i. (Eski Türk. kirü > girü > geri ) 1. (Bir yerin veya şeyin ön kabul edilen kısmına göre) Arkada bulunan taraf, arka taraf. Karşıtı: İLERİ: “Koridorun gerisinde.” “Salonun gerisi.” “Geride durmak.” “Geriden başlamak.” Bunlardan birkaç adım geride de Şehnaz ve ahçıbaşı Hüseyin Ağa… (Yusuf Z. Ortaç). 2. Bir şeyin sonrası, devâmı, arkadan gelen kısmı: “Hikâyenin gerisi.” “Havâdisin gerisi.” Masanın mermerinde çınlayan sarı altının gerisi geldi (Yusuf Z. Ortaç). Dilediğini yapsın, gerisini bana bıraksın deyip yakamı koyuverdi (Kemal Tâhir). 3. Vücûdun kuyruk sokumu kısmı, kıç, makat. 4. Eski zaman, geçmiş zaman, mâzî: “Bu sözler beni gerilere götürdü.” “Daha geriye git, on sene evvele.” Irk mefhûmunu târihten evvele kadar geri götürmek lâzımdır (Refik H. Karay). ♦ sıf. 5. Arkada bulunan: “Geri plan.” “Geri taraf.” 6. Kâfi derecede gelişmemiş: “Geri zekâlı.” “Geri düşünce.” “Geri seviye.” “Geri bir topluluk.” Neye Türk’ün canı yangın neye millet geridir / Anladık biz bunu az çok senelerden beridir (Mehmet Âkif’ten). 7. zf. Arkaya doğru: “Geri gitmek.” “Geri çekilmek.” 8. zf. E. T. Türk. Yine, tekrar [Bu ve bundan sonraki anlamda girü şeklinde kullanılmıştır]: Âşıkın hâlin girü âşık bilür / Kim dün ü gündüz nice zârî kılur (Âşık Paşa). Hak gülşeninde öttü girü vahy bülbülü (Süleyman Çelebi). Nitekim hükmüne yok kimse hâkim / Girü kendisidir ilmine âlim (Güvâhî – T. S.). 9. takı. E. T. Türk. -den sonra: Fezâ-yı lâ-mekâna bâl açıp uçmak diler Zâtî / Benim şimden girü bu âşiyanda gönlüm eğlenmez (Zâtî). Silkinip de gam yükünü atamam / Ara yerde ölüm olduktan girü (Karacaoğlan). Ben nâr-ı firkatle yandıktan girü / Yere batsın kisb ü kârı gurbetin (Gedâyî – T. S.). ѻ Geri almak: 1. Verdiğini geri istemek: Kızını geri almak isteyen Yıldırım’ın gönderdiği askerleri hep öldürür (Ahmet H. Tanpınar). 2. Geriye doğru götürmek: “Arabanızı biraz geri alır mısınız?” 3. (Söz için) Söylenmemiş sayılmasını istemek, söylediği şeyden vazgeçmek: Öyle ise sözümü geri aldım (Hüseyin R. Gürpınar). 4. (Bir yeri) Düşmandan tekrar ele geçirmek, istirdat etmek: Geri almak için aziz yurtları / Bizi yine Ergene’de çıkarsın (Ziyâ Gökalp). Geri basmak: Geri geri gitmek: Geri basar, girdiğim yerden çıkarım dersin (Kemal Tâhir). Geri çekilmek: 1. (Bulunduğu yerden) Arkaya, geriye doğru gitmek: Kapısının eşiğinde siyah bir şey görünce korkarak geri çekildi (Sâmipaşazâde Sezâî). 2. mec. (İçinde bulunduğu bir işten) El çekmek, artık karışmamak, meydanı başkalarına bırakmak. 3. (Askerî birlikler için) Düşman karşısındaki mevziini bırakıp daha içerideki başka bir mevziye hareket etmek. Geri çevirmek: 1. (Bir şeyi) Kabul etmeyip getirene veya gönderene geri vermek, iâde etmek: Kâh köpüklü, kâh köpüksüz diye her gelişinde birkaç defa geri çevirdiği kahvesini sabırla götürüp getirirlerdi (Sâmiha Ayverdi). 2. (Bir kimseyi) Yanına sokmamak, isteğini yerine getirmemek, reddetmek: Buna mukābil Bizans hem kendi politikası hem de asrın, örfün îcâbı kendisine başvuranların hiçbirini geri çevirmiyordu (Ahmet H. Tanpınar). Geri (Geriye) dönmek: 1. Tekrar geldiği yere gitmek, avdet etmek: Ömer Behiç bu dakîkada mümkün olsa idi geri dönecekti (Hâlit Z. Uşaklıgil). Ve içimde geriye dönmek korkusu var (Peyâmi Safâ). Nasıl olsa geri döneceğimden emin (Târık Buğra). 