Sözlük › B › baş

baş

a.

İlişkililer başçı · öncü · başlık –ğı · başlı · başsız · reyiz · baş tasarımcı · baş aşçı · kafa · baş şairlik –ği · baş şehir · başkent · +28 ›

Açıklama

  1. başçı, öncü.
  2. 14. baş soğan ve sarmısak gibi bitkilerin ürünün bir birimi. bir baş soğan/sarımsak. baş
  3. s.kin başı, haşefe.Baş
  4. heyk. büst.
  5. insan
  6. baş önde giden, en ileri gelen.

Örnek

Bu savaş anaların, / Önünde kağnısıyla, / Arkasına sardığı, / Minicik yavrusuyla, / Kutsal Anadolunun, / Taşıyla sopasıyla / Kazandığı savaştı, / Buna Atatürk baştı. // Cumhuriyet kuruldu / Gazi Mustafa Kemal / Cumhur başkanı oldu. / Çünkü onu bu millet, / Gönülden istiyordu, / Başımızsın diyordu.
Katık olsun diye tayının arasına konan böreklerle beslenmiş, ya da yemekhane masasında bulunmayan bir tutam pul biberin veya bir baş soğanın nasıl da umulmadık ölçülerde kıymete geçtiğini yaşamları boyunca unutamayarak öğrenmiş bulunan ve kendi öksüzlüklerini kendileri evlât edinmekten başka da çıkışları olmayan bu çocukların, sonunda varacakları yer burası mı olmalıydı? ,
baş vurmak Uğramak, gitmek, ziyaret etmek
İhtiyar hiç unutur mu? Gelinini alarak bir de Salı Pazarına baş vurdu.,
Heykelci Zühtü iki yeni baştan başka birçok desen daha verdi. Desenleri heykel eskisleri gösterir. Her heykeltıraşta pek bulunmıyan bir şey olarak Zühtü'nün desenleri çok eyidir, şekil ve çizgiler tamamiyle olgundur.
–Evet, biz getirdik. Buna asla şaşmayınız! Biz deyince, zengin tüccarlar, fabrikatörler ve şu gördüğünüz gafil başlar. diyerek orada bulunan devlet ricalini gösterdi.,
S Özcan/M Kara, Dergâh,
351
"Yurtta artık silahsız / Bir savaş başlamıştı / Mustafa Kemal Paşa / En öndeydi, e baştı."

Kaynak T Aydın, Atatürk'üm, 1964, 25//30 | N Çınar, T, 16.12.2011 | A Rasim, Asker oğlu, 42 | Mayıs 2019, 27 (1967) | T Aydın, Atatürk’üm, 1964, 30

Kişi N Çınar · Ahmet Rasim

Yıl/Tarih 1964 · 16.12.2011 · Mayıs 2019 · 1967 · Mayıs 2019 · 1967

Anlam/Değer ilişkileri

Eş anlamlıları başçı öncü
Doğrudan ilişkili sözcükler başlı başlık –ğı başsız
Yabancı karşılıkları kafa reyiz

“baş” ile karşılaştırılan sözcükler

eşdeğer biçim aynı başlık parçasında seçenek olarak yazılmış (/)

yerine / değil biri ötekinin yerine düşünülmeli/kullanılmalı

eşit (=) birbirine eşit

köken / yönelim (< >) biri ötekinden kökenli ya da ona yönelimli

fark (ile) arasında önemli farklar var, karıştırılmamalı

Sözlüklerde (fethigedikli.com, TDK) “baş” ile ilişkili sözcükler

Türkçe / yabancı karşılık fethigedikli sözlüğü: biri ötekinin Türkçe ya da yabancı karşılığı

eş anlam fethigedikli sözlüğü: eş anlamlı

eş anlam (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: tanımın sonunda verilen eş anlamlı

eski / yeni terim (TDK) TDK terim sözlükleri: eski terim ile yeni karşılığı

türetme fethigedikli sözlüğü: kökten türetilmiş

yazım / ses yakını fethigedikli sözlüğü: yazımı ya da sesi yakın

birleşik sözcük (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: sözcükle kurulan birleşik sözcük

Fark kayıtları

fark (ile)CAN ile/ve BAŞ/SER

Şevk duyar. İLE/VE Zevk duyar.

fark (ile)KAFA/BAŞ ve/<> AYAK

Serin tutulmalı. VE/<> Sıcak tutulmalı.

fark (ile)BAŞ, PROF. DR. REFİK :

Üniversite Öğretim Üyesi. İlk, orta ve Lise öğrenimini Edirne'de okudu. 1947'de Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü Orman Fakültesine girdi ve 1951'de Orman Mühendisi olarak mezun oldu. Bir süre Orman Genel müdürlüğü bünyesinde çalıştıktan…

fark (ile)BAŞ/BAŞI ÇEKMEK ile/||/<> MEŞALE ÇEKMEK ile/||/<> ÖNCÜLÜK ETMEK ile/||/<> LANSE ETMEK

Herhangi bir konuda önde gitmek, önayak olmak. @@ Önderlik etmek, önayak olmak. @@ Bir işi başlatmak, bir işin başlamasına önayak olmak. @@ Öncelemek.

fark (ile)CAPUT/KAPUT ile/||/<> KAPUT/BAŞ

anat. Baş. @@ ...

fark (ile)TÊTE/BAŞ/RE'S ile/||/<> HEAD/TÊTE/KOPF/BAŞ/RE'S

(biyoloji, zooloji) @@ İnsan vücudunun ağız, duygu organları ve beyni içine alan en ön bölgesi. | Herhangi bir hayvanın bu bölgeye karşılık olan yapısı. Sefal, kafa. | Bakteriyofajlarda ikozahedral şekilli, DNA içeren kısmı. | Miyozinin…

fark (ile)BAŞLAHANA/BAŞ ile/||/<> BROKOLİ/BROCCOLİ

Yaprakları sıkı yuvarlak başlı lahana Brassica oleracea

yerine / değilBAŞ değil/yerine/= BAŞLAHANA

Yaprakları sıkı yuvarlak başlı lahana Brassica oleracea

yerine / değilBAŞ değil/yerine/= BAŞPAPAZ

Papazların başı olan din adamı

yerine / değilBAŞ değil/yerine/= BAŞPİSKOPOS

Katoliklerde piskoposların başı olan din adamı arşevek

fark (ile)BAŞ ile KAFA
fark (ile)SELEN TİTREŞİMLERİNDE: BAŞ ile/ve/||/<> BURUN ile/ve/||/<> GÖĞÜS

Tiz selenin oluştuğu yer. İLE/VE/||/ Nazal selenin oluştuğu yer. İLE/VE/||/ Pes selenin oluştuğu yer.

köken / yönelim (< >)AŞ ile/ve/||/<>/< BAŞ

Azıcık. İLE/VE/||/<>/> Ağrısız.

fark (ile)ALIN ve/||/<> BAŞ

Açık. VE/||/ Dik.

yerine / değilHEAD yerine BAŞ
fark (ile)HEAD/TÊTE/KOPF/KAFA ile/||/<> CRÂNE/KAFA/CÜMCÜME/KIHIF ile/||/<> KAFA/BAŞ

Sinema/TV. Elektrik ya da akustik dalgaları saptayan ya da okuyan, özellikle ses aygıtlarında, mıknatıslı görüntü aygıtlarında ses ve görüntüyü saptama ve okuma işini gerçekleştiren değiştirgeç. @@ (kafatası) (biyoloji) @@ bk. baş

Sözcük oyunu nedir ›

Ardından gelebilecekler: ş ile başlayan 542 sözcük →

Öncesine gelebilecekler: b ile biten 67 sözcük →

Bu sözcükle zincir kur

Türk Dil Kurumu sözlüklerindeki sonuçlar...

