i. (Eski Türk. yaka “uç, sınır”, yak-mak “yakın olmak”tan) [Kelime Türkçe’den komşu dillere de geçmiştir] 1. Giyeceklerin boynun etrâfına gelen kısmı ve bu kısma eklenen türlü biçimdeki parça: “Dik yaka.” “Erkek yaka.” “Devrik yaka.” Dilber iki eliyle yakasını sıkı sıkıya tutarak yok… yok… dedi (Sâmipaşazâde Sezâî). Giydiği yensiz, yakasız bir beyaz gömlektir (Yâkup K. Karaosmanoğlu). Uzun saçları yine yakasının üstünde (Yusuf Z. Ortaç). 2. Kıyı, sâhil: Ve dokuzuncu günü Bosna paşası Budin’e dâhil olup Peşte yakasına kondular (Kâtip Çelebi’den Seç.). Yel oldu nâgehan urdu yakaya / Cihanda çâre yoğ imiş kazâya (İzzet Molla). Som ateşten bu saraylarla karşı yaka / Benzer üç bin sene evvelki mutantan şarka (Yahyâ Kemal). 3. Semt: İki yarar kalite küffar yakasına dil almağa gönderilir (Kâtip Çelebi’den Seç.). Çünkü tatbîkat, bu köprünün Avrupa yakası trafiğini daha da sıkıştırdığını göstermiştir (Burhan Felek). 4. Eğik arâzi, dağ yamacı: Zülfünün bu bendini çözdüğiçün bâd-ı sabâ / Müşg-endûd etti yerin yazı vü yakasını (Ahmedî). 5. inşaat. Saçaklarda suyun içeriye sızmasını önlemek için olukla kiremit arasına konan mâdenî levha. 6. inşaat. Çatıda baca kenarında etek parçasını tutturmakta kullanılan mâdenî şerit. 7. deniz. Yelkenlerin kenarları ve köşeleri: “Cunda yakası.” “Seren yakası.” ѻ Yaka bir tarafta, paça bir tarafta: Üstü başı darmadağınık bir şekilde. Yaka ısırmak: Çok şaşılan bir olay karşısında, “Allah esirgesin” anlamında yakasını ısırmak: Öteki hanım merdivenlere doğru yaka ısırarak, duâlar mırıldanarak çekip gitti (Sait Fâik). Eğer müslüman olsaydı şimdi hemen kırk defa yakasını ısırıp tuh! tuh! diyerek iyi saatte olsunları kovardı (Bediî Fâik). (Birinden) Yaka silkmek: Bıkmak, usanmak, bîzar olmak: Onun şerrinden, dilinin zehrinden korkmayan, yaka silkmeyen yoktu (Mahmut Yesâri). Sinan Ağa’ya gelince öyle bir huysuz, öyle bir geçimsiz olmuştu ki kapı halkı yaka silkiyordu (Safiye Erol). Yaka yakaya: Karşı karşıya: Akşama kadar düşmanla yaka yakaya muhârebeden sonra bir mükemmel galabeye mazhar oldular (Nâmık Kemal). Boğaz’ın zaman zaman ve yer yer kanlı hâdiselere, hatta baskınlara ve yaka yakaya cenklere de sahne olduğunu unutmamak lâzımdır (Sâmiha Ayverdi). Yaka yakaya gelmek: Karşı karşıya, teke tek mücâdele etmek: Yaka yakaya geldi iki sipâh / Beri yakadan halk ederdi nigâh (Mihnetkeşan – T. S.). Yaka yakaya gelip birbirine kilitlenip hâşâ domuz topuna dönüp öyle uğraştılar ki az kalsın ortada sağlam yiğit kalmaya, birbirini kıra kıra tükete (Kemal Tâhir). Yaka (Yakasını) yırtmak: (Üzüntü, hiddet, bezginlik vb. yüzünden) Yakasını yırtacak duruma gelmek: Yarın mahşerde ben yırtam yakamı / Niçe feryâd edem bu aşk elinden (Yûnus Emre – Ö.T.S.). Âşık Garip gözlerinden yaş döker / Anam yoktur yaka yırtıp yas tutar (Âşık Garib – Ö.T.S.). Yakadan (silkip) atmak: Alâkayı kesmek, başından