geçişsiz f. ( Eski Türk. bol-mak ) 1. Meydana gelmek, vukū bulmak: Dışarıda bir gürültü olur (Nâmık Kemal). Her şey birdenbire oldu (Orhan V. Kanık). 2. Gerçekleşmek, tahakkuk etmek: “Bu şartlarda ilim olmaz.” “Çok gayret ettik ama olmadı.” “Düğün ne zaman olacak?” İstesem bu da olacak, fakat mesut olmayı o kadar unutmuşum ki bu süratten korkuyorum (Peyâmi Safâ). 3. Bulunmak, var olmak: Çâr köşe fânî dünyâda / Koç yiğitler olmasaydı / Dünyâyı zulmet alırdı / Ağlayanlar gülmeseydi (Köroğlu). Dünya her mihnete bedel / Sen olduğun için güzel (Orhan S. Orhon). 4. Yaşamak, hayat sürmek, bulunmak: Manastır’da olaydım kocamı iki günde bu âşiftenin elinden kurtarırdım ya! (Reşat N. Güntekin). 5. Olgunlaşmak, kemâle ermek: Şeftâliler oldu mu / Su testisi doldu mu / Seni bana verdiler / Şimdi gönlün oldu mu (Mâni). Bir gazeteci, bir fıkra yazarı gazeteyle berâber gelişir, yükselir ve olur (Burhan Felek). 6. Hazır duruma gelmek: “Helva oldu mu?” “Yemek ne zaman olacak?” Mangaldaki kömürler olmuştur (Târık Buğra). 7. Uygun düşmek, yerinde olmak: “Büyüklerin yanında sigara içmek olmaz.” Buna insaflı olup da İstanbul hastalığı da desek olur (Sâmiha Ayverdi). 8. (Zaman bildiren kelimelerle) Geçmek, tamamlanmak: “İki ay sonra bayram olacak.” Birçok zaman oldu (Nâmık Kemal). İki sene oluyor (Peyâmi Safâ). 9. (Zaman bildiren kelimelerle) Gelip çatmak, yaklaşmak: O kuş ancak bahâr olunca gelir (Yahyâ Kemal). Akşam ne çabuk oldu bugün (Yusuf Z. Ortaç). 10. (Bir şey) Birinin mülkiyetine geçmek: “Bütün bu servet senin olacak.” Onun olsun o bahçeler, o altınlar, inciler (Mehmet E. Yurdakul). 11. (Bir şeye) Sâhip olmak: “Çocuğu olmak.” “Parası, evi olmak.” “Dostu, düşmanı olmak.” “Niyeti, endişesi olmak.” Bin canı olsa verir (Nâmık Kemal). Bilirsin bende para olduğu vakit hiç esirgemem (Ahmed Midhat Efendi). 12. (Hastalık bildiren kelimelerle) Yakalanmak, tutulmak, müptelâ olmak: “Kızamık olmak.” “Nezle olmak.” 13. Sarhoş olmak: “İyice olmuş ama hâlâ sarhoş değilim diyor.” 14. Tam gelmek, uymak: “Bu pabuç ayağınıza olur mu?” “Bu kapak bu tencereye olmuyor.” 15. (İyelik eki almış bâzı kelimelerle) Dokunmak: “Faydası olmak.” “Kötülüğü, zararı olmak.” “İyiliği, hayrı olmak.” ♦ (-den) eki ile 16. Mahrum kalmak, elinden kaçırmak, yitirmek: “İşinden olmak.” “Evinden olmak.” “Parasından olmak.” “Canından olmak.” 17. Yapılmak: “Sapı tahtadan olsun.” 18. Bir yere mensup olmak: “Partiden olmak.” “İkinci gruptan olmak.” “Tüccardan olmak.” “İlmiyeden olmak.” 19. Geniş zamânın ve şimdiki zamânın tekil üçüncü şahsı “-dir” anlamında kullanılır ve bildirme ifâde eder: “Kayınbirâderim oluyor.” “Eniştem olur.” “Orada sonbaharda havalar güzel olur.” “Bu mevsimde deniz dalgalı oluyor.” Uzun olur gemilerin direği / Yanık olur âşıkların yüreği (Türkü). 20. (İsimlerden sonra geldiğinde) … hâline gelmek: “Ana olmak.” “Baba olmak.” “Ahbap, akrabâ olmak.” “Üye olmak.” “Engel olmak.” “Çocuk olmak.” “İnsan olmak.” “Doktor, öğretmen, mühendis olmak.” 