( ﺁﺗﺶ ) i. (Fars. āteş < Süry.) [Farsça kurala göre yapılmış tamlama ve birleşiklerde a aslında olduğu gibi uzun okunur] 1. Odun, kömür vb. maddelerin tutuşup yanması ile beliren ışık: Akşam karanlığında bir şey görünmezmiş / Ateş ve dumandan başka (Orhan V. Kanık). 2. Odun, kömür gibi maddelerin yandıktan sonraki sıcak ve kırmızı durumu, yanmış kömür ve odun, kor: Alevi, hatta koru geçmiş bu kıvılcımlı küle rahat rahat sokulup ısınır ve hatta eşeleyip derinlerinde kalmış son ateş parçalarını yüze çıkarmakla mesut olurdu (Sâmiha Ayverdi). 3. Normalden yüksek vücut ısısı: Ateşim yok ama hâlim de yok (Burhan Felek). Ateşi vardı, sayıklıyordu (Târık Buğra). 4. İnsanın çeşitli sebeplerle vücûdunda hissettiği sıcaklık, harâret: Fakat nihâyet Nüzhet’in yanağındaki ateşin biraz soğur gibi olduğunu hissettim (Peyâmi Safâ). Alsa bu soğuk taşlar alnımdaki ateşi (Necip F. Kısakürek). 5. teşmil. Ateş yanan veya yakılan yer, ocak: “Sütü ateşte unutma.” 6. teşmil. Kibrit, çakmak: “Ateşini müsâade eder misin?” 7. Yanıcı ve tutuşucu maddeleri alevlendirip yakan şey: Baruta dokunan ateş… (Nâmık Kemal). Nasıl ki şimdi orman kokusunu yalnız odunların ateşle ilk temâsından alıyorum… (Rûşen E. Ünaydın). 8. teşmil. Yangın: Türbeden evvelki iki ev de ateşten kurtulmuştu (Ömer Seyfeddin). 9. Patlayıcı silâhlarla yapılan atış: “Düşman ateşi iki saatten beri aralıksız devam ediyor.” 10. mec. Coşkunluk, ihtiras, şiddetli arzu: Gazapla, ateşle kaynamaya başladığı zaman insanı kanlı cinâyetlere sevkeden kan… (Ahmed Midhat Efendi). Eğer sıkıldığınızı en küçük bir hareketinizle ihsas etseydiniz, hatta bütün ateşime rağmen size bu sözleri söylemeyecektim (Fahri Celâl). 11. mec. Aşk, ayrılık, hasret, azap, hiddet, öfke vb. duyguların yakıcı etkisi: Yandım ateşine su Leylâ Leylâ (Karacaoğlan). Mâcerâ başlamak üzreymiş o gün / Sürecekmiş bu ateş yıllarca (Yahyâ Kemal). 12. Cehennem. ѻ Ateş!: “ Ateşe başla, ateş et” emri. Ateş açmak: Ateşli silâhlarla atışa başlamak: Ne hoş olur şimdi ateş açarsak (Enis B. Koryürek). Taşnaksütyon komitacıları Osmanlı Bankasını basmışlar ve ele geçirdikleri binânın pencerelerinden ve damından halka ateş açmışlar (Sâmiha Ayverdi). Ateş almak: 1. Tutuşmak, yanmaya başlamak: İki gemi yerinden oynadı, birbirine çarparak ateş aldılar (Nâmık Kemal). Bütün bir mahalle ateş almış (Reşat N. Güntekin). 2. (Ateşli silâhlar ve patlayıcı maddeler için) Patlamak: Fişeklerin ateş almasıyle birkaç kişi yaralandı (Reşat N. Güntekin). 