2. (Bir söz veya bahsi) Tekrar ele almak: “Şimdi geri dönelim, sene 1453.” 3. (Verdiği karar, söz, yemin vb.nden) Vazgeçmek, caymak, rücû etmek: “Yemin ettin, geri dönmek yok.” Geri dönsem kınar m’ola el bizi (Karacaoğlan’dan). 4. Hükmünü yeniden yürütmek, geri gelmek: Görülüyor ki Mehmet Âkif, milleti vaktiyle Abdülhamid’in kıymetini bilmediği için peşîman göstermekte. Başka bir yerde de o günlerin geri dönmesi mümkün olmayan iyi günler olduğunu ifâde ediyor (Kaya Bilgegil). Geri durmak: mec. Kendini çekmek. (-den) Geri durmamak: Yapmaktan kaçınmamak, yapmamazlık etmemek, hiç çekinmeden yapmak: Bana dünyânın en büyük fenâlığını yapmaya kalktığın yetişmiyormuş gibi en ağır hakāretini de savurmaktan geri durmadın (Kerîme Nâdir). Bir Arap Birliği vardı. Hâlâ da var. Ama oldum olası bu birliğin âzâları birbirini öldürmekten geri durmazlar (Burhan Felek). Geri gelmek: 1. Ayrıldığı yere tekrar dönmek. 2. (Bir şey) İâde edilmek: “Mektup geri geldi.” 3. Hükmünü yeniden yürütmek, tekrar yaşanmak: “Ah o günler geri gelse.” Geri geri: Geriye doğru, arkaya doğru. Geri geri çekilmek (çıkmak): (Saygı ifâdesi olarak) Bir büyüğün huzûrundan yüzünü çevirmeden adımlarını arkaya doğru ata ata çekilmek: Nihâyet oğlan anası elindeki fincanı uzatır ve halayık gümüş tepsi ile yaklaşarak fincanları toplar ve geri geri çekilerek odadan çıkar (Musâhipzâde Celâl). Geri dönüştürülmek: Bir atık maddeye geri dönüştürme süreci uygulanmak, atık madde geri dönüştürme işlemiyle yeniden ekonomiye kazandırılmak: Ülkemizde geri dönüştürülmüş kağıt kullanan sanayi kuruluşlarının en büyük sıkıntılarından bir tanesi atık çamur olarak da nitelendirilen atıkların bertaraf edilmesi/yeniden değerlendirilmesidir (Ayten Namlı). Geri getirmek: (Aldığı bir şeyi) Geri vermek, iâde etmek: Fakat ertesi gün çay bardağını geri getirmiş (Ahmet H. Tanpınar). Geri gitmek: Kötüleşmek, kötüye gitmek: “İşleri o târihten sonra geri gitti.” Geri (Geriye) göndermek: (Bir kimse veya şeyi) Tekrar geldiği yere yollamak, iâde etmek: Ve ancak niyetlerinden iyiden iyiye emin olduktan sonra onu geriye göndermeye râzı olur (Ahmet H. Tanpınar). Geri götürmek: 1. Döndürmek, iâde etmek: İyi at, uçan kuşa yetişir, hiç yorulmaz,... ölen kahramanı bırakmaz vatanına geri götürür (Deniz Karakurt). Kayıtsızlığım karşısında üsteleyemiyor. Hafif burulmuş bir halde boynunu kıra kıra, koltuğunun altındaki albümü odasına geri götürürken, ardından bakıyor ve bu işi hallettiğimi düşünüyorum (Murathan Mungan). 2. mec. Daha eski bir dönemdeki duruma döndürmek: Bu uğurda kan döküldü, kelleler gitti, bu yüzden bugün insanım diyen hiç kimse medeniyete sırtını dönerek, insanlığı geri götürecek hareketler yapamaz (Zülfü Livaneli). 