[ l ince] ( ﺣﺎﻝ ) i. (Ar. ḥāl ) 1. Bir şeyin içinde bulunduğu şartların ve niteliklerin bütünü, durum: Bu bir keşkül-i Hak’tır rızkımı Mevlâ verir / Kimseye etmem şikâyet hâlimi Allah bilir (…). Ey beni ta’yîb eden hâl-i perîşânım görüp (Leskofçalı Gālib). Bir türlü îtirâf-ı hal edemedi (Hüseyin R. Gürpınar). 2. Davranış, tutum, tavır: Her hal ve hareketi bize kanâat veriyor ki Türk neferi elindeki tüfeği zâbitinin emri üzre istîmalden hiç, hiçbir kâr, hatta şan ve şeref bile beklemiyor (Cenap Şahâbeddin). Nerîman bu hâneye gelmezden evvel kocanda bu haller var mıydı? (Hüseyin R. Gürpınar). 3. Geçmiş ile gelecek arasındaki içinde bulunulan, yaşanmakta olan zaman: Giden gelmez gelen meşkûktür bil kadrini hâlin / Bu dehrin mihnet ü zevki bütün efkâra tâbidir (Ziyâ Paşa’dan). Hal ve târih birbirine karışarak hezeyan hâlinde dimâğıma hücum ediyor (Ömer Seyfeddin). Üç zaman var, mâzî, müstakbelle hal / Bir düşün mâzîde neydin yâ ne oldun işte hal (Ken’an Rifâî). 4. mec. Güç, kuvvet, tâkat, mecal: Yorulmağa eğer hâli var ise (Pir Sultan Abdal). Anadolu’dan İstanbul’a, oradan kışlağa, kışlaktan serhadlere varıncaya dek orduda hal kalmıyor (Safiye Erol). 5. tasavvuf. Kulun gayreti ve kastı olmadan sırf Allah’ın bir lutfu olarak kalbe gelen mânâ, feyiz, bunun dervişe geçici olarak verdiği coşkunluk ve cezbe: Hîle ile hud’a ile hâl olmaz (Pir Sultan Abdal). Hâl olan yerde kıyl u kāl olmaz / Eline vâizin kitâbın ver (Rûhî-i Bağdâdî). ♦ dilb. 6. Bir ismin cümle içinde başka bir kelimeyle ilgi kurmak üzere yalın olarak veya ek alarak girdiği durum, ahvâl-i isim: “Türkçe’de ismin yalın, bulunma, çıkma, eşitlik, ilgi, vâsıta, yönelme ve yükleme halleri vardır.” 7. Şimdiki zaman. 8. Zarf. ѻ … Hal almak: … Duruma gelmek: “Tehlikeli bir hal aldı.” “Sıkıcı hal alıyor.” Hal böyle iken: Vaziyet böyle iken, durum bu halde iken. Hal dili: Konuşma yoluyle değil hal ve duruşun ifâde ettiği mânâ, uyandırdığı etki, lisân-ı hal: Muhiddin’e hal diliyle / Yolun sırrın soran gelsin (Pir Sultan Abdal). Onlar bir ihtiyar tavrı ve hal diliyle derler ki… (Ahmed Midhat Efendi). Hal ehli (sâhibi): tasavvuf. Gönlü Allah aşkı ile dolu olan, bildiklerini sözde bırakmayıp fiile geçiren Allah’ın sevgili kulları için kullanılır: Mâzî ile müstakbele sarf eyleme ömrü / Sözün dinle kelâm-ı ehl-i hâli gayra benzetme / Bilirsin vâizâ çok fark vardır kālden kāle (Şeyhülislâm Yahyâ). Hal hatır sormak: Bir kimseye “Nasılsınız?” diyerek ne durumda olduğunu ve yakınlarının hâlini sormak: Üst üste haber gönderiyor, hal hatır soruyor (Ahmet H. Tanpınar). O masa senin, bu masa benim, dolaşıp hal hatır soruyorlar (Burhan Felek). Herkes birbiriyle “merhaba” diye selâmlaştı. Hal hatır soruldu, havadan sudan konuşulup Allah’a şükredildi (Târık Buğra). (–diği) halde: Rağmen [Genellikle fiili olumsuzluk mânâsı taşıyan cümlelerde kullanılır]: Bütün yeni fikirlerin doğduğu memleket Fransa olduğu halde ne gariptir ki yenilikten en fazla çekinen yine Fransa’dır (Ahmet Hâşim). O kadar fenâ olmuştum ki dizimin sarılması bittiği halde kımıldayamıyordum (Peyâmi Safâ). Halden anlamak (bilmek): Karşısındakinin şartlarını takdir ederek anlayış göstermek: Halden anlar isen haldaş olalım (Karacaoğlan). Söylerim söylerim sözümden almaz / N’ideyim câhildir hâlimden bilmez (Karacaoğlan). Sen her