3. mec. Tahrik olmak: Mümkün olsa günden güne ateş almakta olan hırs ve arzusunu teskîne can atmaktaydı (Nâbîzâde Nâzım). Bu iki vak’adan ateş alan mahallenin zihniyeti… (Hüseyin R. Gürpınar). Ateş alır gibi (almaya gelmiş gibi, almaya mı geldin): Geldiği yerde çok az kalan, hemen gitmeye davranan kimselere söylenir. Ateş bacayı (saçağı) sarmak: (Herhangi bir durum ve özellikle iki cins arasındaki duygusal bağ) Önlenemeyecek bir durum almak, ciddiyet kazanmak, alev bacayı sarmak: Fakat bacının gösterdiği telâş ve hüzün karşısında anladım ki ateş bacayı sarmış (Reşat N. Güntekin). Onların eski illeti… Keyiflerine dalarlar… Tâ ki ateş bacayı sarar (Safiye Erol). Ateş basmak: 1. Vücûdunda aşırı sıcaklık duymak. 2. Merak, utanç, hiddet, heyecan sıkıntı gibi sebeplerle vücûdunu ateş kaplamış gibi hissetmek, yüzü kıpkırmızı kesilmek: Bu aklıma geldikçe vücûduma ateş basıyor, hiddetten ağlamamak için dişlerimle dudaklarımı kanatıyordum (Reşat N. Güntekin). Ateş etmek: Ateşli silâhlarla atış yapmak. Ateş gibi: 1. Çok sıcak, yakıcı. 2. mec. Çok gayretli, çok çalışkan, pek becerikli: “Ateş gibi delikanlı.” Ateş gibi çalışmakta devam etti (Sait Fâik). 3. mec. Çok yaramaz, ele avuca sığmaz (çocuk). Ateş kesilmek: 1. Ateş gibi kızarmak, çok ısınmak: “Maşa ateş kesilmiş, elle tutmaya imkân yok.” 2. mec. Yakıcı duruma gelmek: Biz bülbül-i muhrik-dem-i şekvâ-yı firâkız / Âteş kesilir geçse sabâ gülşenimizden (Nâilî). Bütün âteş kesilir gonca-i bâğ u bustan (Enderunlu Fâzıl). 3. Kızmak, hiddetlenmek, öfkelenmek: Ali Rızâ Bey birdenbire ateş kesildi, karısını parçalayacak gibi tavırlarla üstüne yürüyerek bağırmaya başladı (Reşat N. Güntekin). 4. Gayrete gelmek, büyük bir gayretle harekete geçmek: Etliye sütlüye karışmamayı öteden beri meslek edinen Ali Rızâ Bey bu meselede ateş kesilmiş, kendini avutuncaya kadar uğraşmıştı (Reşat N. Güntekin). Ateş kesmek: Ateş etmeye son vermek, çarpışmayı durdurmak. Ateş kusmak: (Silâh, top vb.) Yoğun biçimde ateş etmek. Ateş olsa cirmi (cürmü) kadar yer yakar: “Bana büyük bir zarar veremez, ne gücü var ki, aldırmam bile” anlamında düşmanı küçümsemek için kullanılır. Ateş pahası (pahasına): Çok pahalı, fiyatı çok yüksek: Hıyarlar, o marul denen yağlı yapraklar da ateş pahasınaydı (Sait Fâik). Ateş parçası: mec. 1. Canlı, hareketli, güçlü ve sağlıklı: Topuklarıyle yeri dövdükçe ölüme meydan okuyan ateş parçası köylü dilberleriyle oynamıştım (Safiye Erol). 2. Haşarı, ele avuca sığmaz, yaramaz (çocuk). Ateş püskürmek: mec. Çok kızgın ve öfkeli olmak: Dünyânın en nâzik ve tatlı insanı olmasına rağmen bu akşam o da bana karşı ateş püskürüyordu (Reşat N. Güntekin). Ateş saçmak: 1. Çok sıcak duruma gelmek, yakıcı bir hal almak. 