İlişkililer urganlık · Kartacalı
Örnek
"Devem yüksek atamadım urganı / Üşüdükçe çek üstüne yorganı", Halk Türküsü, Dirmil, Burdur"
İlişkililer urganlık · Kartacalı
"Devem yüksek atamadım urganı / Üşüdükçe çek üstüne yorganı", Halk Türküsü, Dirmil, Burdur"
Keten, kenevir, pamuk, jüt gibi türlü dokuma nesnelerinden yapılan, ince halat. [Sicimlerin üç-beşinin biraraya getirilmesiyle.] İLE/VE Urganların biraraya getirilmesiyle. İLE/VE Halatların biraraya getirilmesiyle.
Düğenden geçirilmiş ekinin tanesi ile sapının ayrılması sırasında tane ile sap arasına çekilen ip. (Yenikent *Aksaray -Niğde)
Yük taşıma sırasında semere sarılan urgan. (*Senirkent, Gedikli *Şarkikaraağaç, Akçaşar *Yalvaç -Isparta)
Ardından gelebilecekler: n ile başlayan 534 sözcük →
Öncesine gelebilecekler: u ile biten 840 sözcük →
“urgan” sözcüğünün TDK sözlüklerindeki karşılıkları... [sozluk.gov.tr] İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...
Keten, kenevir, pamuk, jüt gibi türlü dokuma maddelerinden yapılan ince halat
Birleşik sözler: yağlı urgan
‘keten, kenevir, jüt gibi türlü dokuma maddelerinden yapılan ince halat’
~ Tkm urgan ‘kamıştan yapılan urgan, kamıştan yapılan halat’.
Eski Kıpçakçada urgan ‘koyunu sağarken bağlamaya yarayan uzun ip’ olarak geçer.
Orta Türkçede kullanılan uruk ‘ip, urgan’ (> urk) sözünden -(a)n küçültme ekiyle yapıldığı anlaşılıyor. Kâşgarlı Mahmud’un verdiği uruk biçimi ur- ‘vurmak, dövmek, koymak, yapmak, takmak’ kökünden -(u)k ekiyle yapılmış bir türevdir. Orta Türkçede urul- ‘(ip) örülmek’ olarak geçer. Buna göre urgan adı, yapım bakımından örken (~ örgen) ‘keçi kılından yapılan ip’ türevine benzer. bk. örk.
Dmitriev (DAN B, 1926, 67) urgan’ı -gan ekiyle kurulmuş bir türev olarak vermiştir ki yanlıştır.
Güney Sibirya diyalektlerinde kullanılan uruk (< ūruk) ‘atları tutmak için kullanılan ucu ilmikli sırık veya uzun ip’, Kâşgarlı Mahmud’un sakladığı uruk biçimiyle birleştirilemez. Çağdaş diyalektlerde geçen uruk (< ūruk) adı ukruk (~ ukuruk) biçiminden gelir. Bu adın Kazakçada kurık ‘alıştırılmamış atları tutmak için kullanılan araç’ biçimi de geçer. Kazakça kurık’ın, ukuruk biçiminin başındaki ünlünün düşmesi üzerine oluştuğu açıktır. Bu biçimi Kâşgarlı Mahmud da ukruk ‘kement’ olarak saklamıştır. Eski Kıpçakçada da ukruk olarak geçer. bk. Ramstedt: SKE 176; Doerfer: TMEN 507.
Bu verilere göre urganʼın Grekçe ὄργανον ‘tackle’ sözünden geldiği yolundaki öneri kolaylıkla kabul edilemez. Bunun gibi urgan’ın diyalektlerde kullanılan arkan ‘urgan’ biçimiyle birleştirilmesi de düşünülemez. Arkan daha çok Kıpçak alanında geçer: Nog arkan ‘bağ, kement’. -Kklp arkan ‘ip, bağ’. -Krg arkan ‘kement’. -TatK arkan ‘urgan’. Güney Sibirya diyalektlerinde kullanılan argamçı ‘at kılından yapılmış ip’ biçiminin Moğol diyalektlerinden geçtiğini biliyoruz. Urgan ile keçi kılından yapılmış ipe verilen örgen (~ örken) adı arasında da etimolojik bağlantı kurulamaz. bk. örk.
“urgan” sözcüğünün lugatim.com'daki karşılıkları... İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...
i. (Eski Türk. uruk “ip” ur-mak “vurmak, dövmek”, küçültme ekiyle uruk+an ) Pamuk, keten, kenevir, jüt vb. bitki elyâfından yapılan ince halat: Boynuma urganını taktı bu aşk (Eşrefoğlu Rûmî). Rüzgârlar birer urgan olup boynuma dolanacakmış (Yusuf Z. Ortaç). En pahalı elyaftan örülmüş urganlar (Refik H. Karay). ѻ Urganını çekmek: halk ağzı. Büyük kötülük yapmak, tuzağa düşürmek: Ayağın kayınca urganın çeken / En iyi dostundan sakın sen seni (Pir Sultan Abdal). Ol sana düşmandır dost gibi bakar / Fırsat da bulunca urganın çeker (Köroğlu).