( ﺳﺮ ) i. (Fars. ser ) 1. Baş, kafa: Serime bir sevdâ düştü (Pir Sultan Abdal). Kalbim zemîn-i aşk serim âsumânîdir (Muallim Nâci). Bir tatlı dönüş hisseder serinde (Cenap Şahâbeddin). 2. Başkan, önder, reis: “Ser-i sulahâ.” “Ser-i ulemâ.” 3. Baş, başlangıç: Nitekim her ser-i sâl erişe rûz-i nevrûz / Cilve-gâhın ede hurşîd-i felek burc-ı Hamel (Nef’î). 4. Doruk, zirve, tepe: “Ser-i dîvar.” “Ser-i kûh.” 5 . Bir şeyin başladığı yer, üst tarafı, yukarı kısmı: “Ser-i cû.” “Ser-i Dicle.” 6 . Uç: Çekse bürka’ gam değil rûy-ı visâl-i yâre nâz / Ref’ eder anı ser-i engüşt ile dest-i niyâz (Rûhî-i Bağdâdî). Hayâl ettikçe bismilgâh-ı aşkın dilde ey Gālib / Telâtum-rîz olur hûn-ı şehâdet her ser-i mûdan (Leskofçalı Gālib). Öptü ser-i benânını dürdâne-i garâm (Hüseyin Sîret). ѻ Ser çekmek: Yükselmek: Âfâka ser çekse kanma ağyâra / Herkes feyiz bulur itibârınca (Erzurumlu Emrah). Fakat ayyûka ser çeken, uzanan / Bu mehâbetli gövde çırçıplak (Tevfik Fikret). Çeşmelerden su akar rengârenk / Göğe ser çekmiş ağaçlar yücelir (Yahyâ Kemal). Ser verip ser almak: Kıyasıya savaşmak, ölüm kalım savaşı yapmak: Tam elli beş günde Girit üstüne / Ser verip ser aldı kul pâdişâhım (Şâhinoğlu – Ş.A.D.). Ser verip sır vermemek: Ağzı çok sıkı olmak, hayâtına mal olsa bile ağzından sır alınamamak: Ver serini Niyâzî sırrını verme yâda / Nâdâna sırrın veren kalır vebâl içinde (Niyâzî-i Mısrî). Ser vermek – Serden geçmek: (Bir ideal, bir amaç uğrunda) Ölümü göze almak, ölmeye râzı ve hazır olmak: Ser ver gönül serîr-i mahabbette server ol / Meydân-ı aşka gir cevelân et dilâver ol (Hayâlî Bey – Ş.A.D.). Seni seven serden geçti (Pir Sultan Abdal). Gencîne-i uşşâka ziyân eylemek olmaz / Ser vermek olur sırrı ayân eylemek olmaz (Ahmed Sarban – Ş.A.D.). Serde (…) var: Sözü edilen kimsedeki bir sıfatı alay yollu anlatmak için kullanılır: Serde erkeklik var, ağlayamam (Orhan V. Kanık). Aaaah… Unuttum, serde “Yunan kardeşliği” var ya… (Ergun Göze). Ser-i bâlin: “Yastık ucu” Baş ucu [Baş yastığı anlamındaki ser-bâlin ile karıştırılmamalıdır]. Ser-i kûy: 1. Mahalle başı, sokak başı, yol: Hem yıkarsın berk-ı şemşîr-i sitemle âlemi / Hem gene dersin ser-i kûyumda feryâd olmasın (Şeyhülislâm Bahâyî Efendi’den). 2. Sevgilinin yaşadığı semt: Ref’ eyle nikābın ser-i kûyunda ki ey mâh / Manzûr ola hurşîd-i dırahşân-ı kıyâmet (Leskofçalı Gālib). Budur kasdım seni şol bilmeyen bîgâneler / Beni de koy ser-i kûyunda bir bîgâne bilsinler (Osman Şems). Ser-i mû(y): “Kıl ucu” Kıl kadar, (olumsuz cümlelerde) asla, hiç: Eser ettirmenin harf-i niyâzı kalb-i sengîne / Ser-i mû farkı yoktur Nâbiyâ hakkâklerden (Nâbî). Yoksa emrinizden ser-i mû hârice çıkabileceğime ihtimal verir misiniz? (Ahmed Midhat Efendi). ■ Sıfatların önüne geldiğinde “başı … olan” anlamında Farsça usûlüyle birleşik sıfatlar yapar: Ser-âzâde: Serbest, hür, başı boş: Düşme bu minnete dünyâda iken / Kayda bağlanma ser-âzâde iken (Enderunlu