2. Çok öfkelenmek, kızmak: Kin, arzu, hırs ve haset sürülerinin bizi ateş saçan gözlerle beklediğini biliyoruz (Ahmet Hâşim). (Bir kimseyi veya kendini) Ateşe atmak: Bile bile başını derde sokmak, tehlikeye atmak. Ateşe tutmak (göstermek): Isıtmak veya tütsülemek için ateşe yaklaştırmak. Ateşe vermek: Yakmak, kundaklamak: Havâriyun’dan Sen Pol (…) kitap, risâle ne bulduysa bir meydana toplayarak ateşe verdi (Ahmet H. Müftüoğlu). Ateşe vurmak: halk ağzı. Pişmesi için yemeği ocağa koymak. Ateşe (Ateşlere) yakmak: 1. Ateşe atmak, ateşte yakmak: Engizisyon mahkemeleri, insanları fikirlerinden dolayı ateşe yakıp boğazlarına kurşun akıtırken genç Fâtih esirlerini satmamış, öldürmemiş, hatta yaşadıkları topraklardan dahi sürmemişti (Sâmiha Ayverdi). 2. mec. Âşık etmek, sevdâya düşürmek: Beni âteşlere yakan o kapkara siyah gözler (Şarkı). Bir bakışta âteşe yaktı beni dildâr-ı aşk (Âkif Paşa). Ateşe (Ateşlere) yanmak: 1. Zarara uğramak, çok kötü duruma düşmek, başı belâya girmek: Arada sen ateşe yandın (Reşat N. Güntekin). 2. Iztırap çekmek, derde düşmek: Bir kere sevdâya tutulmayagör / Ateşlere yandığının resmidir (Câhit S. Tarancı). Ateşe yürümek: Tehlikeye atılmak, bile bile ölüme gitmek: Soylu kahramanlar ateşe yürürken bile neşelidirler (Fâlih R. Atay). Ateşi ateşle söndürmek: Üzüntüyü bir başka üzüntü ile bastırmak: Böyle zamanlarda Hacı da ateşi ateşle söndürmekten başka çâre olmadığını bilirdi (Reşat N. Güntekin). Ateşi başına vurmak: 1. Taşkın hareketler yapmak. 2. Öfkelenmek, çok sinirlenmek: Olur mu olur. Bir kere insanın siniri oynamasın, ateşi başına vurmasın (Burhan Felek). Ateşine yanmak: Bir kimse yüzünden büyük zarâra uğramak, nârına yanmak. Ateşle barut bir arada durmaz: Kadınla erkeğin devamlı bir arada bulunmalarının sakıncalı olacağını, bu berâberlikten dolayı aralarında duygusal bir yakınlık doğabileceğini ifâde etmek için kullanılır. Ateşle oynamak: mec. Çok tehlikeli bir işle meşgul olmak: Ateşle oynamaktan sakınmayanlar yanarlar (Ahmet Kabaklı). Ateşler içinde yanmak: Hastalanıp ateşi yükselmek, çok ateşlenmek. Ateşten gömlek: mec. Dayanılması çok güç olan hal, tahammülü çok zor olan durum: “Aşk bir ateşten gömlekmiş.” Fukarâlığın ne ateşten gömlek olduğunu bilmiyorsunuz (Reşat N. Güntekin). Âteş-i ter: mec. Kırmızı şarap. ■ Bâzı kelimelerin başına gelerek Farsça usûlüyle birleşik sıfatlar yapar ve bu sıfatlara ateşin çeşitli anlamlarından birini katar: Âteş-dem: Sesi veya sözü ateş gibi etkili, dokunaklı olan: Ben ol âteş-dem-i nazmım ki olur hussâdın / Hırmen-i nâtıkası berk-ı hayâlimle harîk (Nazîm). Âteş-fam: Ateş renkli, kırmızı. Âteş-gûn: Ateş gibi kırmızı, ateş renkli: “ Ruhsâr-ı ateş-gûn: Ateş rengi yanak.” Âteş-hıram: Ateş gibi çabuk yürüyen, süratli: Pâymâl-i tevsen-i âteş-hırâm ettin beni (Nedim). Âteş-meşreb (mizac): Huysuz, geçimsiz, sert tabiatli. Âteş-misal: Ateş gibi: Bezminde şeb-be-şeb leb-i cânan lisân-ı aşk / Âteş-misâl olur mu sen âteşten olmasan (Yahyâ Kemal). Âteş-nihad: Yaratılışı, tabiatı ateş gibi olan, ateşli: Bir dil ki tâb-ı aşk ile âteş-nihâd olur / Cevrin de görse şu’le-i şevki ziyâd olur (Necâtî Bey). Âteş-pâ: Çevik, atik, süratli. Âteş-reng: Ateş renginde olan, kırmızı. Âteş-sühan: 1. Sözleri tesirli olan, dokunaklı söz söyleyen. 