atmak, defetmek, kurtulmak: Hüseyin’i çabucak yakadan silkip atmıştım (Reşat N. Güntekin). Yakadan geçirmek: Evlât edinmek [Eskimiştir]. Yakası açılmadık (açılmamış): Hiç duyulmamış (küfür, açık saçık söz): Goncaya karşı andelîb-i seher / Der yakası açılmadık sözler (Rûhî-i Bağdâdî’den). Kafasına, diline yakası açılmadık küfürler birikiyordu (Sait Fâik). Ben küfürün en yakası açılmamışını da o gün Rusya’da öğrendim (Bekir Büyükarkın). Yakası yırtık (at): Boynu etrâfında kıvır kıvır bir sıra tüy bulunan ve uğursuz sayılan (at). Yakasına bulamaç dökülmek: Çok acele ve içinden çıkamayacağı kadar fazla işi olmak. Yakasına sarılmak (asılmak): 1. Yakasından kuvvetle tutmak, yakasına yapışmak: Küçük kardeşlerime yaptığım gibi onun da yakasına sarılırdım (Hâlide E. Adıvar). Basamakta yakama sarıldı ve, “Bu ne hal?” dedi (Reşat N. Güntekin). 2. mec. İstediği şeyi almak için peşini bırakmayıp zorlamak: Bütün havâdisini vermek için âdeta yakasına asılan zavallı bir budala (Ahmet H. Tanpınar). Yakasına tükürmek: Nazar değmesi ihtimâli düşünülen durumlarda nazarı önlediği inancına dayanarak yakaya tükürmek. (Birinin) Yakasına yapışmak: 1. Yakasından kuvvetle tutmak: Fakat yakasına yapışan sert bir el onu geriye fırlattı (Ahmet H. Tanpınar). Birdenbire adamın yakasına yapışıp sakın dedi, böyle söylemeyin… (Bediî Fâik). 2. mec. Hesap sormak veya bir şey istemek için üstüne düşüp bırakmamak: Ne ben kimsenin yakasına yapışıyorum ne de kimse bana pençesini atmak istiyor (Refik H. Karay). Su birikintilerinin taaffününe meydan verdiği için belediye memurunun yakasına yapışınız (Reşat N. Güntekin). Yüreğimizdekini söyledik. Doğruda bizi arkala. Yanılırsak yakamıza yapış (Kemal Tâhir). (Birinin) Yakasını bırakmak: Israr etmemek, peşini bırakmak: O zâlim kadına kaç defa yalvardım, yakasını bırak şu adamın diye (Ahmet H. Tanpınar). (Birinin) Belediye başkâtipliğini koparmadan onun yakasını bırakmamıştı (Reşat N. Güntekin). Muhâlefete düştükten sonra da milliyetçilerin ve milliyetçiliğin yakasını bırakmamıştır (Ergun Göze). Yakasını kaptırmak: (Bir şeyin veya bir kimsenin) Etkisi altında kalıp kendini kurtaramamak, kendini kolay kolay kurtaramayacak şekilde bağlı duruma gelmek: “Yakasını mafyaya kaptırmış zavallı.” Yakasını yırtmak: Yaka yırtmak. Yakasını (yakayı) kurtarmak (sıyırmak): (İstemeyerek karıştığı bir işten) Kurtulmak: Bu kadından yakamızı sıyırmak bizim için en büyük bir bahtiyarlık olurdu (Reşat N. Güntekin). Allah’tan olacak, sen bir kulp buldun da yakayı kurtarabildik (Mahmut Yesâri). Bu anlaşma ile Amerika Birleşik Devletleri yakasını Vietnam’dan kurtarmıştır (Ergun Göze). Yakayı ele vermek: Yakalanmak: Bunu iptidâsından düşünüp de yakayı ele vermeye idiniz (Âlî Bey). Cürmümeşhutlardan kaça kurtula bir gün yakayı ele verdi (Sait Fâik). Sonra ne oldu? Omuzuna binip duvara çıkar çıkmaz yakayı ele verdin (Bekir Büyükarkın).