Fâzıl’dan). Ne ser-âzâde ömr-i sâfiydi / Geçecek gölgesinde çamlarının (Tevfik Fikret). Ser-beste: “Başı bağlanmış olan” Gizli, örtülü: Hatt-ı leb dîvân-ı hüsne mısrâ-ı ber-cestedir / Anda gûyâ kim dehânın ma’ni-i ser-bestedir (Nedim). Nükte-i ser-beste-i sırr-ı ulûhiyyet midir / Var mı lafz-ı vahdetin bilmem ki ma’nâsın bilir (Hersekli Ârif Hikmet). Kalbimdeki ser-beste emeller (Cenap Şahâbeddin). Ser-bülend: Yüksek, yüce, âlî: “Dıraht-ı ser-bülend.” “Hatîb-i ser-bülend.” Her dûna şâh-ı gül gibi meyl etme ey dostum / Düşmez giyâha hem-ser ola serv-i ser-bülend (Bâkî’den). Cihan bâğında bir serv-i revân u ser-bülendimsin / Dilersen çek leb-i şemşîre berdâr eyle istersen (Osman Şems). Ser-bürehne: Başı açık: Ser-bürehne bir gedâ ol şâh olma tâcdâr (Hayâlî). Ser-dâde: Baş vermiş, baş göstermiş, belirmiş, ortaya çıkmış: Nûr-ı idrâkimle akla feyz-bahş-i dânişim / Gûy-i sevdâyım cünûn-ı aşk ile ser-dâdeyim (Neşâtî). Ser-efgende: Başı eğilmiş olan, başını eğen, baş eğen: Hak-şinâs ehl-i nazar yârânın / Ayağı tozu ser-efgendesiyiz (Bâkî). Lutfuyle gehî edip ser-efgende-i şerm / Mahrûm-ı temâşâ-yı cemâl eylersin (Azmîzâde Hâletî). Her harfe ser-efgendelik etse n’ola hâme / Erbâb-ı sühan ekser olurlar mütevâzi (Nâbî). Ser-germ: Başı kızmış, coşmuş, sarhoş: Zühre raks eyledi ser-germ-i semâ oldu felek / Gûş edip nâle-i Esrâr-ı gazelhânı bu şeb (Esrar Dede). Ser-germ-i nahvet olmasın ol şâh çok da kim / Değmez neşât-ı bâde-i keyf humârına (Sünbülzâde Vehbî’den). Kimseler bî-vakt ser-germ-i mahabbet olmasın (Recâîzâde M. Ekrem). Ser-germî: Coşma, sarhoşluk: Sittîn erişti ey dil inâbet zamânıdır / Ser-germî-i havâdan ifâkat zamânıdır (Nâbî). Ser-germî-i niyâz ile dil girye-nâk olur / Yine hadîka-i emelin âb u tâbı var (Nedim). Ser-giran: “Başı ağır” Sersem, sarhoş, mahmur: Benefşe gibi humâr ile ser-girân oldun (Ahmedî). Hûn-ı ciğerle besleyelim tek o gamzeler / Tâ böyle ser-girân-ı mey-i nahvet olmasın (Nedim’den). Aynı bâde ile ser-girân olduk (Cenap Şahâbeddin). Ser-nihâde: Başını bir yere koymuş, dayamış: “Ser-nihâde-i secde.” Ser-sebük: “Başı hafif” Hafif akıllı, akılsız. Ser-sebz: “Yeşil başlı” 1. Yeni yetişmiş, tâze, genç: Ser-sebz ü ser-efrâz oluban serv-i vücûdun / Zıllında anın hoş geçe a’lâ ile ednâ (Mesîhî). Zamân-ı nevbahâr-ı devletinde gülşen-i âmâl / Sehâb-ı re’fet ü cûdunla ser-sebz-i mutarrâdır (Fıtnat Hanım). Seyr eyle ser-sebzimi gelsin de bahârım (Muallim Nâci). 2. Tâlihli. Ser-şikeste: Başı kırık, ucu kırılmış olan: Hem dürr-i sebük-bahâ-yı ummân-ı gamız / Hem gevher-i ser-şikeste-i kân-ı gamız (Azmîzâde Hâletî). Fakat ağaçları hep ser-şikeste, hep uryan / İçinde bir derecik, bir şelâle-i giryan (Tevfik Fikret). ■ Önüne geldiği isimlere “baş, başkan” anlamı katarak Farsça usûlüyle birleşik kelimeler yapar: Ser-hafiye: Bk. SERHAFİYE . Ser-komiser: Bk. SERKOMİSER . Ser-kûçe: Küçük sokak başı: Kâr-ı dil-i ehl-i aşka âh eyleme hîç / Ser-kûçe-i fakrı