2. Gönül kırıcı şekilde konuşan. Âteş-tab: Ateş gibi yakıcı ve parlak: Battal, aman vermeyip birçoğunu seyf-i âteş-tabdan geçirdi (Evliyâ Çelebi). Âteş-zeban: Çok etkili ve dokunaklı söz ve şiir söyleyen. ● Âteş-bar ( ﺁﺗﺸﺒﺎﺭ ) birl. sıf. (Fars. bār “yağdıran” ile) 1. Ateş yağdıran, ateş saçan: Tûr-ı âteş-bâr-ı aşk oldum yanar bağrım henüz (Muallim Nâci). 2. Yakıcı, kızgın: Bana her bir müjem bir mîl-i âteş-bârdır sensiz (Leskofçalı Gālib). ● Âteş-baz Bk. ÂTEŞBAZ ● Âteş-dîde ( ﺁﺗﺸﺪﻳﺪﻩ ) birl. sıf. (Fars. dіde “görmüş” ile) 1. Ateş görmüş, yanmış, kızgın. 2. mec. Çok acı çekmiş, acı tecrübeler geçirmiş (kimse). ● Âteş-efruz (-füruz) ( ﺁﺗﺶ ﻓﺮﻭﺯ – ﺁﺗﺶ ﺍﻓﺮﻭﺯ ) birl. sıf. (Fars. efrūz > furūz “yakan” ile) Tutuşturan, yakan, yakıcı: Ferhâd idi gerçi âteş-efrûz-ı melâl / Biz her şererini şu’le-zây eylemişiz (Azmîzâde Hâletî). ● Âteş-efşan (-feşan) ( ﺁﺗﺶ ﻓﺸﺍﻥ – ﺁﺗﺶ ﺍﻓﺸﺍﻥ ) birl. sıf. (Fars. efşān > feşān “saçan” ile) Ateş saçan, ateş püsküren: Fark olunmam şimdi bir âteş-feşan seyyâreden (Muallim Nâci). ● Âteş-engiz ( ﺁﺗﺶ ﺍﻧﮕﻴﺰ ) birl. sıf. (Fars. engіz “harekete getiren” ile) Ateş çıkaran. ● Âteş-gâh (-geh) ( ﺁﺗﺶ ﮔﻪ – ﺁﺗﺶﮔﺎﻩ ) tür. sıf. (Fars. -gāh > -geh ekiyle) Âteşgede . ● Âteş-gede Bk. ÂTEŞGEDE ● Âteş-hiz ( ﺁﺗﺸﺨﻴﺰ ) birl. sıf. (Fars. hіz “sıçratan” ile) Ateş sıçratan, ateş saçıcı: Bir âteş-hîz deryâdır dü çeşmim / Bulunmaz haddine pâyan dirîğâ (Esrar Dede). ● Âteş-nâk ( ﺁﺗﺸﻨﺎﻙ ) tür. sıf. (Fars. -nāk ekiyle) Ateşli, kızgın: Bir sâniyelik bir inşirâhı müteâkip kalbine âteş-nâk bir şiş saplanıyor zannetti (Hâlit Z. Uşaklıgil). ● Âteş-nisar ( ﺁﺗﺸﻨﺜﺎﺭ ) birl. sıf. (Ar. niѕār “saçan” ile) 1. Ateş saçan: Başımda dönmede âteş-nisar bir tokmak / Böyle olmayacaktı bu böyle olmayacak (Ali Ferruh’dan). 2. mec. Çok öfkeli. ● Âteş-pâre ( ﺁﺗﺸﭙﺎﺭﻩ ) birl. i. (Fars. pāre “parça” ile) 1. Ateş parçası, kıvılcım: Eyledim îcâd bir yangın bir âteş-pâreden (Muallim Nâci). 2. mec. sıf. Ele avuca sığmayan, oynak, haşarı: Tazıları yanıma katıp âteş-pâre ceylânlara binmek, ava gitmek dilerim (Safiye Erol). ● Âteş-perest Bk. ATEŞPEREST ● Âteş-zar ( ﺁﺗﺸﺰﺍﺭ ) tür. i. (Fars. -zār ekiyle) Her yanında ateş yanan, baştan başa ateş olan yer: Eğer ben âha ruhsat versem âteş-zâr olur âlem (Muallim Nâci). ● Âteş-zede ( ﺁﺗﺸﺰﺩﻩ ) birl. sıf. (Fars. zede “uğramış” ile) 1. Yanık, yakılmış. 2. mec. Aşk ateşiyle yanmış, âşık. ● Âteş-zen ( ﺁﺗﺸﺰﻥ ) birl. sıf. (Fars. zen “vuran” ile) Ateş veren, yakan, yakıcı: Dile âteş-zen-i hicrân olan sevdâ-yı dîgerdir (Leskofçalı Gālib). Yaktın ey âteş-zen-i âram yanmış gönlümü (Nâmık Kemal).