i. (Eski Türkçe’den beri kullanılır) 1. Ön, sağ ve solun dışında dördüncü yön, görünmeyen taraf. Karşıtı: ÖN: Bu sırada arkamızdan bize bakan birini hisseder gibi oldum, döndüm… (Refik H. Karay). 2. Bir şeyin esas kabul edilen yüzünün tam tersi olan tarafı: “Kâğıdın arkası.” “Resmin arkası.” 3. Görüşe engel olan bir şeyin öteki yanı, görünmeyen diğer tarafı: “Dağın arkası.” Hayır, bu hâl uzun süremez, sen yakındasın / Hâlâ dağılmayan bu sisin arkasındasın (Yahyâ Kemal). Kırkıncı odanın kapısındayım / Ne varsa bu kapı arkasındadır (Câhit S. Tarancı). 4. Bir yerin ön kabul edilen kısmına göre geride bulunan tarafı, bir eksene göre geride kalan yer: “Salonun arkasında oturuyor.” “Vapurun arkası.” “Biraz arkaya git.” 5. Bir şeyin devâmı, sonraki kısmı, mâbat: “Masalın arkası.” “Alayın arkası.” Bu yazının arkası gelecektir (Burhan Felek). 6. Peş, art: Geçen gece Kurşunlu Mahzen yanında arkamdan ayrılmayan sendin (Ahmed Midhat Efendi). Arkasından geleceğine emin, ileriye doğru yürüyüverdi (Refik H. Karay). 7. Vücûdun belden boyuna kadar olan sırt kısmı: “Arkasını okşayarak gönlünü almaya çalıştı.” Büyük bir utançla geri çekildim, pavyonun duvarına kadar gittim, arkamı taşlara dayadım (Peyâmi Safâ). 8. Vücûdun, insanlarda bacakların bittiği yerden bele kadar olan, hayvanlarda arka bacakların üstünde bulunan kısmı, geri, kıç: Arkasına bir tekme vurarak sokağa attı (Reşat N. Güntekin). 9. (Sandalye, koltuk, sıra gibi oturulacak şeyler için) Sırtın dayandığı kısım: “Bu koltuğun arkası hiç rahat değil.” “Sıranın arkası boyalı imiş, ceketim lekelendi.” 10. (Giyinmek, soyunmak anlamını taşıyan cümlelerde) Vücut: Şimdi hemen arkana seyâhate çıkabilecek bir tayyör giy (Hâlide E. Adıvar). Arkasında açık saçık, ince bir sabahlık vardı (Kerîme Nâdir). 11. mec. Koruyucu, hâmi: “Bu iş arkasız olmaz.” Hemen Mevlâ ile sana dayandım / Arkam sensin kal’am sensin dağlar hey (Köroğlu). 12. sıf. Ön kabul edilen yere göre geride bulunan: “Arka koltuk.” “Arka kapı.” “Arka cep.” Arka ayakları pervâne gibi işledi (Refik H. Karay). Bak orada, romanda okuduğun Pont-Neuf’ün arka sokağında bir yer altı meyhânesi vardır (Peyâmi Safâ). ѻ Arka arka: Geri geri: “Arka arka giderek kapıya dayandı.” Arka arkaya: Peş peşe, birbiri ardından, art arda: Arka arkaya ağır ağır, yumuşak yumuşak, iz bırakmadan ve toz çıkarmadan gidiyorlardı (Refik H. Karay). Arka arkaya vermek: Birbirine yardımcı ve destek olmak. Arka bulmak: 1. İşini yürütmek için iltimas yapacak birini bulmak. 2. Sığınacak birini bulmak, yüz bulmak: “Amcası gelince arka buldu, yapmadığı yaramazlık kalmadı.” Arka çıkmak: Sâhip çıkmak, bir kimseyi başkasına karşı korumak: Anlamadan, dinlemeden ona arka çıkıyor (Mahmut Yesâri). Vicdanlar rüşvete, sûiistîmâle arka çıkar oldu (Târık Buğra). Arka kapısından çıkmak: Bir okuldan başarısızlıkla ayrılmak. Arka (Arkası) üstü: Sırtı yere gelecek şekilde, sırt üstü: Babam karyolasında arka üstü upuzun yatıyordu (Yusuf Z. Ortaç). Arka vermek: Desteklemek, yardım etmek, korumak. Arkada (Arkasında) bırakmak: 1. (Birini) Geride bırakmak, ondan daha ileri gitmek. 