“baş” sözcüğünün TDK sözlüklerindeki karşılıkları... [sozluk.gov.tr] İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

Güncel Türkçe Sözlük (1)

1. İnsan ve hayvanlarda beyin, göz, kulak, burun, ağız vb. organları kapsayan, vücudun üst veya önünde bulunan bölüm; kafa, kelle, ser (I)

2. Bir topluluğu yöneten kimse

3. Bir şeyin başladığı zaman veya yer

4. Bir şeyin özü, temeli, kaynağı

5. Arazide en yüksek nokta

6. Bir şeyin genellikle toparlakça ucu

7. Bir şeyin uçlarından biri

8. Kasaplık hayvanlarda ve bazı yiyeceklerde adet

9. ► sarraflık hakkı

10. Bir şeyin yakını veya çevresi

11. "Önem veya yönetim bakımından ileride olan, en önemli, en üstün" anlamlarında birleşik kelimeler yapan bir söz

12. Karakucak ve yağlı güreşte pehlivanların ayrıldıkları beş dereceden birincisi

13. Deniz teknelerinde ön taraf

Birleşik sözler: başağaç, başağırlık, başağrısı, baş ağrısı, başakortçu, başaktör, başaktris, başaltı, baş altı, başantrenör, başasistan, baş aşağı, başbakan, baş baş, baş başa, başbayan, başbayi, başbekçi, baş belası, baş bezi, baş bıçağı, baş bodoslaması, başbuğ, başçavuş, başdanışman, başdekorcu, başdelege, başdenetçi, başdenetmen, başdizgici, başdoktor, baş döndürücü, baş dönmesi, başdümenci, baş dümeni, başeczacı, başefendi, başeksper, başeser, başeski, başfiyat, başgardiyan, başgarson, başgedikli, başhakem, baş halatı, baş havlusu, başhekim, başhemşire, başhostes, başimam, başkadın, başkafiye, başkahraman, başkaldırı, başkaldırmak, başkarakter, başkâtip, başkatsayı, başkemancı, başkent, başkesit, başkeşiş, başkilise, başkişi, başkomutan, başkonakçı, başkonsolos, başköşe, başkumandan, başlahana, başmabeyinci, başmakale, başmal, başmekân, başmemur, başmeridyen, başmisafir, başmuallim, başmubassır, başmuharrir, başmurakıp, başmüdür, başmüezzin, başmüfettiş, başmühendis, başmürettip, başmüsevvit, başmüşavir, başmüzakereci, başnokta, başoda, başoyuncu, başöğretmen, başörtü, başpapaz, başparmak, başpehlivan, başpiskopos, başpolis, başrahibe, başrahip, başrejisör, başrol, başsağlığı, başsavcı, başsedir, başspiker, başşehir, baştaban, baştabip, baş tacı, baştanımaz, baş taş, başteknisyen, başucu, baş ucu, başuyak, başuzman, başülke, başüstü, başüstüne, başvekâlet, başvekil, başvezir, başvurdurmak, başvurmak, başvuru, başvurulmak, başyapıt, başyardımcı, başyargıcı, baş yastığı, başyaver, başyazar, başyazı, başyazman, başyemek, başyıldız, başyönetmen, başyukarı, başa baş, başı açık, başı bağlı, başıboş, başıbozuk, başı bütün, başı dertte, başı devletli, başı dik, başı dimdik, başı dinç, başı dumanlı, başı havada, başı kabak, başı kalabalık, başı kapalı, başı önünde, başı örtük, başı örtülü, başı yerde, başı yukarıda, başı yumuşak, başına buyruk, baştankara, baştan kara, baştan savma, akbaş, alabaş, altınbaş, baltabaş, büyükbaş, delibaş, demirbaş, elmabaş, erbaş, iribaş, kancabaş, karabaş, Kızılbaş, kocabaş, küçükbaş, sallabaş, sıkma baş, tokmakbaş, topbaş, üst baş, yeşilbaş, astsubay başçavuş, astsubay kıdemli başçavuş, adam başı, adımbaşı, asesbaşı, aşçıbaşı, atbaşı, atmacacıbaşı, aybaşı, ay başı, bacabaşı, baççıbaşı, barbaşı, bezirgânbaşı, binbaşı, borazancıbaşı, bostancıbaşı, böcekbaşı, bölükbaşı, çakırcıbaşı, çarkçıbaşı, çeribaşı, çeşme başı, çeşnicibaşı, çıbanbaşı, dağbaşı, dağ başı, dakika başı, dersbaşı, doğancıbaşı, dört başı mamur, düğüncübaşı, elebaşı, eşekbaşı, gelinbaşı, hafta başı, hahambaşı, hamalbaşı, hekimbaşı, humbaracıbaşı, ırgatbaşı, ibrikçibaşı, işbaşı, işçibaşı, kamçıbaşı, kayabaşı, kervanbaşı, kırkyılın başı, kocabaşı, koçbaşı, kolbaşı, koltukbaşı, köprübaşı, Köprübaşı, köşebaşı, kumbaşı, kuşbaşı, kuşçubaşı, kutupbaşı, kuyruklu yıldız başı, liste başı, madde başı, masabaşı, mehterbaşı, meme başı, mıhbaşı, mimarbaşı, müneccimbaşı, obabaşı, ocakbaşı, odabaşı, omuz başı, onbaşı, oymakbaşı, ön yüzbaşı, ördekbaşı, pazarbaşı, pınar başı, potbaşı, rot başı, saat başı, sarbanbaşı, satır başı, sekbanbaşı, semazenbaşı, sofra başı, sofracıbaşı, söz başı, subaşı, sütbaşı, şahincibaşı, tepebaşı, Tepebaşı, ustabaşı, uykucubaşı, yanı başı, yârenbaşı, yılanbaşı, yılbaşı, yiğitbaşı, yüzbaşı, zindancıbaşı, canla başla, bir başına, adam başına, başlı başına, çocuk başına, kadın başına, kendi başına, kız başına, kişi başına, parça başına, tek başına, yalnız başına, aklı başında, işbaşında eğitim, masabaşında, yanı başında

Güncel Türkçe Sözlük (2)

Çıbanın üst bölümü

Biyoloji Terimleri Sözlüğü, 1998

1. İnsan vücudunun ağız, duygu organları ve beyni içine alan en ön bölgesi. 2. Herhangi bir hayvanın bu bölgeye karşılık olan yapısı. Sefal, kafa. 3.Bakteriyofajlarda ikozahedral şekilli, DNA içeren kısmı. 4.Miyozinin bir parçası. Fosfolipitlerin yağ asitleri içermeyen kısmı. 5. Spermlerde haploit çekirdeğin bulunduğu kısmı.

