( ﻧﻈﺮ ) i. (Ar. naẓar ) 1. Bakış, bakma, göz atma: Bir göz ki anın olmaya ibret nazarında / Ol sâhibinin düşmanıdır baş üzerinde (Niyâzî-i Mısrî). Bizim âciz nefercikler ise aç mı, tok mudurlar, en nâfiz nazar hiçbir zaman keşfedemez (Cenap Şahâbeddin). Sert ifâdeli esmer yüzü, dâima emniyetsiz ve huzursuz nazarlarla etrâfını tarayan simsiyah gözleri, bu hırçın ve çetin adamı gerek haremin gerek selâmlığın mücessem bir gözdağı hâline sokmuştu (Sâmiha Ayverdi). 2. Bir şeye şöyle veya böyle düşünerek bakma, onu şöyle veya böyle kabul ederek ele alma, bakış, bakış açısı: Bâdemâ Nerîman’a bir hizmetçi nazarıyle bakacak (Hüseyin R. Gürpınar). 3. Görme, tecrübe ve kıyasa dayanarak düşünme, fikir yürütme: Tarîk-i nazar, edille-i akliyye ve nakliyye ile istidlâle mebnîdir (Kâtip Çelebi’den Seç.). Semt-i tasavvuf meşrebine muvâfık görünmeyip tarîk-ı nazara sülûk eyledi (Naîmâ’dan). Mürg-ı bî-per gibidir nazar / Ermeyip menzile kalır yolda / Keşf ile sâlik olup Hakk’a eriş / Kalma aklın ile sağ u solda (İsmâil Hakkı Bursevî). 4. Bâzı kimselerin bakışlarının bir şey veya kimse üzerinde meydana getirdiği etkiye yorulan ve kötü hâdiselere sebep olan terslik, uğursuzluk, göz, göz değmesi [Kelime bu anlamı Türkçe’de kazanmıştır]: “Nazar insanı mezara, deveyi kazana sokar.” Alim gitme pazara / Uğratırlar nazara / Alim öldü diyenler / Kendi girsin mezara (Halk Türküsü). El çatlağına, boğaz ağrısına yedi dağın otundan ilâç yapanlar, nazara karşı tütsü hazırlayanlar, kurşun dökenler aşağı katı hemen de hiç boş bırakmazlardı (Sâmiha Ayverdi). 5. tasavvuf. Hak nûru ile bakış, lutufkâr ve keremli bakış, teveccüh ile bakma: “Nazar ehli bir zat.” Himmet az görme o pîrler nazarın / Nice bin can değer ol er nazarı (Kul Himmet). “Sâhip-nazar”, bakışıyle insanı olgunluğa eriştirmek gücüne sâhip olan kişiye derler (Abdülbâki Gölpınarlı). ѻ Nazar atmak (atfetmek): Bakmak: Evvelâ bu yolda gelen müsveddelerden hayal inkisârına uğramakla melûf bir adam hissi beni ihmalkâr bir nazar atmaya sevketti (Hâlit Z. Uşaklıgil). Nazar değmek: Göze gelmek, nazara gelmek, nazara uğramak: Nazar değer deyü örter cemâlini yârin / Açılsa zülfü kazârâ nasıl güzel görünür (Lebîb – Ş.A.D.). Nazar değmesin: Güzel ve beğenilen şeyler için, “Allah kötü gözlerden korusun” anlamında iyi dilek sözü: Oturmuş hocalar ismini yazar / Söylemen ağyâra değmesin nazar (Karacaoğlan). Bunlar yeni moda mı, nazar değmesin (Safiye Erol). Nazar etmek (eylemek, kılmak): 1. Bakmak: Ol cevhere bir kez nazar eyledi / Ol cevher hayâdan eridi (Ahmed Bîcan). Size nazar kılsın her dem güzeller (Pir Sultan Abdal). Karac’oğlan der ki hazer eyledim / Dostun bahçesine nazar eyledim (Karacaoğlan). İkide bir aynaya doğru nazar ediyor (Fâruk N. Çamlıbel). 2. İncelemek amacıyle bakmak, düşünerek bakmak: Âkıl isen deme Ferhâd ile Mecnûn’a deli / Eylesen halka nazar her biri bir gûnâ deli (Câfer Çelebi). Nazar kıl dîde-i sîretle mir’ât-ı şuûna tâ / Hüveydâdır serâpâ sûret-i dildâr her sûdan (Leskofçalı Gālib). Bir de netîcesi mâlûm olan istikbâline nazar ederse bu yalan dünyâyı hâb u hayal nevinden görür (Nâmık Kemal). 