21. (Sıfatlardan sonra geldiğinde) … vasfını taşımak: “Sağır, kör, dilsiz olmak.” “Akıllı, deli olmak.” “Sıkıntılı, neşeli olmak.” “Başıboş olmak.” “Meşhur olmak.” “Belli olmak.” “Âciz, gülünç olmak.” “Köylü olmak.” “Partili olmak.” “Güzel, çirkin olmak.” 22. İsim-fiillerden sonra anlamı kuvvetlendirmek, değişik bir ifâde sağlamak için bir üslûp özelliği olarak kullanılır: “Gelir olmak.” “Gelmez olmak.” “Uçar olmak.” “Uçmaz olmak.” “Gider olmak.” “Gitmiş olmak.” “Söyleyecek olmak.” Kara ekmek yerine bembeyaz somunlar fırınlarda satılır olmuş, kıtlık yılları böylece geride kalmıştı (Sâmiha Ayverdi). ѻ Ola ki: Olabilir ki, belki. Olamaz: Ret ifâde eden ünlem, olması mümkün değil, kabul etmiyorum: “Olamaz, oraya gidemezsin.” Olan biten: 1. Olmuş ve olmakta olanlar, cereyan edenler, olup bitenler: O zaman söze kimin başlayacağı bir mesele olmadan birinin ağzından öteki kaparak olanı biteni Hikmet’e anlattılar (Sait Fâik). Neyleyim gönlümce değil bu olup bitenler (Câhit S. Tarancı). Rahmi’nin olan bitenden haberi yoktu (Burhan Felek). 2. Mevcut her şey, olanın hepsi: “Başka param yok, olanı biteni verdim.” Olan oldu: Telâfisi, düzeltilmesi mümkün olmayan durumlar karşısında kullanılır; iş işten geçti, artık yapacak bir şey yok: Çile dolsun, yürü öyleyse dedim, olan oldu (Mehmet Âkif). Hay canım İstanbullular! Sizler de mi buralara düştünüz? Biricik İstanbul’a da mı olan oldu? (Rûşen E. Ünaydın). Oldu olacak: Mâdemki iş bu hâle geldi, artık yapabileceğini yap, çekinme: Oldu olacak, niye bir gazete çıkarmazsın ? (Sait Fâik). Canın istiyorsa bir değil, beş tablo yaptır. Oldu olacak (Bediî Fâik). Oldu olacak, kırıldı nacak: “Ne olacaksa oldu, artık yapacak bir şey yok, iş işten geçti” anlamında tekerleme. Oldu olanlar: “Olması istenmeyen kötü şeyler oldu” anlamında esef sözü. Olduğu gibi: Nasıl ise öyle, aynen: Çoğu mîmârî mecmualarından olduğu gibi nakledilmiş villalarıyle, küçük memur mahalleleriyle yeni şehrin kurulduğu devirdi bu (Ahmet H. Tanpınar). Seni olduğun gibi kabul ediyorum ve bundan hoşlanıyorum (Ahmet H. Tanpınar). Olduğu gibi görünmek: Kendini olduğundan başka türlü göstermek için gayret sarfetmemek, içi dışı bir olmak, dürüst ve samîmî olmak. Oldum bittim: Bildim bileli, oldum olası. Oldum (Oldu) olası (olasıya): Tâ eskiden beri, bildim bileli, oldum bittim: “Oldum olasıya o çocuğu severim.” Ali Rızâ Bey’in oldum olası yola yüzü yoktu (Reşat N. Güntekin). Öyle ki efendinin büyük odalığı Azmidil Kalfa oldu olası küçük hanımı tutar (Sâmiha Ayverdi). Benim kulağım oldum olası tıkalı (Burhan Felek). Olmaya ki: Sakın. Olmaz: 1. Olması imkânsız, muhal: “Olmaz olmaz deme, olmaz olmaz.” Görüyorsunuz ya, dünyâda olmaz sandığımız birçok şeyler oluyor (Ahmet H. Tanpınar). 