Eski re's · İng. head · Fr. tête · Alm. Kopf

Cimnastik Terimleri Sözlüğü, 1969

Beyni ve duyu organlarını taşıyan vücut parçası.

İng. head · Fr. tête · Alm. Kopf

Güreş Terimleri Sözlüğü, 1974

Yağlı güreşte ve karakucakta en büyük boy.

Metalbilim İşlem Terimleri Sözlüğü, 1972

Dövme ya da darçıkım işleminde, dövme ya da itme işini gören kolun ucu.

İng. ram · Fr. mouton · Alm. Ramme

Veteriner Hekimliği Terimleri Sözlüğü

İnsan vücudunun üst, hayvan vücudunun ön ucu, sefalika.

İng. (<i>anat</i> <i>cephalica

Yazın Terimleri Sözlüğü, 1974

1. Deyiş'in konu ve uyağının ne olduğunu belirten, "doğuş" un halk edebiyatındaki adı. 2. Başlangıç.

Zooloji Terimleri Sözlüğü, 1963

(Yun. Kephale): İnsan vücudunun ağız, duygu organları ve beyni içine alan üst bölgesi; herhangi bir hayvanın bu kesime karşıt oları bölgesi.

Eski re's · İng. head · Fr. Tête · Alm. Kopf

Kubbealtı sözlüğündeki sonuçlar...

“baş” sözcüğünün lugatim.com'daki karşılıkları... İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

BAŞ (1)

i. (Eski Türk. bāş ) E. T. Türk. ve halk ağzı. Yara, çıban: Ol Çalab’ımın aşkı bağrımı baş eyledi / Aldı benim gönlümü sırrımı fâş eyledi (Yûnus Emre). Gözü yaşından özge hemdemi yok / Ciğer başından artık mahremi yok (Şeyhî).

lugatim.com/s/BAŞ
BAŞ (2)