şâh-râh eyleme hîç (Azmîzâde Hâletî). Ser-makāle: Bk. SERMAKĀLE . Ser-menzil: Bk. SERMENZİL. Ser-mubassır: Bk. SERMUBASSIR . Ser-muid: Bk. SERMUİD . Ser-murâkıp: Bk. SERMURÂKIP . Ser-mücellit: Bk. SERMÜCELLİT . Ser-mühendis: Bk. SERMÜHENDİS . Ser-müneccim: Sarayda müneccim başı. Ser-müstantık : Bk. SERMÜSTANTIK . Ser-nâyî: Neyzenbaşı. Ser-zergeran: Bk. SERZERGERAN . ● Ser-bahâ ( ﺳﺮ ﺑﻬﺎ ) birl. i. (Fars. behā “bedel” ile behā-yı ser ’den) Baş pahası, diyet. ● Ser-bâlin ( ﺳﺮ ﺑﺎﻟﻴﻦ ) birl. i. (Fars. bālіn “yastık” ile bālіn-i ser ’den) Baş yastığı [“Yastık ucu, baş ucu” anlamındaki ser-i bâlin ile karıştırılmamalıdır]: O rûhumun ser-bâlîn-i istirâhatıdır (Cenap Şahâbeddin). ● Ser-be-ceyb ( ﺳﺮ ﺑﺠﻴﺐ ) birl. sıf. (Fars. be-ceyb “elbise yakası içinde” ile) Başını göğsünün üzerine eğip düşünce, keder vb. içine dalmış: “ Ser-be-ceyb-i murâkabe: Murâkabeye dalmış, başını göğsü üzerine eğip murâkabeye çekilmiş.” Kesâfet-i gam ile ser-be-ceyb-i hâb olmuş (Nâilî). Erişti nâ-gehan bir na’ra-i mestâne-i yâ hû / Olurken ser-be-ceyb-i ıztırâb-ı ye’s ü hırman (Hersekli Ârif Hikmet). ● Ser-bend ( ﺳﺮ ﺑﻨﺪ ) birl. i. (Fars. bend “bağ” ile bend-i ser ’den) Başa sarılan, başa bağlanan şey, baş bağı: Tâ kim ola dâd-ı âha mânend / Bağlamış idi benefşe ser-bend (Fuzûlî’den). ● Ser-be-mühr ( ﺳﺮ ﺑﻤﻬﺮ ) birl. sıf. (Fars. be- eki ve muhr ile) Mühürlenmiş olan, mühürlü: Zinhar bu mektûb-ı ser-be-mührü açmayasın… (Veysî). ● Ser-be-ser Bk. SERBESER ● Ser-penah ( ﺳﺮ ﭘﻨﺎﻩ ) birl. i. (Fars. penāh “sığınılan kimse ve şey” ile) “Baş koruyucusu” Miğfer, başlık, başın ense kısmını koruyan miğfer saçağı. ● Ser-tâ-be-pâ (-kadem) ( ﺳﺮﺗﺎﺑﻘﺪﻡ – ﺳﺮﺗﺎﺑﭙﺎ ) birl. zf. (Fars. tā edâtı , be- eki ve pā yâhut Ar. ḳadem “ayak” ile) Baştan ayağa, baştan aşağı, tamâmen: Ser-tâ-be-kadem gül gibi ol gûş-i hakîkat / Bülbülden işit nâliş ü hasret neye derler (Koca Râgıb Paşa). Taht-ı vâlâ-bahta kıldıkta cülûs ikballe / Şevk-ı teşrîfiyle îd etti cihan ser-tâ-be-pâ (Fıtnat Hanım). Zebun ve mahkûm olduğu cihetle bir ra’şe-i ser-tâ-be-pâ-yı asabî ile evin kapısından içeri girdi (Sâmipaşazâde Sezâî). ● Ser-tâ-be-ser ( ﺳﺮﺗﺎ ﺑﺴﺮ ) birl. zf. ( Fars. tā edâtı, be- eki ve ser “baş” ile ) Baştan başa. ● Ser-tâ-pâ (-kadem) ( ﺳﺮﺗﺎﻗﺪﻡ – ﺳﺮﺗﺎﭘﺎ ) birl. zf. (Fars. tā edâtı ve pā yâhut Ar. ḳadem “ayak” ile tā-pā veya tā-kadem ile) Baştan ayağa, baştan aşağı, tamâmen: Nûr-ı devlet-durur ol ser-tâ-kadem / Sıdk ile mihrinden urdu subh-dem (Ahmedî). Cilve-i hüsnünle her mûyum perî-hîz olmada / Aşk ile ser-tâ-kadem âyîne-fâm etti beni (Nedim). Tuttu şark u garbı ser-tâ-pâ sadâ-yı tal’ati (Koca Râgıb Paşa). ● Ser-tâ-ser ( ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ ) birl. zf. (Fars. tā edâtı ve ser “baş” ile) Baştan başa, serteser: Sû-be-sû giryan sehâb âfâk ser-tâ-ser hazin (Muallim Nâci). Kalıp tezelzül-i a’sâb içinde ser-tâ-ser (Hüseyin Sîret). Kâinât oldu sanki ser-tâ-ser / Bir büyük hastahâne-i etfâl (Cenap Şahâbeddin).