3. Başlangıç olarak önceki bir zaman dilimini esas almak, ircâ etmek: Rönesansla beraber belirginleşen bir tavrın ilk nüvelerini bu döneme geri götürmek mümkündür (İbrahim Kalın). Geri kafalı: Yeniliklere ayak uydurmayan, geçmişe ait bozuk iş ve işleyişe bağlı kalmakta direnen (kimse). Geri kalmak: 1. Benzerlerinin seviyesine ulaşamamak, yeterince gelişmemiş olmak: Fikirde ve bilgide geri kalışını sanatta ileri gitmekle tamamlamak ihtiyâcını bir sevkitabiî hükmünde hisseder… (Sâmiha Ayverdi). Geri kalmış hür ülkelerin kalkınma ümitleri de (…) teşkîlâtlı ve kudretli bürokrasinin avucu içinde ezilip silinmeye başlamıştır (Ahmet Kabaklı). 2. Sonraya bırakılmak, tehir edilmek: “Düğün geri kaldı.” 3. Mahrum olmak: O bile eğlenceden geri kalmak istemedi (Reşat N. Güntekin). 4. (Saat) Zamânı eksik göstermek. Geri kalmamak: 1. Hiç çekinmeden yapmak, yapmaktan kaçınmamak, yapmamazlık etmemek, geri durmamak: Çekirge aylak aylak gezdikçe de ona nasîhat vermekten geri kalmamış (Rauf Tamer). 2. (Birinden) Daha aşağı derecede olmamak: “Gevezelikte kızından geri kalmaz.” 3. Katılmamazlık etmemek, iştirak etmek: “Hiçbir konserden geri kalmazdı.” “Sâyende bu eğlenceden de geri kalmadık.” 4. Devamsızlık etmemek: Şu sevimli mektebimden bir gün geri kalmadım (Mehmet E. Yurdakul). Geri koymak (komak): 1. Sonraya bırakmak, tehir etmek. 2. Alıkoymak, engel olmak: Pes ilim yeğdir bu mâldan mutlakā / Mâl girü kor şahsı ilm iltür (iletir) Hak’a (Âşık Paşa). Geri planda: Önde bulunmayan, ilk bakışta görünmeyen kimse veya şeyler için kullanılır: “Geri planda bir câmi bahçesi görünüyor.” “Asıl işi tezgâhlayanlar geri planda.” Geri püskürtmek: asker. Düşman kuvvetlerinin hücûmunu önleyip ilerlemesini durdurmak. Geri vermek: (Bir şeyi) Tekrar aldığı kimseye veya yere vermek, iâde etmek: Binip bineceğim en güzel gemi / Aldığını geri vermez dalgalar (Câhit S. Tarancı). Geride bırakmak: 1. (Bir yer veya şey) Arkada kalmak, (o yer veya şeyi) geçmek: Kırk beşini geride bırakmış, fakat bir delikanlı kadar dinç (Refik H. Karay). 2. Daha üstün olmak: Hâricî şekil îtibâriyle Ayasofya’yı kaba bir taslak gibi geride bırakmıştı (Rûşen E. Ünaydın). 3. (Ölmek veya ayrılmak sûretiyle) Alakâsını kesmek, uzaklaşmak, arkada bırakmak: Bıraktık dünya değer ülkeleri geride (Fâruk N. Çamlıbel). Geride kalanlar: Ölen veya bulunduğu yerden ayrılan bir kimsenin hayattaki yakınları. Geride (Gerilerde) kalmak: 1. Üzerinden çok zaman geçmiş olmak veya araya çok mesâfe girmek: Şehir bana kendini unutturacak kadar geride kaldı (Peyâmi Safâ). 2. Arka planda kalmak. Geriden geriye: Kendini belli etmeden, uzaktan, gizlice. Gerisin geriye: Geriye doğru, geldiği yere veya yöne doğru, geliş yönüne doğru: “Gerisin geriye hızla kaçmaya başladı.” Gerisini getirmemek (Getirememek): Tamamlayamamak, yarım bırakmak: “Çalışmaya başladı, ama gerisini getiremedi.” “Utancından sözün gerisini getiremiyordu.” Geriye (Gerilere) atmak (bırakmak): Geciktirmek, tehir etmek: Bu mülâkātı gerilere, çok uzak zamâna atmaya çalışırdı (Ahmet H. Tanpınar). Geriye kalan: Mevcut miktardan kalan, artan: Geriye kalan sekiz bin altına da bu kaftanı alacağım (Ömer Seyfeddin). Bunların ikisi ile başbakanlık arşivinde karşılaşılmıştır; geriye kalanları da şâirin İç İşleri bakanlığındaki dosyasında yer alıyor (Kaya Bilgegil).