i. (Eski Türkçe’den beri kullanılır) 1. İnsan vücûdunun göz, kulak, ağız, burun gibi duyu organlarının ve beynin bulunduğu en üst, hayvan vücûdunun en ön kısmı, kafa, ser: Kahveci başını iki eli arasına almış, kahve ocağında oturuyordu (Sait Fâik). 2. Bir topluluğu yöneten kimse, başkan, reis: “Baş olmazsa işler karmakarışık olur.” 3. sıf. ve i. Aynı işi yapan, aynı meslekte bulunan kimseler içinde mevki ve rütbece diğerlerinden önde olan veya âmir durumunda bulunan (kimse) [Baş, bu anlamda kelimelerin başına veya sonuna gelerek birleşik isimler meydana getirir. Bunlardan çok kullanılanlar, terimleşmiş olanlar ve güçlü bulunanlar madde başı olarak alınmıştır. Bk. BAŞBAKAN , BAŞDEFTERDAR , BAŞHEKİM , AŞÇIBAŞI , HEKİMBAŞI , KÜRKÇÜBAŞI , TOPÇUBAŞI …]. 4. sıf. ve i. Önde gelen (husus), önemli (taraf) esas, temel: “Baş düşman.” “Baş meselemiz yakacak derdi.” “Her şeyin başı sağlık.” Bu fesâdın başı hep fen olmaktır dediler (Mehmet Âkif’ten). Baş dostusun bak / Şimdi hem Türklüğün hem insanlığın (Behçet K. Çağlar). 5. İki uçtan her biri, taraf: “Yolun iki başı.” “Köprünün sağ başı.” “İpin bir başından sen tut, bir başından ben.” Yokuşun alt başında Necmiye ile berâber durarak bizi bekledi (Reşat N. Güntekin). 6. Bir şeyin başladığı zaman, başlangıç, iptidâ: “Yıl başı.” “Ay başı.” Sülfamit varken zâtürre başında önlenir (Ahmet H. Tanpınar). 7. Bir şeyin başladığı yer, baş tarafı: “Suyun başı.” “Yazının başı.” Pınar başından bulanır / İner ovayı dolanır (Köroğlu). 8. Arâzide dağ, tepe gibi yükselen yerlerin en üst noktası, zirve: “Dağ başını duman almış.” Bir kuş konmuş kayaların başına / Merhamet kıl gözlerimin yaşına (Türkü). 9. Bir şeyin veya bir yerin etrâfı, çevresi, yakını, yanı: “Çeşme başı.” “Ocak başı.” “Sofra başı.” Baksana! Topun başında seksen kadar muhâfız var (Süleyman Nazif). Havuzun başında Nüzhet’le geceleyin oturduğumuz demir kanepeye oturdum (Peyâmi Safâ). 10. Bir şeyin toparlak ve çıkıntılı olan uç kısmı: “Toplu iğne başı.” “Çıban başı.” 11. Herhangi bir şeyin veya yerin esas, ön, üst ve ileri kabul edilen tarafı: “Salonun başı.” “Yatağın başı.” Bu sırada merdiven başında acâyip bir tip belirdi (Refik H. Karay). 12. Kişinin kendi şahsı, zâtı [Kelime bu anlamda daha çok deyimlerde kullanılır]: “Başına dert açmak.” “Başın sağ olsun.” Al olan malımı başımı sağ eyle (Pir Sultan Abdal). Başımı koruyan melek / Cümle kazâdan belâdan (Câhit S. Tarancı). Fakat başını kılıçtan kurtarmak ecelden aman bulmak mıdır? (Sâmiha Ayverdi). 13. mec. Akıl, fikir, şuur, zihin: “Bugün başım hiç yerinde değil, başka gün konuşalım.” Napolyon demiş ki ellerim başıma bağlıdır (Cenap Şahâbeddin). 14. Deniz taşıtlarında en ileri taraf, ön kısım: Vapur başını açmak üzere manevra icrâ ederken Hesnâ Hanım geldi (Hüseyin R. Gürpınar). 15. (Kasaplık hayvanlar ve bâzı tâneli yiyecekler için) Tâne: “İki baş soğan.” “Bir baş sarmısak.” “On baş koyun.” Çantasını açtı, içinden üç dört baş kakule çıkardı, bir tânesini kendi ağzına attıktan sonra diğerlerine de birer baş verdi (Hüseyin R. Gürpınar). 16. Bütün olarak pişirilip yenen koyun vb. hayvanların kellesi: “Geçen gün lokantada çok lezzetli bir baş yedik.” 17. Yağlı güreşte pehlivanların ayrıldığı beş derecenin en yükseği. ѻ Baş açık fâhişe (orospu): eski. Tam fâhişe, orta malı kadın: Başı örtülü iken baş açık fâhişeye dönüp… (Latîfî Tezkiresi). Baş açık, yalın ayak: Telâş sebebiyle giyinemeden, perîşan kılıkta. Baş ağrıtmak: Çok konuşarak karşısındakini yormak, rahatsız etmek, başını ağrıtmak: Ey, baş ağrıttın. Aklınca budala mıyım ben be!… (Ahmed Vefik Paşa). Baş alamamak: Çok meşgul eden bir şeyden başka şeye fırsat ve vakit bulamamak: Derslerimden baş alamadığım için o sıralarda Nâlân’ı da pek seyrek görmeye gidebilmiştim (Kerîme Nâdir). Baş aşağı: 1. Baş tarafı aşağıya gelecek şekilde: “Sürâhiyi baş aşağı çevirip boşalttı.” Trapezde baş aşağı ayaklarından sarkıp durdu (Refik H. Karay). 2. Altüst: Bir saray entrikası, bir siyâset düzeni, göz konmuş bir mesnet hırsı ile baş aşağı edilen nice saltanatların sâhipleri (…) meşakkat, sefâlet ve mahrûmiyetin her çeşidini bu zindanların dört duvarı arasında tatmışlardır (Sâmiha Ayverdi). Baş aşağı gelmek (gitmek): İşi altüst olmak, kötü duruma düşmek. Baş bağlamak: (Ekin) Başaklanmak, başak vermek. Baş başa, baş da şerîata bağlı: “Kendi başıma karar veremem, benim üstümde de bir karar mercii var” anlamında kullanılır. Baş çatmak: Ağrısını hafifletmek için başın etrâfını çember gibi dolanan bir bezle sıkıp bağlamak. Baş çekmek: Karşı gelmek, isyan etmek, ayrı baş çekmek: Serv lâf-ı hüsn eder göster kıyâmın men’ kıl / Baş çeken her serkeşin def’ine vâcibdir kıyâm (Fuzûlî). Baş döndürücü: 1. (Sürat ve hız gibi kelimelerle) Çok aşırı derecede: Fakat bu zeval göz önünde baş döndürücü bir süratle vukū buluyor (Yahyâ Kemal). 2. İnsana aşırı derecede hayret veren, şaşırtıcı: Keşişlerin hayâlen de olsa Pelopones (…) haydutları gibi yaşaması ne baş döndürücü tezattı (Cemil Meriç).   Baş edememek: Bir kimseyi yola getirmeye veya bir işi yapmaya gücü yetmemek, başa çıkamamak, üstesinden gelememek: Vilâyette dehşetli bir eşkıyâ türemiş. Hangi vâli gittiyse baş edememiş (Burhan Felek). Teke tek dövüşmekten kaçan bu kaypak ve sinsi düşmanlarla baş edemeyeceğini anlamıştı (Sâmiha Ayverdi). Baş eğmek: Karşısındakinin üstünlüğünü kabul edip ona boyun eğmek, itâat etmek: Baş eğmeziz edâniye dünyâ-yı dûn için (Bâkî). Baş eğerim her emrine sormadan (Ziyâ Gökalp). Fakat çoğunluğa baş eğmeye mecbur oldular (Hâlide E. Adıvar). Baş elde iken: Yaşarken, hayatta iken. Baş etmek:  Yenmek, üstesinden gelmek: Bir oyunda sizle baş edeyim derken yarılmıştı alnı taşa çarpıp... (Füruzan). Çatışma içinde duyguların nasıl işlendiği, nasıl organize edildiği ve çocukların bu duygularla nasıl baş ettiği, yaşanan uyum problemlerini anlamada önemli faktörlerdir (Psikoloji).  