-engiz (Ahmed Vefik Paşa). ● Âlem-nümâ ( ﻋﺎﻟﻢ ﻧﻤﺎ ) birl. sıf. (Fars. numā “gösteren” ile) Cihânı gösteren: “ Âyîne-i âlem-nümâ: Cihânı gösteren ayna.” Nazar-bâz-ı diliz câm-ı musaffâ / Bize âyîne-i âlem-nümâdır (Hersekli Ârif Hikmet). ● Âlem-penah ( ﻋﺎﻟﻢ ﭘﻨﺎﻩ ) birl. i. (Fars. penāh “sığınak, sığınacak yer” ile) Herkesin güvenle sığınacağı yer [Pâdişahlar için kullanılır]: Pâdişâh-ı âlem-penah Sultan Selim şah (Sehî Bey Tezkiresi). Yekser gazâ kılıncı kuşanmış bir ümmetin / Câlis budur erîke-i âlem-penâhına (Yahyâ Kemal). ● Âlem-pesend ( ﻋﺎﻟﻢ ﭘﺴﻨﺪ ) birl. sıf. (Fars. pesend “beğenilmiş” ile) Herkesçe beğenilen. ● Âlem-suz ( ﻋﺎﻟﻢ ﺳﻮﺯ ) birl. sıf. (Fars. sūz “yakan, yakıcı” ile) 1. Cihânı yakan. 2. mec. Çok güzel, çok çekici (sevgili). ● Âlem-şümul Bk. ÂLEMŞÜMUL ● Âlem-tab ( ﻋﺎﻟﻢ ﺗﺎﺏ ) birl. sıf. (Fars. tāb “parlatan, aydınlatan” ile) 1. Cihânı aydınlatan: Dedi bir gün mihr-i âlem-tâba mâh-ı âsuman / Ey nigâr-ı nûr-sîmâ dilber-i âlî-mekân (Hayâlî Bey). Feyz-i âlem-tâbdan olmaz mı âlem müstefid (Cenap Şahâbeddin). 2. Güneş yüzlü güzel, sevgili: Bezmimizde dönerdi câm-ı şarâb / Gelmeden devre mihr-i âlem-tâb (Rûhî-i Bağdâdî).