2. “Hayır, kabul etmiyorum” anlamında ret sözü: “Benimle gelebilir misin? –Olmaz, gelemem.” Olmazları oldurmak: Olması imkânsız görünen şeyleri gerçekleştirmek: İşte bu anlı şanlı târih gerçeklerinden beş asır sonra aradığımız tablo, olmazları oldurmuş ve karşısında dünyâyı dize getirmiş İkinci Sultan Mehmed’in portresi idi (Sâmiha Ayverdi). Olmazsa olmaz: sıf. Kesinlikle gerekli olan, zaruri, öncelikli, kaçınılmaz: Sağlam ve genel geçer ahlakî dayanakları olmak, belli ölçüler ve prensipler çerçevesinde hareket etmek, bir elitin olmazsa olmaz vasıflarındandır (Belkıs A. Gürsoy). Olsa olsa: Ancak, nihâyet, olsun olsun: “Olsa olsa beş kilo gelir.” Ben olsa olsa bir iki damla yaş dökerim (Nâmık Kemal). Olsun: 1. (İsimlerden sonra) Bile, dahi: Hiç sağ olan adam on beş yıl sevgili eşine, sevgili oğluna, sevgili kızına bir haber olsun göndermez mi ? (Nâmık Kemal). Onun bulunduğu yerden iki saat olsun ayrılmak bir kayıp (Refik H. Karay). 2. halk ağzı. “Peki, kabul” anlamında cevap sözü: “Yarın çarşıya çıkalım mı? –Olsun.” Olsun olsun: Olsa olsa: “Olsun olsun otuz yaşında.” … Olsun … olsun: Cümlede aynı değerdeki iki kelime arasında bağlama vazîfesi görür: “Yaz olsun kış olsun.” “Zengin olsun fakir olsun.” “Soğuk olsun sıcak olsun.” “Sarı olsun mâvi olsun.” Olup bitmek: Geçmek, cereyan etmek: Ne olup bittiğini kendilerine anlatmasını tembih etmişlerdi (Hâlide E. Adıvar). Daha onlar olup bitenin şaşkınlığı içinde iken yakından top sesleri duyulmaya başlamıştı (Ahmet H. Tanpınar). Bütün bu hâdise hemen bir yirmi sâniye içinde olup bitmişti (Sait Fâik). Olup olacağı: Hepsi, bütün mevcut olan: “Olup olacağı yirmi beş milyon.” ► Olmak fiiliyle deyimler: Abdala mâlûm olur / Abdestinden şüphesi olmamak / Adam olmak / Adam oluncaya kadar dokuz fırın ekmek ister / Ağır ol / Ağzına sakız olmak / Ağzının harcı (aşı) olmamak / Ağzının kaşığı olmak / Ağzının kaşığı (kalıbı) olmamak / Ağzının ölçüsü (arşını, endâzesi) olmamak / Ağzın var olsun / Ahrette iki eli (on parmağı) yakasında olmak / Aklı başka yerde olmak / Aklından (Akıldan) zoru olmak / Aklında olsun (bulunsun) / Alacağım olsun / Alacağın olsun / (İşin) Alayında olmak / Âlemin ağzına sakız olmak / Âlet olmak / Allah’a emânet olun / Allah (senden, ondan) râzı olsun / Allah’tan olacak (olacak ki) / Allah yardımcısı olsun / Ant olsun / Arayıp soranı olmamak (bulunmamak) / (Bir şeyin) Astarı yüzünden pahalı olmak / (Ağzının) Aşı olmamak / Aşk olmadan meşk olmaz / Ayrı seçi olmak / Ayrısı gayrısı olmamak / Azizlik olsun diye / Babası (Babaları) üstünde olmak / Bacası tütmez olmak / Bahtı açık olmak / Balıklara yem olmak / Balta olmak / Başın sağ olsun / Belâ olmak / Benzetmek gibi olmasın / Berhudar ol / Beş paralık olmak / Beş parmak bir olmaz / Bir atımlık barutu olmak (kalmak) / Bir baltaya sap olmak / Bir testiye kulp olmak / Boynuna borç olmak / argo. Bozum olmak / Canın sağ olsun / Çok olmak / Çorbada (Aşta) tuzu (maydanozu) olmak (bulunmak) / Dillere destan olmak / Dut gibi olmak / Eksikli olmak / Elçiye zeval olmaz / (Birine) Eyvallahı olmamak / (Bir şeyde) Gözü olmak / Her düğünün çengisi olmak / Her tarakta bezi olmak / İç güveysinden hallice olmak / İçine dert olmak / İçli dışlı olmak / İğne iplik olmak / İki eli kanda olmak / Kanlı bıçaklı olmak / Kapılı bacalı olmak / Kendi kendine gelin güvey olmak / Körkandil olmak / Kötü kişi olmak / Kulağına küpe olmak / Ne oldum delisi / Ön ayak olmak / Toz olmak / Tükaka olmak / Yüz göz olmak.