Baş göstermek: Belirmek, ortaya çıkmak: Kaybolmak tehlikesi baş gösteriyordu (Reşat N. Güntekin). Üvey annemde önceleri bir sertlik belirdi. Sonra çok geçmeden azarlamalar, hatta dayaklar baş gösterdi (Kerîme Nâdir). Baş kaldıramamak: (Hastalık veya işten) Kurtulamamak: Hastalıktan baş kaldıramadı ki bir işe başlayabilsin (Reşat N. Güntekin). Baş kaldırmak: 1. Düzene karşı ayaklanmak, isyan etmek: Türk iktidârına baş kaldıracak bir hareket, nerede ve ne kadar uzakta olursa olsun bu hareketi atlarla yetişerek bastırmışlardır (Nihad S. Banarlı). 2. Karşı gelmek, serkeşlik etmek: “İki senedir annesine baş kaldırmaya başladı.” Bir süre göz hapsinde tutulsunlar. Baş kaldıranın beynine bir kurşun (Bekir Büyükarkın). 3. Kendini göstermek, ortaya çıkmak: Bütün enâniyeti birden baş kaldırdı (Yâkup K. Karaosmanoğlu). Tâ uzaklardan, âdeta derinlerden ilk okuyanın rûhu baş kaldırır mıydı? (Sait Fâik). Hülâsa evlerimize gelen uzun vâdeli misâfirlerin içinde söyledikleri masallar saatlerce süren tekerlemeleri, bilmeceleri hâlâ hâfızamızda vakit vakit baş kaldıran ihtiyarlar… da bulunurdu (Sâmiha Ayverdi). Baş kesmek: Başını eğerek saygı ile selâm vermek: Baş keser kaddine servi gülşende / Hey kāmeti bâlâ seni görünce (Dertli). Nâzikâne baş keserek selâm verdi (Ahmed Midhat Efendi). Zîra âyîn-i şerif başlayınca hepsi birer birer omuzlarında bağlı kollarıyle şeyhin huzûrunda baş kestiler (Rûşen E. Ünaydın). Baş koymak (komak): (Bir şey uğruna) Canını fedâ etmeye hazır olmak, kendini adamak: Eşiğine baş koyduğum ulu sultan… Oh, çok şükür, gönlümü rahatlık, hafiflik kevserinde durulttu (Safiye Erol). Bir îman istiyorum uğruna baş koyacak (Behçet K. Çağlar). Bu, belki de bu dâvâya baş koyanların ilk gün duydukları umursamazlıktı (Bekir Büyükarkın). Baş köşeye kurulmak: En îtibarlı yere oturmak. Baş olmak: Önder, reis, öncü olmak: Kollardan birisine Deli Hüsrev, birisine Deli Mehmet baş olmuştu (Ömer Seyfeddin). Her davranışa temel, her çıkışa baş oldun (Behçet K. Çağlar). Arslan köpeklere baş olursa köpeklerin her biri kendi karşısındakine arslan kesilir (Ahmet Kabaklı). Baş sallamak: Her söylenene, her yapılana evet demek, kafa sallamak: Böylece doktor söyleyerek, ben evetlerle baş sallayarak yolun farkında olmadan eve kadar geldik (Sâmiha Ayverdi). Baş tâcı: Çok kıymet verilen, çok sevilen (kimse veya şey): Bize geldik size geldik / İnci mercan dizegeldik / Başlar tâcı iki gözüm / Arzeyledik size geldik (Mâni). Amerika’dan gelen bu salgın Avrupa’nın da baş tâcı… (Cemil Meriç). Artık mevlitlerin baş tâcı olmuştu (Târık Buğra). Baş tâcı etmek: Çok kıymet vermek: Benim olduğun zamanlar seni nasıl da baş tâcı ettim, düşman gözünden nasıl korudum (Safiye Erol). Baş taraf: 1. Bir şeyin başlangıç kısmı, başlanan yer: “Yazının baş tarafı.” 2. Îtibarlı yer, ön taraf: “Baş tarafa oturdu.” Baş taşı: halk ağzı. Mezar taşı: Târih koyun baş taşıma / Murâdıma yetemedim (Köroğlu). Baş üstünde taşımak: Başının üstünde taşımak. Baş üstüne: (Saygılı konuşmada) Emredersiniz, evet, peki efendim [ a uzun söylenir]: Baş üstüne, söyleyeyim efendim! (Hüseyin R. Gürpınar). Ben sabahları erken kalkamıyorum, lutfen beni uyandır. –Baş üstüne!… (Ömer Seyfeddin). Baş vermek: 1. Belirmek, ortaya çıkmak, peydâ olmak: “Çıban baş verdi.” “Ekin baş verdi.” 2. Kendini fedâ etmek, ölümü göze almak: Bundan sonraki gayretim dînime, vatanıma, devletime hizmet olacaktır, isterse baş vermeye kadar (Ergun Göze). Baş vurmak: 1. Mürâcaat etmek. Bk. BAŞVURMAK . 2. (Balık) Oltaya vurmak. 3. (Deniz taşıtları için) Baştan kara etmek: Kocaman gırgır kayıkları sâhile baş vururlar (Sait Fâik). 4. (Uçurtma için) Baş kısmı aşağıya, kuyruğu yukarıya gelerek yere düşüş vaziyetine geçmek, tepetaklak olmak: Mâmâfih alçalmaktan kuyruğu ağır gelmiş uçurtmalar gibi baş vurmaktan hâli kalmamıştır (Reşat N. Güntekin). Baş yarılır fes içinde, kol kırılır yen içinde: Âile hayâtında her türlü tatsız hâdise olabilir, ancak bunları dışarıya aksettirmemek gerekir. Baş yemek: Sofraya çorbadan sonra gelen en önemli yemek. (Bir iş veya kimse ile) Başa çıkamamak: Üstesinden gelememek, hükmü altına alamamak: Tembîhe rağmen kadınlar bizimle başa çıkamazdı (Rûşen E. Ünaydın). Annesi onunla başa çıkamıyordu (Sait Fâik). Bu pahalılıkla nasıl başa çıkacağız mîrim? (Burhan Felek). Başa çıkmaz: Vakit ve imkân yetmez: “Saymakla başa çıkmaz, o kadar çok.” Başa geçmek: 1. En yüksek makāma geçmek, baş olmak. 2. Başkalarını geride bırakıp en ileriye geçmek: “Üçüncü turda Şâhin başa geçti.” 3. En baştaki yere oturmak: “Misâfir gibi başa geçmek ne ayıp şey!” Başa gelmek: (Kötü bir durum bir kimseye) İsâbet etmek: “Başa gelen çekilir.” Başa güreşmek: 1. Başpehlivanlık için güreşmek. 2. mec. En yüksek mevki ve dereceyi elde etmek için mücâdeleye girişmek. Başa (Başına) kakmak: Bir kimseyi, bir kusûrunu veya kendisine yapılan bir iyiliği bıktırırcasına yüzüne vurarak üzmek: Ali Rızâ Bey onu şirkete yerleştirmekle Allah râzı olsun büyük bir iyilik etmişti. Fakat bunu ikide birde başına kakması, her yaptığına karışması doğru olamazdı (Reşat N. Güntekin). Yok, nişanlı hanım, bu âdeta benim yaşlılığımı başıma kakmak demek olur (Reşat N. Güntekin). Başı ağırlaşmak:  1. Başında yorgunluk ve ağırlık hissetmek. 