i. (Kökü belli olmayan kelime yalnız Anadolu sâhasında kullanılmaktadır) [Bulgarca ve Sırpça gibi Balkan dillerine de geçmiştir] 1. Zaptetmek veya istenilen tarafa çevirmek için atın ağzına takılan demir âlet: Köpeğe gem vurma, kendisini at sanır (Cenap Şahâbeddin). Deh ey gâvurun atı diye gemi zorlar (Târık Buğra). 2. halk ağzı. Ağzın iki tarafında dudakların bitişme yerlerinde meydana gelen yara. ѻ Gem almak: 1. (At) İdâre edilmeye alışmak: Gem almayan atın ölümü yakındır (Atasözü). 2. mec. Söz dinlemek, itâat edip uymak: Ardında kendisine bağlı alpların, gāzilerin, savaşçı dervişlerle abdalların takım başıları, bacıların en gem almazı sayılan dul kızı Cinli Nefîse vardı (Kemal Tâhir). Gem (Gemini) kasmak: 1. Atı durdurmak için gemini çekmek: Gemlerini kastılar, atlarını biraz çektiler (Ömer Seyfeddin). Sarı suyun kıyısına gelince gem kastı, hopladı indi (Kemal Tâhir). 2. mec. Taşkınlığına engel olmak, üzerindeki baskıyı arttırmak. Gem vurmak: 1. (Ata) Gem takmak. 2. mec. İleri gitmesine, taşkınlığına engel olmak, tutmak, zaptetmek: Tutkusuna gem vuramayan kısa yaşar derdi (Kemal Tâhir). Gemi azıya almak: 1. (At) Gemi azı dişleri arasına alıp etkisiz bıraktıktan sonra binicisini dinlemeyip alabildiğine koşmak: Ali, gemi azıya almış bir atın arkasından üzengiye takılı çekilen bir ceset gibiydi (Refik H. Karay). Hayvan gemi azıya almış gidiyor, başından şapkası düşmüş, çılgın gibi bağırarak durdurmaya çalışıyor (Fahri Celâl). 2. mec. Hiç kimseye aldırmadan başına buyruk davranmak, azgın duruma gelip söz dinlemez olmak, serkeşlik etmek: Sen iyice gemi azıya aldın Münevver. Artık ne söz kâr ediyor ne nasîhat (Mahmut Yesâri). Üvey anam yine gemi azıya aldı, beni bir yardan atıp kanıma ekmek doğramak istiyor (Eflâtun C. Güney).