geçişsiz f. (ses taklidi pat ’tan pat+la-mak ) 1. İçten gelen bir basınç etkisiyle bir şeyin içindeki nesne büyük bir gürültü çıkararak dışarıya fırlamak, dışarıya doğru dağılmak, infilâk etmek: “Tüp patlamış.” “Cephâne sandığı patladı.” Top patlasın, ateşleri etrâfa saçılsın (Nâmık Kemal). Her gün Londra’da bir bomba patlıyor (Burhan Felek). 2. Üzerinde yarık meydana gelmek, yarılmak: “Boru patladı.” “Asfalt yer yer patlamış.” “Darlıktan pantolonunun dizi patladı.” “Ayakkabımın burnu patlamış.” Recep birdenbire elindeki karpuzu düşürdü. Karpuz patladı (Burhan Felek). 3. (Bitkiler için) Baş verip ortaya çıkmak, yeşermek: Kuru dalların üzerindeki minimini, henüz patlayacak tomurcukları okşayarak seviniyordu (Aka Gündüz). Sıçrar çekirgeler, patlar goncalar (Behçet K. Çağlar). 4. Ansızın ve şiddetle duyulmak: “Sokakta bir nâra patladı.” Behlûl gülecek, eğlenecek, bütün etraftan, bu çamların arasından binlerce istihzâ kahkahası patlayacak (Hâlit Z. Uşaklıgil). ♦ mec. 5. (Tehlikeli olabilecek bir olay) Birdenbire ortaya çıkmak, baş göstermek: “Gāliba fırtına patlayacak.” Mesele, vakit vakit biri sönerken diğeri patlıyan Kürt, Arap, Arnavut isyanlarından (…) ibâret değildi (Hâlit Z. Uşaklıgil). 6. Dayanamayacak kadar sıkılmak, sıkıntıdan, sabırsızlıktan bunalmak: Şu işi başka birisine havâle edebilirdim, fakat adamsızlıktan patlıyorum, gel de biraz gevezelik edelim (Hâlit Z. Uşaklıgil). Sen iyi ki akşamları yemekhâneye inmiyorsun. Yoksa meselâ bu akşam patlardın. Bak ne oldu… (Bediî Fâik). Patlayacağız ayol, ne kapatıyorsun pencereyi! (Burhan Felek). 7. Kendini tutamayıp şiddetli tepki göstermek, sabredemeyip söyleyeceği ne varsa söylemek: Bir patlayacak yine mahalle, ama kimin başına patlayacak (Ahmet K. Tecer). Boğaç patladı en sonunda: “Sus be sıçan suratlı koçalak! Seni dinleyecek değilim” (Mustafa N. Sepetçioğlu). 8. (Bir şey birine –e) Mâlolmak: Fakat bu meşgūliyet bana tekrar yedi yüz liraya patladı (Fahri Celâl). Ulan diyorlardı, bak bir jandarmanın inekliği nelere patlıyor! (Bediî Fâik). ѻ Patla: “Canımı çok sıktın, yeter” anlamında öfke sözü. Patladım – Patlayacağım: Aşırı yenen yemekten sonra, “Çok yedim, kendimi patlayacak gibi hissediyorum” anlamında kullanılır. Patlama: Sabırsızlık etme, kendini tut, sâkin ol: Yümnü Bey, “Dur patlama, kadınlar hele hoş geldini bitirsinler” diyor (Ahmet H. Tanpınar – Ö.T.S.). Patlamadın ya: Acelen ne? Neden bu kadar sabırsızlanıyorsun? Patlayasıca: Öfke duyulan bir kimseye söylenen hafif bir bedduâ sözü. ► Patlamak fiiliyle deyimler: Afyonu patlamak / Avuçları patlayıncaya kadar (alkışlamak, çalışmak) / Bomba gibi patlamak / Çatlasa da patlasa da / Hasedinden patlamak / Kabak başına patlamak / Kavga bizim yorganın başına patladı / Ödü patlamak / Tabanı (Tabanları) patlamak / Top gibi patlamak / Vur patlasın, çal oynasın.