2. (Bir şey veya birinden) Uzaklaşmak, ayrılmak, ardında bırakmak: Belki de dedi, bir gün evi, sevgiliyi, mektebi arkada bırakarak dalgıç olacak (Sait Fâik). 3. (Ölüp kendisine âit olanları) Dünyâda bırakmak: “Sen ölünce arkanda bıraktığın çocuklarına kim bakacak?” Arkada kalanlar: Ölen veya bulunduğu yerden ayrılan bir kimsenin geride bıraktığı yakınları. Arkadan arkaya: El altından, gizliden gizliye: “Arkadan arkaya muhâsebecinin kuyusunu kazmaya devam etti.” Arkadan vurmak: mec. Bir kimseye ummadığı şekilde ve kalleşçe kötülük etmek, ihânet etmek: Biz hayatta iki silâh arkadaşı gibi idik. Elimden silâhımı aldıkları bir zamanda beni arkadan vurması doğru mu? (Reşat N. Güntekin). Arkası alınmak: 1. Sonu getirilmek, bitirilmek: Anadolu’da tulûat tiyatroları pek çabuk arkası alınacak bahislerden değildir (Reşat N. Güntekin). 2. Engel olunmak, önüne geçilmek: “Bu isrâfın arkası alınmalı.” Bununla berâber hudutlarda yine kavganın arkası alınamıyordu (Ömer Seyfeddin). Arkası çorap söküğü gibi gelmek: Başlayan bir şeyin arkası hızla devam etmek. Arkası gelmek: Devam etmek, devâmı olmak. Arkası kesilmek: Bitmek, devam etmemek, ardı kesilmek: Kısa bir zaman birbirimize mektup yazdık, sonra arkası kesildi (Reşat N. Güntekin). Hıçkırıklarımın bir türlü arkası kesilmediğini görünce yavaş bir sesle sordu (Kerîme Nâdir). Arkası pek (kavî): 1. Üşümeyecek şekilde sıkı ve kalın giyinmiş. 2. mec. Koruyucusu, dayanağı kuvvetli. Arkası sıra: Hemen peşinden, ardından, ardı sıra, peşi sıra: Savuşan kātilin arkası sıra yaralının da can vermesi… (Ahmed Midhat Efendi). Arkası var: Bir yazının devam edeceğini göstermek üzere sonuna konan klişe şeklindeki söz, devâmı var. Arkası yarın: Özellikle radyoda bölümler hâlinde yayımlanan piyeslerin devam edeceğini anlatan söz [Aynı zamanda bu tür piyeslerin adı olmuştur] : “Arkası yarın kuşağı.” “Arkası yarında buluşalım.” Arkası yere gelmemek: Yenilmemek, yenilgiye uğramamak, sırtı yere gelmemek. Arkası yufka: 1. Dayandığı yer veya kimse kuvvetli olmayan. 2. Soğuğa karşı gerektiği gibi giyinmemiş. 3. Dâvetlerde, “Börek var, baklava var, başka yemek yok, hepsi bu kadar” anlamında kullanılan latîfe yollu bir söz. Arkasına adam takmak: Tâkip ettirmek, ardına, peşine adam takmak. Arkasına almak: 1. Bir giyeceği omuzlarının üstüne koymak, omuzuna almak. 2. Yüklenmek, sırtına almak. Arkasına bakmadan gitmek: 1. Bir yerden kaçar gibi uzaklaşmak. 