2. Uykusu gelmek. Başı ağrımak: (Bir işten dolayı sonradan) Kendisine hesap sorulmak, (o iş onun için) üzüntü sebebi olmak. Başı ateşe (nâra) yanmak: Başkası yüzünden bir kimseye büyük zarar gelmek, büyük sıkıntıya uğramak: Hâsılı bir fındıkçı kaltağın uğruna başımız ateşe yandı (Reşat N. Güntekin). Başı bacadan aşmak: Yaşı geçip evlenmemiş olmak: Bilmiyorsun da öyle uğursuz bir herife ne varıyorsun? Başın bacadan mı aştı? (Hüseyin R. Gürpınar). Başı bağlı: Nişanlı, nikâhlı (kadın). Başı bozulmak: halk ağzı. Kocası ölüp dul kalmak. Başı bütün: halk ağzı. Eşi sağ olan (kadın veya erkek). Başı çatlamak: 1. Şiddetli baş ağrısı çekmek. 2. Zihnini aşırı derecede yoracak kadar düşünmek ve çalışmak. Başı çekmek: Önayak olmak. Başı dara düşmek (darda olmak, darda kalmak): Sıkıntıda ve güç şartlar içinde olmak: Başımız darda kalınca el açtığımız gökyüzüdür (Câhit S. Tarancı). Başı derde (belâya) girmek: Sıkıcı, üzücü bir işle uğraşmak zorunda kalmak. Başı dertte olmak: Güç durumda, sıkıntıda olmak: Hâsılı bu para ile başım dertte idi (Reşat N. Güntekin). Başı dik: 1. Dik başlı, inatçı, serkeş. 2. Utanılacak bir durumu olmayan. Başı dinç olmak: Üzüntüsü ve derdi olmayıp huzur ve sükûn içinde olmak, kafası dinç olmak. Başı dinlenmek: Yorucu bir durumdan sonra huzûra ve sükûna kavuşup rahat etmek: “Şu turistler gitse de başımız dinlense.” Başı dönmek: 1. Baş dönmesi hissetmek, etrâfındaki eşyâ dönüyormuş, yer kayıyormuş hissine kapılmak: Başın döner bakamazsın havaya (Orhan V. Kanık). Derin bir uçuruma yuvarlanmışım gibi başım dönerek bir an kendimden geçtim (Kerîme Nâdir). 2. mec. Bir şeyin kuvvetle etkisi altında kalıp şaşırmak, şaşkına dönmek: “Servetinin çokluğu karşısında başım döndü.” İstanbul’da çocukların çabuk başı döner, formunu kaybeder (Burhan Felek). 3. mec. Çıktığı yüksek mevkiyi hazmedememek, büyüklük duygusuna kapılıp şımarmak: “Genel müdür olunca başı döndü.” Başı dumanlı: 1. Tepesini sis bürümüş (dağ). 2. İçkiden veya sevdâdan sarhoş halde. 3. mec . Düşünceli, efkârlı: Bugünlerde başım biraz dumanlı, bir türlü adlarınızı bulamadım (Hâlide E. Adıvar). Kim bilir, hangi adı bilinmedik başı dumanlı da, “Ay doğar ağaçlara / Şavkı vurur taşlara” demekten kendince bir tesellîye ermişti (Sâmiha Ayverdi). Başı göğe ermek: Çok istediği bir şeye kavuşmaktan veya bir iltifattan dolayı çok sevinmek, büyük bir sevinç duymak. (Bir kimse veya şeyle) Başı hoş olmamak: Arası iyi olmamak, hoşlanmamak: Sınıfın çalışkan, titiz bir Celâl ağabeyisi vardı ki kibar çocuklarıyle başı hoş değildi (Reşat N. Güntekin). Başı için: Karşısındaki için büyük değer taşıyan bir kimseyi ortaya koyarak yemin etme veya yalvarma sözü: “Oğlunun başı için gitme.” Murat Efendi, gençliğinin başı için yapma… (Mahmut Yesâri). Başı kabak: Saçı dibinden kesilmiş veya dökülmüş: Başı kabak olmuş ayağı yalın (Pir Sultan Abdal). Rum çocuklarının Türk çocuklarından farkı yalnız başı kabak gezmeleri idi (Ömer Seyfeddin). Başı kalabalık: Etrâfı çok kalabalık, işi çok. Başı kazan gibi olmak: (Gürültüden veya çok çalışmaktan) Serseme dönmek, kafası kazan gibi olmak: Oda kapısına doğru yürüdü, durdu, başı kazan gibiydi (Peyâmi Safâ). Başı kıçı (sonu) belli değil: Karmakarışık, düzensiz, tertipsiz. Başı önünde: Etrafta gözü olmayan, edepli, mahçup. Başı secdeden kalkmamak: Çok namaz kılmak, çok ibâdet etmek. Başı secdeye varmamak: Başını secdeye koymamak. Başı sıkılmak (sıkışmak, sıkıya gelmek): (Parasızlık veya herhangi bir güçlük yüzünden) Zor durumda kalmak, bunalmak: Bunun için başları sıkıldıkça tiyatro müdürlerine bağırmaktan kendilerini alamazlar (Reşat N. Güntekin). Herhangi bir meselede başınız sıkıya gelirse bana gelin (Reşat N. Güntekin). Başı sıkıştığı zamanlar babası para göndermişti (Mahmut Yesâri). Başı taşa değmek (gelmek): Hayâtın zorluklarından ders alıp yanlış hareket ettiğini anlamak. Başı tutmak: Başı ağrımaya başlamak. Başı yastık yüzü görmemek: Uyumaya bile vakit bulamamak. Başı yastıkta ölmek: Eceliyle yatağında ölmek. Başı yastıktan kalkmamak: Devamlı hasta olmak: Yemek yiyemiyor, hazım cihâzı zayıflamış olduğundan aldığı gıdâyı geri atıyor ve başı yastıktan kalkmıyordu (Sâmiha Ayverdi). Başı yerine gelmek: Zihin yorgunluğu geçmek, sersemlikten kurtulup normal duruma gelmek. Başı yukarıda: 1. Utanacak bir durumu olmayan, haysiyetli, dürüst: Temkin ve ferâgatinden bulduğu bir tok gözlülükle hep başı yukarıda kalabilmiştir (Sâmiha Ayverdi). 2. Kibirli, kendini beğenmiş. Başı yumuşak: Uysal, inatçı olmayan, yumuşak başlı. Başım (Başı…) kel mi?: “Benim eksiğim ne, neden beni ayrı tutuyorsunuz, mahrum bırakıyorsunuz?” anlamında şaka yollu sitem sözü. Başımın üstünde yeri var: Seve seve kabul ederim: Misâfirin başımız üstünde yeri var (Reşat N. Güntekin). Başımıza taş yağacak: Çok günahkârız, bu gidişle Allah bizi cezâlandırsa yeridir. Başımla berâber: “Seve seve, memnûniyetle” anlamında özellikle misâfir gelecek kimselere söylenen söz: A, gel Sedat, başımla berâber (Sait Fâik). Başın gözün sadakası: Başının gözünün sadakası. Başın (Başınız) sağ olsun: Ölen bir kimsenin yakınlarına söylenen, “Sen sağ ol” anlamında tâziye sözü. … Başına: İsimlerden sonra ve miktar bildiren kelimelerden önce paylaştırma ifâde eder: Evleri yaptırsınlar diye adam başına yüz elli lira dağıtmışlar (Sait Fâik). Başına atar gibi: Kaba bir şekilde, sert bir tavırla (vermek, fırlatmak, koymak…), kafasına atar gibi. Başına atmak: Üstüne bırakmak: “Çocuğu benim başıma attı, gezmeye gitti.” Hastayı başına atmakla korkutuyordu (Reşat N. Güntekin). Başına belâ (dert) almak: İleriyi göremeden sonradan sıkıntı verecek bir şeyi yüklenmek: Nâfile başına belâ alacaksın (Ömer Seyfeddin). Başına belâ (dert) etmek: Bir kimseyi birine musallat etmek veya güç bir işle uğraşmaya mecbur bırakmak. Başına belâ (dert) olmak (kesilmek): Rahatsız etmek, sıkıntı vermek, musallat olmak, belâ olmak: Bir Orta Anadolu köyünde herkes kızcağızın başına belâ kesilir (Peyâmi Safâ). Bizanslı’nın başına yeniden dert olmuş (Mustafa