geçişli f. (Eski Türkçe’den beri kullanılır ya-k-mak [ ya-n-mak ]) 1. Yanmasını sağlamak, tutuşturmak: Su insanı boğar, ateş yakarmış (Câhit S. Tarancı). Yine bir sofrada şen şakraktık / Gün denizlerde sönerken baktık / Ve çobanlar gibi dallar yaktık (Yahyâ Kemal). 2. Ateşe vermek, ateşle yok etmek: Bize derler çakıcı / Yakarız konakları (Türkü). 3. Isı veya ateş etkisine mâruz bırakıp hasar görmesine, yanmasına sebep olmak: “Ütülerken pantolonu yakma.” Üşüdüğüm zaman minderin kenârına otursam Tarâvet maşayla elimi yakıyor (Sâmipaşazâde Sezâî). İnsanın elini yakmaz mı? (Refik H. Karay). 4. Fazla ısıya mâruz bırakarak kömürleşmesine, kavrulmasına sebep olmak: “Yemeği yakmak.” 5. Işık veya ısı vermesini sağlamak: “Elektiriği yakmak.” “Fırını yakmak.” Akşamın alaca karanlığı içinde fenerlerini yakmış bir fayton (Yusuf Z. Ortaç). Annem konsolun üstündeki çifte fitilli karpuz lambayı yakıyor (Yusuf Z. Ortaç). Sonra karımla berâber mangalı ve semâveri yakarız (Târık Buğra). 6. Yanıyormuş gibi ısırıcı sert bir etki yapmak: “Bu kumaş sıcakta insanı yakar.” “Biber dilimi yaktı.” Öğle güneşi bize fazla ışık vermiyor, gözlerimizi yakmıyor (Refik H. Karay). İnsanın kâğıt dumanı gözlerini yakar (Burhan Felek). 7. (Güneş) Çok fazla ısıtmak: Güneş yakmasın diye onun güzel başını (Fâruk N. Çamlıbel). Güneş yaktıkça yakıyordu (Sait Fâik). 8. (Güneş) Deriyi karartmak. 9. (Soğuk hava, don vb. tabiî âfetler bitkileri) Kurutmak, zarar vermek. 10. (Benzin, gaz, odun, kömür vb. yakıt ve yakacakları) Tüketmek: Araba sâhipleri, karada yakacakları benzinin parasını vapura vererek daha da rahat yerlerine ulaşabilirler (Burhan Felek). 11. (Sigara, çubuk, pipo vb.ni) İçilecek duruma gelmesi için tutuşturmak, içmeye başlamak: Sana bir sigara yakayım mı? (Ahmed Midhat Efendi). Ba’de’t-taam çubuğunu yakar, sâde kahvesini içerdi (Ahmet Râsim). Tabakasından bir sigara çıkarıp yakıyor (Yusuf Z. Ortaç). ♦ mec. 12. Kullanamayıp hükümsüz kılmak: “Biletleri yakmak.” “Sırasını yakmak.” 13. Çok güçlü, ıztırap verici bir aşk uyandırmak, aşk ateşine düşürmek: Elmanın alına bak / Dön de bir dalına bak / Yaktın beni kül ettin / İnsafsız hâlime bak (Türkü). 14. Çok fazla ıztırap vermek: Firkatin odu bizi yaktı azîm (Süleyman Çelebi). Ateşle yazılsa insanın yüreğini o kadar yakmaz (Nâmık Kemal). Şehit düşüp bizi yakmıştı ayrılık haberi (Hüseyin Sîret). 15. Büyük zarara uğratmak, geleceğini kötü şekilde etkilemek, felâkete sürüklemek: Etmeyin, eylemeyin, kulunuz kurbanınız olam, bir de fakir fukarâyı siz yakmayın (Fahri Celâl). Dînin, Peygamber’in başı için bizi yakma çavuş! Bilirim, senden kimseye bir kötülük gelmez (Mahmut Yesâri). ѻ Yakarım: “Mahvederim, perîşan ederim, öldürürüm” anlamında tehdit sözü: “Yaklaşma, yakarım.” Yakıp yandırmak: Perîşan etmek, şiddetle yakmak: Kerem der ki beni yakıp yandırma / Yandırıp da dost eline kondurma (Âşık Kerem – Ş.A.D.). Yaktı yine yandırdı beni âteş-i firkat / Fikr eylese reftârını dil özge kıyâmet (Leylâ Hanım – Ş.A.D.). Yakıp yıkmak: Yok etmek, mahvetmek: Ey aşk bildiğin gibi yak yık derûnumu / Bir kimsesiz belâ-zedenin hânümanıdır (Muallim Nâci – Ş.A.D.). Çünkü düşmanlar evlerimize kadar gelmiş, savaş istesek de istemesek de yurdumuzu yakıp yıkacaklardı (Hâlide E. Adıvar). ► Yakmak fiiliyle deyimler: Abayı yakmak / Ateş olsa cirmi kadar yer yakar / Başını ateşe (nâra) yakmak / Can yakmak / Canını yakmak / Dışı eli (seni) yakar, içi beni yakar / İçi beni, dışı seni yakar / Ok meydanında buhur yakmak / Pire için yorgan yakmak / Yağ yakmak / Yere bakan yürek yakan.