i. (Orta Türk. [Oğuzca] sırt “dere, vâdi”) 1. İnsanlarda göğsün arkasına isâbet eden ve ense kökü ile bel arasında bulunan kısım: Yanı başımda beli bükülmüş, sırtı kamburlaşmış ve elleri sarkmış bir bitkin adam duruyor (Refik H. Karay). Sırtını ter basarak yaklaştı (Kemal Tâhir). 2. teşmil. (İnsan için) Üst, üzeri, arka: Hepsi sırtında abâ günlerce / Gittiler içleri hicranla dolu (Yahyâ Kemal). Sırtında koyun pöstekisinden kolsuz bir hırka vardı (Refik H. Karay). Arabacı sırtından yağmurluğunu çıkardı (Reşat N. Güntekin). 3. Dağ, tepe vb. yerlerin üst kısmı: Bu kış bir pazar günü boğaz sırtlarındaki ecnebi kız mektebini gezmeye gittim (Ahmet Hâşim). Oturduğum yayla Akdeniz’e bakan yüksek bir sırtta idi (Refik H. Karay). Hayvanların çayırı görünmez çadırdan, sırtın arkasındadır (Kemal Tâhir). 4. Hayvanlarda karın bölgesinin arka tarafında boynun bittiği yerden sağrıya veya bâzılarında kuyruğa kadar olan kısım: Sırtları kabarık, kambur hayvanlar trene bakmıyorlardı bile… (Refik H. Karay). 5. Bıçak, satır vb. âletlerin kesmeyen kenarı. 6. cilt. Ciltli kitaplarda dikişin bulunduğu, açılmayan kısım. 7. dericilik. Kol ve bacak kısımları çıkarılmış sığır derisi. ѻ Sırt (Sırtını) çevirmek: Yabancı gibi durmak, eski ilgi ve yakınlığı göstermez olmak, arka çevirmek: Bize azıcık sırtını çevirdi (Rûşen E. Ünaydın). Bu programın tutacağı istikāmet harsimize, kültürümüze, görenek ve geleneklerimize, millî ve mahallî değerlerimize sırt çevirmiş bir ters dönüş olacaktı (Sâmiha Ayverdi). Uydurma dil, târihten kopuş, mânevî değerlere sırt çevirme, Köy Enstitüleri, 1948 solculuğu ile şartlanmış müfredat vs… İşte bugün bunların acı meyveleridir (Ergun Göze). Sırt geçirme: Tabanı aşınmış bir otomobil lastiğini kauçuk kısmını yenileyerek tâmir etme. Sırt sırta vermek: Birbirine destek olmak: Münevver kısma sevdirmek gāyesiyle sırt sırta vermek lüzûmunu duymuşlar (Sait Fâik). Bir olmak, birlik olmak, sırt sırta vermek, el ele vermek (Mustafa N. Sepetçioğlu). Sırt üstü: Sırt yere gelecek şekilde, arka üstü: Düşersem de sırt üstü düşeceğim ben (Târık Buğra). Sırt üstü yatmak: 1. Sırtı yere gelecek şekilde yatmak, arka üstü uzanmak: Çit kenarında sırt üstü yatmış (Refik H. Karay). Bir gökyüzü genişiğiyle rûhuma dolar / Otların içine sırt üstü yatmanın tadı (Orhan V. Kanık). Gidip de kırlara sırt üstü, göğsü bağrı açık / Bir ağaç gölgesinde yatmak (Orhan S. Orhon). 2. mec. Çalışmadan rahat bir şekilde yaşamak: Hele dostlarım sabırlı olsun / Şöyle sırt üstü yatarak / Biraz da biz yaşayalım / Ekmek elden su gölden (Rıfat Ilgaz’dan). Sırtı kaşınmak: mec. Dayak yemeyi hak edecek tarzda davranmak: Zıbarıp uyumaz mısınız siz? Gāliba sırtınız kaşınıyor (Mahmut Yesâri). Sırtı pek (kavî): Üşümeyecek şekilde kalın ve sıkı giyinmiş: Çocukların sırtı pekti, pabuçları kuru, gözleri toktu (Fahri Celâl). Sırtı yere gelmemek: Başarısızlığa uğramamak, yenilmemek, arkası yere gelmemek: … güreşte sırtı yere gelmez pehlivanlar gibi (…) üstünlüğünü elde tutmuş… (Sâmiha Ayverdi). Sırtı yufka: Çok ince giyinmiş. Sırtımdan düş: Bana yük olduğun artık yeter, bana yüklenme. Sırtına almak: 1. (Manto, ceket, şal vb. giyecekleri) Omuzlarının üstüne koymak, omuzuna almak: Şunu sırtına alıver (Reşat N. Güntekin). 