N. Sepetçioğlu). Başına bir hal (iş) gelmek: Kazâya uğramak, ölmek gibi tehlikeli bir durumla karşılaşma ihtimâli bulunmak: “Merak ettim, başına bir hal gelmiş olmasın.” Başına buyruk: Kimsenin hükmü altına girmeyip kendi istediği gibi davranan, keyfince hareket eden: “Başına buyruk bir genç.” Başına çal (çalsın): Verdiğin şeyi istemem, eksik olsun, al ne istersen yap, al da başına çal, kafana çal: Böyle cevher var elimde n’eyleyim dünyâyı ben / Başına çalsın felek âyîne-i İskender’i (Nef’î). Al, işte tercümelerini başına çal! Paran da senin olsun (Ömer Seyfeddin). Başına çalmak: Sert bir tavırla ve öfke ile vermek. Başına çıkarmak: Fazla yüz vermek, çok şımartmak. (Birinin) Başına çıkmak: Birine karşı çok şımarmak, şımarıklıkla her istediğini yaptırmaya çalışmak, tepesine çıkmak: İnsanın başına çıkmaya kalkarlar sonra (Reşat N. Güntekin). Başına çorap örmek: Bir kimseyi içinden çıkamayacağı karışık işlere sürükleyerek kötü duruma düşürmek: Hikmet’le Emine birlik olur da başına çorap örerlerse ben karışmam artık (Mahmut Yesâri). Ah domuz ah! Yine başıma bir çorap örecek (Ahmet K. Tecer). Başına dert açmak: (Bir kimseyi veya kendini) Sebepsiz yere büyük sıkıntıya sokmak, dertsiz başını derde sokmak: Mecnûnum şikâyet etmem Leylâ’dan / Başıma dertler açtığı halde (Câhit S. Tarancı). Başına devlet kuşu konmak: Büyük bir nîmete erişmek: Nezîhe (…) başına bir devlet kuşu konmuş (Reşat N. Güntekin). Başına dikilmek: Bir işi çabuk tamamlatmak için yapanın başından ayrılmamak: Vakit geldi, vapura yetişemeyeceksin diye Azrâil gibi başına dikilmesi o kadar zıddına giderdi ki… (Reşat N. Güntekin). (Bir şeyi birinin) Başına dolamak (sarmak, yıkmak): Birini zor bir işle uğraşma mecbûriyetinde bırakmak, sıkıcı ve güç bir şeyi kendisi yapmayıp başka birine yüklemek. Başına ekşimek: Bir kimsenin yanında bıktırıncaya kadar kalmak, ona yük olmak, başında ekşimek: “Bütün yaz başımıza ekşidi.” Paraların hepsini erittikten sonra Hurşit’in başına ekşirdi (Reşat N. Güntekin). Başına geçirmek: 1. Bir şeyi öfke ile birinin başına fırlatmak, başına vurmak, kafasına geçirmek. 2. Başına yıkmak: Kralın tâc u tahtını başına geçirip Kızıl Elma’ya dek gideriz (Ömer Seyfeddin). Eğer bunu bir özel sektör yapsa vallâhi damını başına geçiririz (Burhan Felek). Başına geçmek: Yönetimini ele almak: Herkesi telâş aldı. Arabacılar beygirlerin başına geçti (Rûşen E. Ünaydın). Başına gelen dostlar başına: “Ne mutlu, ne güzel bir şeye erişmiş” anlamında gıpta sözü. Başına gelen pişmiş tavuğun başına gelmedi: Akla gelmeyecek üzüntülere mâruz kaldı. Başına gelmek: Bir olay veya bir duruma uğramış olmak [Genellikle üzücü durumlar için kullanılır]: Bir daha o ceviz ağacına çıkacak mısın? Bak başına neler geldi? (Kerîme Nâdir). Ahmet Beyefendi, acaba Hilmi Beyefendi’nin başına geleni öğrensek nasıl olur? (Burhan Felek). Lisânımızın başına gelen mûsikîmizin de başına gelmektedir (Ergun Göze). Başına hal gelmek: Bir işi yaparken büyük güçlüklerle karşılaşmak. Başına iş açmak: Durduğu yerde bir kimseyi veya kendini bir şeyle uğraşma mecbûriyetinde bırakmak: Bu işi başına Nazif açmıştı (Bediî Fâik). En büyük vatanperver, bence vergisini tam ve vaktinde veren ve devletin başına iş açmayan kimsedir (Burhan Felek). Başına iş çıkmak: Uğraştırıcı bir işi yapmak mecbûriyetinde kalmak. Başına kâhya (kel kâhya) kesilmek: Her hareketine karışmak, her hareketine müdâhale etmek. Başına kakmak: Başa kakmak. Başına (Başında) kalmak: İstemediği ve mecbur olmadığı halde bir işi yapmak veya bir kimseye bakmak zorunda kalmak: Çocuk âilenin başına kalır (Reşat N. Güntekin). Başına kan çıkmak: 1. Vücûdundaki kanın başına hücum ettiğini hissetmek: Şimdi de başına kan çıkıyor ve haykırmak istiyordu (Peyâmi Safâ). 2. Çok öfkelenmek, çok sinirlenmek: Başıma kan çıkıyor. Düşün ki Allah vermesin böyle bir şey varsa büyük rezâlet (Peyâmi Safâ). Başına karşı: “Çok azdı, başına bir iş gelecek, cezâsını bulacak” anlamında kullanılır. Başına sarmak: Başına dolamak. Başına taç etmek: Çok kıymet verip el üstünde tutmak: Arş etti onu izzet ile başına tâc (Fıtnat Hanım). Başına teller takınmak: Aşırı derecede sevindiğini belli etmek. Başına toplamak: Birçok kimsenin etrâfında birikmesine sebep olmak, etrâfına insan toplamak: Bütün mahalleyi bir anda başına topladı (Ömer Seyfeddin). Gençleri başına topluyor (Reşat N. Güntekin). Başına üşüşmek: (Birçok kimse bir anda) Bir şeyin veya bir kimsenin yanına toplanmak. Başına vur, ağzından lokmasını al: Çok yumuşak başlı, uysal kimseler için kullanılır; ensesine, kafasına vur, ağzından lokmasını al. Başına vurmak: 1. Sersemletmek, yaptığını bilmez duruma getirmek: “İçki başına vurdu.” “Oruç başıma vurdu.” Sıcak, şaraplar gibi başlarına vuruyordu (Reşat N. Güntekin). 2. (Kömür vb. şeylerden çıkan gaz) Şiddetli etkisiyle birdenbire hasta etmek, çarpmak. 3. (Bir hal) Çok fazla tesir edip yaptığını şaşıracak duruma getirmek: Perhiz başına mı vurdu? (Mahmut Yesâri). Sanki vurmuş da onun bir kara sevdâ başına / Kahramanlar gibi yalnız çıkıyor dağ başına (Fâruk N. Çamlıbel). Baldur’un ölümü başına vurmuş (Mustafa N. Sepetçioğlu). (Bir yer) Başına yıkılmak: (Duyduğu üzüntü veya mahcûbiyetten) Kendini bulunduğu yer başına çökmüş de altında kalmış gibi perîşan hissetmek: Bedesten başıma yıkılmış gibiydi (Reşat N. Güntekin). (Bir şeyi birinin) Başına yıkmak: Başına dolamak. Başında: En önünde: Konuralp ile Geyikli Baba bu isimlerin başında gelirdi (Ahmet H. Tanpınar). (Bir işin, bir âletin) Başında: İşi idâre eder, âleti kullanır durumda: “Direksiyon başında.” “Makine başında.” Gündüzleri kıymettar saatlerini tavla, dama başında geçirirler (Hâlit Z. Uşaklıgil). Başında ateş yanmak: Büyük bir sıkıntı ve üzüntü içinde olmak: Başında ateş yansa yine unutmaz, terbiyesine söz getirmez o (Refik H. Karay). Başında beklemek: 1. Yanında durup göz altında tutmak. 