3. tasavvuf. (Mânen büyük ve tasarruf sâhibi kimseler) Lutuf ve keremle bakmak: Mevlânâ Hudâvendigâr bize nazar kılalı / Onun görklü nazarı gönlümüz aynasıdır (Yûnus Emre’den). Bütün tarîkatlarda mürşidin sâlike nazar etmesi feyzin sereyânına sebeptir (Osman N. Ergin’den). Nazara gelmek (uğramak): Kıskançlık veya gıpta ile bakılmasından ileri geldiği kabul edilen bir sağlık problemiyle veya bir aksilikle karşılaşmak, göze gelmek: Nice günler bakarak dalgalara / Dediler: Uğradı Leylâ nazara (Yahyâ Kemal). Nazarda: Gözde, beğenilmekte, tutulmakta, îtibarda [Eskimiştir]. Nazardan (–nin nazarından) düşmek: Îtibârını kaybetmek, –nin yanında gözden düşmek: Duyarsa şâh-ı mağrib bu haberden / Düşersin göz yaşı gibi nazardan (Yahyâ Bey). İncittin o gül-rûyu bakıp çeşm-i terimden / Ey nûr-i basar sen dahi düştün nazarımdan (Leskofçalı Gālib). Nazarım – Nazarlarım: Tasavvuf ehli arasında bilhassa Bektâşî ve Mevlevîler’de “sen” ve “siz” yerine kullanılır: Dede, nazarım uyukluyorsun, müşteri gelince terâziyi eline alıp tartıyorsun, uyku sersemliği ile eksik fazla verdiğin olmuyor mu diye sordum (Sâdeddin N. Ergun’dan). Tarîkat mensuplarınca ben, sen gibi varlık ifâde eden tâbirler hoş görülmediğinden ben yerine “fakir”, sen yerine de “nazarım” derlerdi (Mehmet Z. Pakalın). (Birinin) Nazarında: (O kimsenin) Düşüncesine göre, değer ölçüsüne göre, gözünde: Cumhur nazarında gülüş hiçbir zaman göz yaşının vakar ve asâletini hâiz değildir (Ahmet Hâşim). Onların nazarında ramazanın ne başka mânâsı vardı! (Rûşen E. Ünaydın). Ne ki İbrâhim Efendi, muhîtinin gözünde mevki ve serveti ölçüsünde büyüdükçe büyürken aynı varlık onu kardeşinin nazarında olduğu yerden bir arpa boyu yükseltmiş olmuyordu (Sâmiha Ayverdi). Nazarla yemek: Kıskançlık ve hasetle bakarak nazar değdirmek, gözle yemek: Dilbazlık etme otur ağırla misâfiri / Yerler nazarla seni a hasba diri diri (Enderunlu Vâsıf). Nazar-ı rağbet: İlgi, alâka, istek, arzu: Bir aralık sâhib-i hânenin zevcesi misâfir-i ecnebînin nazar-ı rağbetini celbeder (Fâik Reşat). ● Nazar-baz ( ﻧﻈﺮﺑﺎﺯ ) birl. sıf. (Fars. bāz “oynayan, oynatıcı” ile) Neşeyle, cilveyle bakan: Vâdi-yi aşkta biz rind-i nazar-bâzlarız / Gözü âhûları sayd etmede şehbâzlarız (Rûhî-i Bağdâdî). Nazar-bâz-ı diliz câm-ı musaffâ / Bize âyîne-i âlem-nümâdır (Hersekli Ârif Hikmet). ● Nazar-endaz ( ﻧﻈﺮﺍﻧﺪﺍﺯ ) birl. sıf. (Fars. endāz “atan” ile) Bakan, göz atan, nazar eden: Pencerenizin önünde nazarınızı tezyin eden bahçeye üç aydan üç aya nazar-endâz-ı dikkat olsanız… (Ahmed Midhat Efendi). Nazar-endâz idi o hâileye (Hüseyin Sîret). ● Nazar-firib ( ﻧﻈﺮﻓﺮﻳﺐ ) birl. sıf. (Fars. firіb “aldatan” ile) Göz aldatan: Her manzara-i nazar-firîbin / Bir cennetidir dil-i garîbin (Muallim Nâci). Bu çift o kadar âhenktar, o kadar nazar-firîb olacaktı ki bütün şehir bununla meşgul olmakta bir zevk duyuyordu (Hâlit Z. Uşaklıgil). Hayâtın mâhiyyet-i hakîkiyyesini nazar-firib renkler altında gösterirdi (Hüseyin C. Yalçın). ● Nazar-gâh (-geh) ( ﻧﻈﺮﮔﻪ – ﻧﻈﺮﮔﺎﻩ ) tür. i. (Fars. yer bildiren -gāh > -geh ekiyle) 1. Bakılan, nazar edilen yer, bakılacak yer: Dahi senden gayrı bu ben âşık-ı biçârenin / Yoktur âlemde nazar-gâhı Süleymân’ım benim (Kul Mehmed). Niçin bilmem nazar-gâhımda muğberdir bütün eşyâ (Cenap Şahâbeddin). Dikildi nazar-gâhında o heykel-i mebhût (Hüseyin Sîret). 2. Bakışı nazar değmesine sebep olan kimse. ● Nazar-nüvaz ( ﻧﻈﺮﻧﻮﺍﺯ ) birl. sıf. (Fars. nevāz > nuvāz “okşayan” ile) Göz okşayan, göze hoş gelen: Çarşafların, ferâcelerin nazar-nüvaz elvânı… (Hâlit Z. Uşaklıgil). ● Nazar-rübâ ( ﻧﻈﺮﺭﺑﺎ ) birl. sıf. (Fars. rubā “kapan, kapıcı” ile) Gözleri üstüne çeken: Levhada başka bir manzara-i nazar-rübâ peydâ oldu (Muallim Nâci). Nazar-rübâ mı desem dîde-i siyâhından / Aman ne tatlı bakış var şu necm-i ezherde (Tevfik Fikret).