2. (Bir kimseyi veya bir şeyi) Taşımak üzere sırtlamak, arkasına almak. 3. mec. Bir şeyin yükünü, sorumluluğunu üstüne almak, yüklenmek. (Bir şey bir kimsenin) Sırtına binmek: (O şey o kimseye) Yük olmak, ağırlığını bindirmek: “Yapılan zamlar memurun sırtına bindi.” Anadolu ahâlisinin, bilhassa yerleşmiş toprak sâhibi halkın sırtına vergi vergi üzerine biner (Ahmet H. Tanpınar). Sırtına geçirmek: Giymek, giyinmek: Hemen sivil elbiseleri sırtıma geçirdim (Bediî Fâik). Ceketini sırtına geçirdi, zarfı yan cebine koydu (Refik H. Karay). Yün fanilaları hemen sırtıma geçirdim (Sait Fâik). Sırtına vurmak: Yüklemek veya yüklenmek: Kātil herifin bıraktığı zembili sırtıma vurdum… (Fahri Celâl). Sırtında taş taşımak: mec. Çok sıkıntı çekmek, çok meşakkatli işler yapmak. Sırtında yumurta küfesi yok ya: Bir kimse kolayca fikrinden döndüğü, sözünü değiştirip döneklik ettiği zaman kullanılır, arkasında yumurta küfesi yok ya. Sırtından atmak: Bir şeyin sorumluluğundan kaçmak, yükünü üstüne almamak, yapılması zor bir şeyden kendini kurtarmak. (Birinin) Sırtından çıkarmak: (Bir masrafı, ödenecek bir şeyi) Başkasının kesesinden sağlamak. (Birinin) Sırtından geçinmek: Geçimini o kimsenin kesesinden sağlamak, ondan menfaatlenmek: Para ile mal alanlar alelâde müşterilerdir. Biz esnafın, tüccarın, sarrafın, sermâyedârın, filânın falanın sırtından geçinmeye karar vermedik mi ya? (Hüseyin R. Gürpınar’dan). Bence çalışmayan, yediği ekmeği alın teri ile kazanmayan, başkalarının sırtından geçinen her insan parazittir ve menfurdur (Mehmet Kaplan – Ö.T.S.). Sırtını dayamak: (Birine) Güvenmek, (onun) kuvvet veya varlığından faydalanıp rahat ve emin olmak, arkasını dayamak: O teşekkülün yerli ajanı Abdennur da öyle bir kuvvete sırtını dayayarak iş gören bir adamdı (Refik H. Karay). Bu yüzden de el ele tutuşan âile ve mahalle, sosyal hayâtın sırtını dayadığı fethedilmez bir kale, görenek ve geleneklerin şifâhî kānunları ile idâre olunan feodal merkezcikler idi (Sâmiha Ayverdi). Türkiye’de ilmî, içtimâî, siyâsî, iktisâdî, kültürel ve estetik müesseseler sırtlarını devlete dayamışlardır (Ergun Göze). Sırtını sıvazlamak: (Takdir ve teşekkürünü göstermek için) Bir kimsenin arkasını sıvayıp iltifat etmek, arkasını sıvamak. Sırtını vermek: Arkasını bir yere doğru çevirmek, arkasını vermek: “Sırtını güneşe verdi.” Yunan’a sırtımızı verdik… Önümüzde Konya (Bekir Büyükarkın). Sırtını yere getirmek: 1. Güreşte rakîbini yenmek. 2. mec. Pes ettirmek, yenmek.