i. (Eski Türk. tіz ) 1. Bacakta uylukla baldırın birleştiği oynak kısım: Dizine öyle bir kılıç indirdi ki… (Ömer Seyfeddin). Adam bu rahlenin önünde iki diz üzerinde durmadan sallana sallana hikâyesini okuyordu (Ahmet H. Tanpınar). 2. Oturur halde iken uyluğun üst tarafı: Sıralarda oturacak yer kalmadığı için yeni gelenler ayakta durdular ve anneler, hasta çocuklarını dizlerine oturtabilmek için duvar diplerine çömeldiler (Peyâmi Safâ). Başımı koyup dizlerine / Uzun uzun ağlayacağım / Bütün insanların yerine (Câhit S. Tarancı). Ayakta bekleyen câriye, iki avucu arasında toplu olarak tuttuğu yekpâre ve uzun peşkiri oturanların dizlerine öyle mâharetle atardı ki… (Sâmiha Ayverdi). 3. Pantolon vb. giyeceklerin bacağın bu kısmına rastlayan yeri: Pantolonu dizlerinden yamalı (Refik H. Karay). ѻ Diz çökmek: 1. Dizlerini yere koyup ayaklarını altına alarak oturmak: Derviş oldum ben okudum heceden / Diz çöküp dersimi aldım hocadan (Pir Sultan Abdal). Geldi köy kızları el bağladılar / Diz çöküp ağladılar ağladılar (Yahyâ Kemal). Kaynana yâdigârı bindallı mor seccâdede diz çöker otururdu (Safiye Erol). 2. mec. Baş eğmek, boyun eğmek: Salâhiyeti o derece geniş ve şümullü, öyle vurduğu vurduk, kırdığı kırdık idi ki önünde vâlilerle mutasarrıflar diz çöküyordu (Refik H. Karay). Diz çök ey zorlu nefis önümde diz çök (Necip F. Kısakürek). Siyâsî çevreler bu Meşrûtiyet kahramanının karşısında diz çökmüş vaziyette idiler (Sâmiha Ayverdi). Diz çürütmek: Bir hocanın önüne çöküp uzun yıllar ders okumak. Diz dize: 1. Yan yana, dizleri dokunacak kadar yakın: Omuz omuza, diz dize oturmuş olmamıza rağmen ben hâlâ her birinden yüzlerce fersah uzaktaydım (Yâkup K. Karaosmanoğlu). 2. mec. Berâber, birlikte: Bu gece mehtâbın en civcivli bir zamânı demek olduğu halde Suphi denize çıkmamış ve karısıyle diz dize kalmıştı (Nâbîzâde Nâzım). Her gün diz dize yaşadığı bir arkadaşı… (Reşat N. Güntekin). Diz üstü çökmek (beklemek, kapanmak, oturmak, sürünmek): Dizler yere gelecek şekilde: En son Bektaş Ağa çöktü diz üstü (Yahyâ Kemal). Kendisi annemin yatağı önünde diz üstü oturmuştu (Ahmet H. Tanpınar). Diz vurmak: Zeybek vb. oyunlarda diziyle yere vurarak oynamak. Diz yapmak (çıkarmak): (Pantolon için) Dize gelen yeri esnemek, yer yapmak. Dize gelmek: Güçlünün karşısında güçsüzlüğünü kabul etmek, aczini îtiraf edip baş eğmek, boyun eğmek: Altın kılıçlı asilzâdeler, zırhlı şövalyeler Arslan Bey’in önünde dize gelmişlerdi (Ömer Seyfeddin). Ne bir yazık diyen bize / Ne ses veren sesimize / Huzûrunda geldik dize / Senden inâyet yâ Rabbi (Kemâleddin Kamu). Tokların karşısında gelmesin açlar dize (Orhan S. Orhon). Dize getirmek: Karşısındakini buyruğuna boyun eğecek duruma getirmek: Ehemmiyetli bir insanı karşısında âdeta dize getirmek zevkini derin derin tatmış (Reşat N. Güntekin). Vatan kātillerini getirdik işte dize / Dumlupınar üstünde yol ararken denize (Kemâleddin Kamu). Ülkeler fethetmiş, korsanları dize getirmiş, ganîmet toplamış (Sâmiha Ayverdi). Dizi (Dizinin) dibinde: Yanında, berâber, çok yakınında: Sevdiği adamın dizi dibinde bulunmasını kâfi görerek nikâhı filânı bütün bütün hatırdan çıkarmış (Ahmed Midhat Efendi). Uşaklarla hoşbeş ederken kalkar, içeri gidip kalfalarla şakalaşır, kızların dizleri dibinde otururdu (Sâmiha Ayverdi). Dizin dizin: E. T. Türk. ve halk ağzı. Dizleri üstünde, dizleriyle: Lü’lü’ esîr olup gelir âhir dizin dizin (Ahmed Paşa – T. S.). Dizin dizin gidip yemek kaplarını, ekmek artıklarını topladı (Kemal Tâhir’den). Dizinde (Dizlerinde) büyümek: Küçük yaştan beri yanında büyümüş olmak: Sebâti onun dizlerinde büyümüştür (Refik H. Karay). Dizini (Dizlerini) dövmek: 1. Üzüntüsünden ve kederinden dizlerine vurmak, dövünmek: Herkesten önce Bacıbey boşandı, dizlerini döverek yere çöktü, davul gibi sesiyle bağırmaya başladı (Kemal Tâhir). 2. mec. Çok pişman olmak: Teklif edilen beyne’d-düvel kongreyi kabul etmemiş olduğundan dolayı dizini döven İngiltere… (Cenap Şahâbeddin). Dizinin dibinden ayırmamak: (Bir kimseyi) Gözünün önünden hiç ayırmamak: “Kızını dizinin dibinden ayırmadan büyüttü.” Dizleri kesilmek (tutmamak): Ayakta duracak gücü kalmamak, aşırı dermansızlık hissetmek: Merdivenden çıkarken dizleri kesiliyor, eliyle küpeşteye tutunmaya mecbur oluyordu (Hüseyin R. Gürpınar). Dizlerim kesiliyor, artık ayakta durmaya tâkatim kalmıyordu (Reşat N. Güntekin). Dizlerine kapanmak: Ayaklarına sarılıp yalvarmak. Dizlerinin bağı çözülmek: (Korku, üzüntü, aşırı heyecan gibi sebeplerle) Ayakta duracak hâli kalmamak: Hanım bayıldı. Evdekiler hep ağlaşıyorlar. Çabuk sizi istiyorlar deyince beyin dizlerinin bağı çözülmüştü (Hüseyin R. Gürpınar). Başım önüme düştü ve dizlerimin bağı çözülüp durduğum noktaya çöküverdim (Yâkup K. Karaosmanoğlu).