‘kesmek, yarmak, yontmak gibi işlerde kullanılan ağaç saplı, demir araç’
~ Az balta. -Tkm palta. -TatK balta. -Bşk bålta. -Nog balta. -Blk balta. -Kklp balta. -Kzk balta. -Krg balta. -ÖzbA balta. -Tar baltu. -Alt, Tel, Kuğ, Şor, Sag, Koy, Kaça, Küer palta. -Türki paltu, paldu. -Tel, Tub, Şor, Sag malta. -Tuv baldı. Tuvalar baldı yanında süge adını da kullanırlar. -Yak balta ‘büyük demirci çekici, balyoz; çekiç’. Yakutlar baltaya sügä, sükä adını verirler. Bu ad Moğolcadan geçmiştir (Moğ süke). bk. Kałużyński: ME 51.
Eski Türkçeden başlayarak kullanılır (baltu). Başlangıçta daha çok ‘savaş baltası’ olarak kullanıldığı göze çarpıyor. Orta Türkçede baldu biçimi geçer. Eski Kıpçakçada balta olarak kullanılır.
Munkácsi (KCsA l: 314) Türkçe balta’nın çekice verilen balga adıyla birlikte Sümerce balag ‘Beilʼ sözünden geldiğini öne sürmüştür. Hansen (ZDMG 94: 154-155) Toharca porat ~ peret ‘Axt’, Sakaca pada < *parta , Osetce färät biçimleri üzerinde durmuş, bu biçimlerin Eski Farsça *paraθu’dan geldiğini kuşku ile karşılamıştır. Ramstedtʼin Kalmıkça sözlüğünde (KWb 31-32) Türk ve Moğol diyalektlerinde bunlara benzer birtakım adlar geçtiğini göz önüne getiren Hansen, sorunun bir kat daha karıştığını dile getirmiştir. Poppe (StO 19, 5: 23-25) Türkçe ve Moğolca balta ‘Axtʼ (veya ‘Hammer’) biçiminin Akkadca paltu < paštu sözünden geldiğini yazmıştır. Poppe, Çuvaşça purtă biçimini de *parata < Eski Farsça *paraθu = Eski Hintçe parašu gibi sözlere bağlamıştır. Mengesʼe göre (UAJb 25: 302-304), Türkçe, Moğolca balta, baltu Asurca (assyro-baby-lonisch) pāltu < pāštu, pāšu ‘Axtʼ biçiminden gelir. bk. Menges: Oriens 9: 117, 131. Joki (LwSS 81-82) de buna benzer bir açıklama yapmıştı. Daha sonra Joki (UI 305/122) yeniden bu soruna dönmüştür.
Ana Türkçe *balto biçimiyle Akkadca paltu arasındaki bağlantı sorunu karışıktır. Doerferʼe göre Ana Türkçe ile Akkadca arasındaki uzaklık düşündürücüdür.
Türkçe balta’nın kökeni bilimsel yayınlarda sürekli olarak tartışılmıştır. Doerfer (TMEN 78), balta biçiminin Türkçeye Moğolcadan geçtiğini ortaya atmıştır. Ona göre Türkçe balta biçiminin Moğol çağından başlayarak ortaya çıkması buna açık bir tanıktır. bk. Doerfer: OLZ 66, 9/10, 448.
Bang (Mitteilungen der Vorderasiat. Ges. 22: 273), ‘Beilʼ olarak kullanılan Türkçe balta sözü ile Grekçe πέλεκυς’un birinci bölümü arasındaki benzerlik üzerinde durmuştur. Brockelmann (OZ 8: 71) Eski Türkçe paldu ve Türkçe balta’yı Asurca pilaqqu, Sanskrit paraçu, Grekçe πέλεκυς gibi sözlerle karşılaştırmıştır. Moğolca aluqa ‘Hammer’ biçimi de düşündürücüdür. Bu biçim de sıklıkla Asurca pilaqqu ile karşılaştırılmıştır. bk. Miller: Altaistic Studies 113. Wüst (Idg. *peleku- ‘Axt, Beil’. Eine paläo-linguistische Studie. Helsinki 1956. 23-24, 144) de bu yoldaki açıklamaların bir bölümünü vermiştir. (Doerferʼin Wüstʼün çalışmasını görmediği anlaşılıyor.)
Türkçeden belli başlı komşu dillere geçmiştir. bk. Doerfer: TMEN 78. Doerferʼin Macarca balta biçiminin Türkçe (Osmanlıca) veya Sırpçadan alındığı yolundaki savı tartışmaya açıktır. Gombocz (BTLw 12) Macarca balta’nın Eski Çuvaşça *baltaʼdan geldiğini yazmıştı. Doerfer, balta’nın Eski Türkçede baltu olarak geçtiğine dayanarak Gomboczʼun görüşünü geri çevirmiştir. Ligeti (TörK 248-249) kronolojik değerlendirmelerden yola çıkarak Doerferʼin çekincesine katılmıştır. Poppe (StO 19, 5: 23-25) baltaʼdan söz ederken Çuvaşça purtă biçimini de saymıştı. Aalto (CAJ 1: 12) da balta ile Çuvaşça purtă’yı karşılaştırmıştır. Golden da Çuvaşça purtă biçimini Türkçe balta ile birleştirmiştir (KhazSt 177). Róna-Tas (ChuvSt 144), Benkő (UAJb N. F. 6, 222) gibi yazarlar da balta ~ purtă birleştirmesini benimsemişlerdir. Ancak balta ~ purtă birleştirmesi açık değildir. bk. Doerfer: UAJb 41: 333.