zaman böyle anlayışlı / Halden bilir sevdiğim olasın (Câhit S. Tarancı). Halden (Halden hâsıldan) düşmek (kalmak): Güçsüz, tâkatsiz kalmak. Halden hâle girmek: Utançtan veya çektiği zorluktan kıvranmak, şekilden şekle girmek. Hâle yola girmek: Düzene girmek. Hâle yola koymak (sokmak): Düzene sokmak: Evi, eşyâyı hâle yola koyar koymaz geleceğim diyor (Aka Gündüz). Hâli duman (harap, perîşan, yaman…) (olmak): Çok zor durumda, berbat vaziyette (olmak): Eğer ben de olmasaydım Ali Osman’ın hâli dumandı (Mahmut Yesâri). Hele ilk on beş dakîkadaki oyunumuzla bir gol bulabilseydik adamların hâli duman olurdu (Burhan Felek). Hâli ile hallenmek: Bir kimsenin hâline bürünmek, onun gibi olmak: “Erenler kālimizi hâle tebdil eyleye” atasözü ise yolun yordamın sözüyle kalmayıp hâliyle hallenmeyi dilemek husûsunda kullanılan bir atasözüdür (Abdülbâki Gölpınarlı). Hâli kalmamak: 1. (Zayıflık, yorgunluk veya hastalık sebebiyle) Bir şey yapacak kuvveti kalmamak: “Yürüyemeyeceğim, hâlim kalmadı.” 2. Bir şeyi yapacak maddî gücü olmamak: “Artık masraf edecek hâlim kalmadı.” Hâli nereye varacak?: Gidişini beğenmiyorum, bu gidişle durumu ne olacak? Hâli tavrı yerinde: Hâli, karşısındaki üzerinde iyi tesir bırakacak durumda ölçülü, usturuplu. Hâli üzere: Olduğu gibi: Her şeyi hâli üzere bırakmıştı (Reşat N. Güntekin). Hâli vakti iyi (yerinde): Maddî durumu iyi, rahatça geçinecek vaziyette, zengince: Erzurum’un hâli vakti yerinde bir âilesinin çocuğu imiş (Ahmet H. Tanpınar). Kıyâfetinden, sözlerinden hâli vakti yerinde olduğu anlaşılırdı (Reşat N. Güntekin). Hâli yok: 1. Kuvvetsiz, tâkatsiz: Ateşim yok ama hâlim de yok (Burhan Felek). 2. Maddî durumu zayıf. Hâlimi sorma: Bir kimsenin çok güç durumda kaldığını belirtmek için kullandığı söz. Hâlin nedir diyen olmamak (yok): Kimse ilgilenmemek, ne durumdasın dememek. … Hâlinde: –diği takdirde, … zaman: “İstifâ etmesi hâlinde yeri boş kalacak.” “Uzak bir yere tâyini hâlinde âilesi perîşan olur.” Hâline bakmadan: Gücüm, imkânlarım yeter mi diye düşünmeden: “Hâline bakmadan gençlere ayak uydurmaya çalışıyor.” Hâline köpekler gülüyor (güler): Vaktiyle etrâfına tepeden baktığı halde sonradan çok kötü veya gülünç duruma düşen kimseler için kullanılır. Hâlini beğenmemek: 1. Bir kimseyi gözü tutmamak, ondan şüphelenmek. 2. Bir kimsenin sağlık veya rûhî durumunu bozuk görmek. Hâlini sormak: Sağlığının veya durumunun nasıl olduğunu anlamak için ilgilenmek. Hâl-i hâzır: Bk. HÂLİHAZIR. Hâl-i ihtizar: Can çekişme durumu, hâl-i nezi: Diyojen’e, “Hâl-i ihtizârında na’şını nereye defnedelim?” diye sormuşlar, “Dağın bir tarafına atıverin” demiş (Fâik Reşat). Hâl-i işbâ: Doygunluk durumu. Hâl-i işbâa gelmek: Son haddine kadar dolmak, kaldırabileceği en son noktaya gelmek. Hâl-i nezi: Ölüm hâli, can çekişme durumu, hâl-i ihtizar, hâlet-i nezi: Ki eğer hastalansa bir lahza / Gelirim hâl-i nez’e ben derhal (Abdülhak Hâmit). Hâl-i pür-melâl: Kederli, perîşan hal. Hâl ü keyfiyet – Hâl-i keyfiyet: Olan biten, durum, vaziyet: “Hâl-i keyfiyet böyle böyle… başımıza geleni anlattım.” ● Hâl-âşinâ ( ﺣﺎﻝ ﺁﺷﻨﻪ ) birl. sıf. (Fars. āşinā “bilen” ile) Halden anlar, halden bilir: Hal-âşinâ olanların vicdânına mürâcaat ederim (Nâmık Kemal). Vaktiyle başından aynı hal geçmiş olan muhibbeler, hâl-âşinâ olan hemşîreler (Ahmet Râsim).