İlişkililer element
Açıklama
dahi FeyzullahSacitÜlkü
Kaynak C, 2.1.1935/BAyvazoğlu, Z, 26.1.2012
Yıl/Tarih 26.1.2012
İlişkililer element
dahi FeyzullahSacitÜlkü
Kaynak C, 2.1.1935/BAyvazoğlu, Z, 26.1.2012
Yıl/Tarih 26.1.2012
Kimyasal olarak ayrıştırılamayan saf nesneler. İLE/VE/||/<>/> Bir ya da daha fazla ögenin kimyasal olarak birleşmesiyle oluşur. İLE/VE/||/<>/> Bir gözeden oluşan organizmalar. İLE/VE/||/<>/> ... İLE/VE/||/<>/> Birden fazla gözeden oluşan…
herhangi bir topluluğu oluşturan bireylerden her biri, aza / omurgalılarda, kol ve bacaklar, uzuv
Aynı tür atomlardan oluşan saf nesne. İLE Farklı tür atomlardan oluşan saf nesne.
Ardından gelebilecekler: e ile başlayan 1.281 sözcük →
Öncesine gelebilecekler: ö ile biten 7 sözcük →
“öge” sözcüğünün TDK sözlüklerindeki karşılıkları... [sozluk.gov.tr] İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...
1. Bir bütünü oluşturan, bütünden ayrıştırıldığında da kendi başına anlam taşıyan parça; unsur, uzuv, eleman
2. Başka şeylerin kendisinden türediği ilk madde; ilke, unsur
3. Gerekçe, araç
4. Birleşik bir şeyi oluşturan basit şeylerden her biri; unsur, eleman
5. Bir cümleyi oluşturan özne, yüklem, tümleç vb. birimlerden her biri
6. Bir sınıf veya bir topluluğun bireylerinden her biri
Birleşik sözler: inorganik öge, organik öge
‘herhangi bir topluluğu oluşturan bireylerden her biri, aza’ / ‘omurgalılarda, kol ve bacaklar, uzuv’
~ Sag, Koy, Kaça uya 1. ‘eklem’; 2. ‘kuşak, nesil’.
< Moğ üye 1. ‘eklem, oynak yeri, boğum, birleşim, bağlantı’; 2. ‘tabaka, katman’; 3. ‘çağ, dönem’; 4. ‘kuşak, nesil’.
Arapça kökenli uzuv ([ç.] aza) ve Latin kökenli Fransızca organe karşılığında dil inkılabının ilk yıllarından başlayarak kullandığımız üye düşündürücü bir örnektir. Bu karşılığın ‘organlar, vücut parçaları’ anlamının yanında ‘herhangi bir topluluğu oluşturan bireylerden her biri, aza’ olarak kullanıldığını biliyoruz. Başlangıçta üye, ‘aza, meclis azası’ olarak Fransızca membre karşılığında önerilmişti. Uzuv olarak ise Fransızca organe örneğine dayanılarak örgen ve örge karşılıkları düşünülmüştü. Ne var ki örgen ve örge uzun yaşamadı. Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi adlı sözlükte Arapça uzv olarak üye’nin yanında öğe karşılığı da verilmişti. Ayrıca öğe, üğe, öye, üye biçimleri de ‘vücudun uzuv ve mafsal gibi kısımları’ olarak yer almıştı. Ancak Tarama Dergisi’ni süzgeçten geçiren Cep Kılavuzu çalışma kolu öğe, üğe, öye biçimlerini göz ardı ederek Cep Kılavuzu’na yalnız üye karşılığını ‘uzuv, organ, aza’ olarak almıştı. Cep Kılavuzu Çalışma Kolunun, kılavuzda Türkçe köklerden geldiği sanılan karşılıklara yer verirken üye sözünün Türkçe olduğunu düşündükleri anlaşılıyor. Bu sözün Wilhelm Radloff’un anıtsal sözlüğünden alındığı anlaşılıyor. Radloff, Tarançi diyalektinde vücudun uzuv ve mafsal kısımlarına öğe, üğe, öye, üye adının verildiğini bildirmişti. Altay diyalektlerinde ise üye ‘aza, uzuv’ olarak yaygınlık kazanmıştır. Diyalektlerde üye biçiminin yanında öye, öğe, üğe yan biçimlerinin kullanılması normaldir. Türkçede söz içindeki -y-’lerin ara sıra -ğ-’ye çevrildiğini biliyoruz. Örn. binek hayvanlarının sırtına konulan, oturmaya yarayan nesneye verdiğimiz eyer adı son yıllara değin eğer olarak yazılıyordu. Eski Türkçede eder biçiminde geçen bu adın dilimizde eyer diye yazılması ve söylenmesi gerekiyordu. Ana Türkçe ve Eski Türkçe -d-’lerin dilimizde -y-’ye çevrildiğini biliyoruz. Bu sözün yazımı sonradan eyer biçimine dönüştü. Bu açıklamalardan sonra üye sözünün sanıldığı gibi Türk kökünden gelmediği anlaşılıyor. Kâşgarlı Mahmud’un anıtsal sözlüğünde üye sözünün geçmemesi düşündürücüdür. Daha sonraki Türkçe (Kıpçakça) sözlüklerde de üye’ye rastlanmaması ilginçtir. Çağdaş diyalektlerimizin küçük bir bölümünde saklanmış olan bu sözün dilimizin eski bir ögesi olmadığı anlaşılıyor. Üye’nin kullanıldığı diyalektlerde Moğolca alıntıların büyük bir yer tuttuğunu görüyoruz. Bu açıdan Moğolcada ‘uzuv, organ, eklem; nesil’ anlamındaki üye’nin Türkçede bir alıntı olduğu gerçektir.
Räsänen, önce Türk diyalektlerinde kullanılan verileri Moğolca üye ile karşılaştırmış (LTS 134), sonra da étymologique sözlüğünde üye’yi Moğolca bir alıntı olarak göstermiştir. Rassadin de (Zaimstvovanija 68) Yakutçadaki üye ‘ömür, insan yaşamı; süre, zaman; yüzyıl’ sözünün Moğolcadan geçtiğini bildirmiştir.