2. Geride bıraktıkları ile hiç ilgilenmeden bir yerden ayrılmak, ardına bakmadan gitmek. Arkasına düşmek: 1. Bir kimseyi tâkip etmek, peşini bırakmamak, ardına düşmek, peşine düşmek: Münevver’in arkasına düşeriz, nereye gittiğini, neler yaptığını öğreniriz (Mahmut Yesâri). 2. Bir kimsenin gittiği yoldan gitmek, yaşadığı hayat tarzını benimsemek: “Ona inanıp arkasına düşenler çabuk pişman oldular.” 3. Bir işi sonuçlandırmak için uğraşmak. (Birinin) Arkasına kalmamak: Ondan önce ölmek, ardına kalmamak. Arkasına sığınmak: Bir kimsenin veya bir şeyin koruyuculuğundan faydalanmak, onu kendine siper etmek, ardına sığınmak. Arkasına takılmak: Tâkip etmek, peşinden gitmek. Arkasında dolaşmak (gezmek): İstediğini elde edebilmek için bir kimsenin arkasından ayrılmamak, hep peşinde olmak, ardında dolaşmak, peşinde dolaşmak. Arkasında yumurta küfesi yok ya: Sözünü hemen ve kolayca değiştiriverenler, döneklik edenler için kullanılır. Arkasından atlı kovalıyormuş gibi: Çok hızlı, koşar gibi yürüyenler için söylenir. Arkasından konuşmak: Dedikodusunu yapmak. Arkasından koşmak: (Bir şeyi, bir kimseyi) Elde etmeye uğraşmak, ona erişmeyi çok istemek, ardından koşmak. Arkasından kurşun sıkmak: Bir kimsenin şiddetle aleyhinde bulunmak veya aleyhinde davranmak. Arkasından sürüklemek: Fikir ve hareketleriyle tesir altına alıp kendisini tâkip etmesini sağlamak, peşinden sürüklemek. Arkasından teneke çalmak: 1. Bir kimsenin arkasından alay etmek, dedikodusunu yapmak. 2. Birinin bir yerden ayrılmasından dolayı çok sevinmek, ardından teneke çalmak. Arkasını bırakmak: Üstüne düşmemek, vazgeçmek [Olumsuz şekli daha çok kullanılır]: “Hayır gelmeyeceğini anladığım için o işin arkasını bıraktım.” “O sahtekârın arkasını bırakma.” Arkasını çevirmek: Eski ilgi ve yakınlığı göstermez olmak, yabancı gibi durmak, sırt çevirmek: Yavaş yavaş onlara arkamı çevirdim, bunlar çok âdî ruhlu insanlardı (Reşat N. Güntekin). Arkasını dayamak: mec. (Birine) Güvenmek, sırtını dayamak. Arkasını getirmemek (getirememek): Yarım bırakmak, tamamlamamak: “Başladı ama arkasını getiremedi.” “Sözün arkasını getiremiyor, geveliyor.” Arkasını sığamak (sıvazlamak): Beğendiğini göstermek veya teşvik etmek için sırtını okşayıp iltifat etmek, sırtını sıvazlamak. Arkasını toplamak: Dağınık bir kimsenin oraya buraya koyduğu eşyâları kaldırmak, dağınıklığını toplamak. Arkasını vermek: Arkasını bir yere döndürmek, dönmek, sırtını vermek: “Güneşe arkasını vermiş, oturuyor.” Arkaya atmak: 1. Geciktirmek, ertelemek. 2. Üzerinde durmamak, aldırmamak, umursamamak: “Üzüntüyü arkaya atıp yaşamaya bak.” ● Arkadan – Arkasından zf. (Çıkma hâli ekinin kalıplaşmasıyle) 1. Kendisi yokken, gıyâbında, ardından: “Arkadan konuşmak ayıptır.” Yüzüne dalkavukluk edip arkasından söylüyorsun dedim (Reşat N. Güntekin). 2. Pek az sonra, akabinde: Arkasından yere bir maşa düştü (Peyâmi Safâ).