2. Bir işin yapılmasını sağlamak ve yapılışına nezâret etmek için yapanın yanından ayrılmamak: “Başında beklemezsen bitirmezler.” 3. Ağır bir hastanın yanında nöbet tutmak. Başında bitmek: Ânîden peydâ oluvermek: “Geldiğini duymadım, bir anda başımda bitti.” Başında boza pişirmek: Aşırı derecede tâciz etmek, rahatsız etmek. Başında değirmen çevirmek: Gürültü yaparak veya çok konuşarak bir kimseyi rahatsız etmek, yormak. Başında durmak: Başında beklemek. Başında ekşimek: Başına ekşimek. Başında kalmak: Başına kalmak. Başında kavak yeli (yelleri) esmek: Ciddî şeylerin ve sorumluluklarının farkında olmayıp kendi hayallerinin zevki içinde bulunmak: Ev bark nedir? Farkında bile değildim; hey kuzum hey, başımda kavak yeli eserdi (Hüseyin R. Gürpınar). Başında kavak yeli esen bir can bu kayık / Kendi sarhoş, yol ayık, yol sarhoş, kendi ayık (Behçet K. Çağlar). Başında paralansın: Ondan gelecek şey eksik olsun. (Bir hal bir kimsenin) Başında olmak: O kimse o hâle uğramış olmak, dûçar olmak: “Parasızlık senin de başında.” “Başında büyük bir gāile var.” Başında taşımak: Büyük saygı göstermek, başının üstünde taşımak. Başında torbası eksik: “Eşek gibi” anlamında hakāret sözü olarak kullanılır. Başından almak: Bir şeyi en başından başlayarak anlatmak, söylemek, yapmak, baştan almak: “İyi duyulmadı, son kısmı başından alır mısın?” Başından aşmak (aşkın olmak): Haddinden fazla olmak: Şarâb-ı ye’se düştüm teşne-i dîdâr kaldım ben / Başımdan aştı sîrâb-ı keder bîzâr kaldım ben (Şeyh Gālib). Belli ne birdir ne iki / Günâhım başımdan aşkın (Câhit S. Tarancı). Bunların içinde borcu başından aşmış olanları da az değildir (Burhan Felek). Başından atmak: 1. İstemediği bir kimseyi yanından uzaklaştırmak. 2. İstemediği bir işi yapmamanın veya başkasına yüklemenin yolunu bulmak. Başından ayrılmamak: Hiç bırakmamak. Başından beri: Başladığı zamandan îtibâren, başlangıcından beri: Gecenin başından beri böyle olduğunu ve hiç kimseye rast gelmediğini hatırladı (Ahmet H. Tanpınar). Başından büyük: Gücünün ve yeteneğinin üstünde: “Başından büyük işlere kalkışma.” Arkanızdan bâzılarının megalomanilerine uyarak başınızdan büyük mâceralara atılmak… (Reşat N. Güntekin). Başından geçmek: Bir hâli, bir hâdiseyi yaşamış olmak: Bunlar pek çok kızın başından geçmiştir (Reşat N. Güntekin). Bu seyâhatinde başından geçen bir hâdiseyi sık sık anlatırdı (Ahmet H. Tanpınar). Arkadaşlarımın birinin başından geçmiş bir vak’anın hikâyesini yazacağım (Burhan Felek). Başından (aşağı) kaynar sular dökülmek: Üzücü ve utanç verici bir durum karşısında birdenbire ve aşırı derecede sıkılmak, telâşlanmak, kafasından (aşağı) kaynar sular dökülmek. (Bir şeyi) Başından kesmek: Sonradan üzücü olabilecek bir işe başlangıçta engel olmak: “Aldığı parayı ödemediği için borç isteyince vermedim, başından kestim.” Başından korkmak: Başına bir şey gelebilir endîşesi içinde olmak: “Hiç îtiraz edebilir mi, başından korkar.” Başından nikâh geçmek: Daha önce evlenmiş olmak. Başından savmak: Bir kimseyi bahâne bularak yanından uzaklaştırmak, atlatmak, defetmek: “Bugün git, yarın gel diye beni başından savıyor.” Beni başından savmak, küçük düşürmek için neler söylerdi bir bilsen! (Safiye Erol). Başını ağrıtmak: 1. Uzun uzun konuşarak karşısındakini yormak, baş ağrıtmak: “Başını ağrıtmayayım, böylece işi tatlıya bağladık.” 2. Üzüntü vermek, rahatsız edip uğraştırmak: “Bu mesele ileride başımızı ağrıtabilir.” Başını alamamak: Kendini kurtaramamak: Bir katre içen çeşme-i pür-hûn-ı belâdan / Başın alamaz bir dahi bârân-ı belâdan (Ziyâ Paşa). Başını alıp gitmek: 1. Kimseye haber vermeden, gideceği yeri söylemeden uzaklaşmak, bulunduğu yeri terketmek: Yaz gelir de heveslenir bitersin / Güz gelince başın alır gidersin (Karacaoğlan). Ben bir daha hiçbirinizle yüz yüze gelmemek üzere başımı alır giderim (Reşat N. Güntekin). 2. (Para ile ilgili şeyler için) Alabildiğine yükselmek, artmak: Dâima gelir az, masraf çoktu. Şimdi ise bu hal daha acınacak bir mübâlağa ile başını almış gidiyordu (Sâmiha Ayverdi). Acaba başını alıp giden fiyat artışlarında bunların hiç payı yok mudur? (Burhan Felek). Başını ateşe (nâra) yakmak: 1. Başına büyük dert açmak, kendini dayanılmaz bir eziyete sokmak. 2. Birini büyük bir zarara uğratmak. Başını bağlamak: Nişanlamak veya evlendirmek. Başını beklemek: Bir kimsenin ölümünün yakın olduğunu hissederek yanından ayrılmamak. Başını belâya (derde) sokmak: (Bir kimseyi veya kendini) Sonu sıkıcı ve üzücü olan bir işe itmek, güç duruma sokmak: Bir kere daha başını derde sokmasınlar senin (Reşat N. Güntekin). Onları Anadolu’ya götürmek için başını derde sokmuştu (Sait Fâik). Başını boş bırakmak: Bir kimseyi kontrolünden uzak tutmak, serbest bırakıp kontrol etmemek. Başını dikmek: Karşı gelmeye davranıp dikleşmek, kafasını dikmek. Başını dinlemek: Kalabalık ve gürültüden uzak sükûnet içinde yaşamak, dinlenmek, kafasını dinlemek: Ama bu yaz biraz başını dinlemek istemişti (Burhan Felek). Başını ezmek: Baş kaldıramayacak, kötülük edemeyecek duruma getirmek, kafasını ezmek: Taassubun, cehlin dahi başlarını ezeriz (Mehmet E. Yurdakul). Başını gözünü yarmak (Başını yarıp gözünü çıkarmak): 1. Konuşurken veya bir metni okurken çok yanlış yapmak. 2. Bir işi eksik, kusurlu ve acemice yapmak, kafasını gözünü yarmak, kafasını yarıp gözünü çıkarmak. Başını istemek: Birinin öldürülmesini istemek: Başdefterdar Şerif Mehmed Paşa’nın başını istiyorlar (Kâtip Çelebi’den Seç.). (Bir işten) Başını kaldırmamak: Hiç ara vermeden çalışmak, kafasını kaldırmamak. Başını kaşımaya (kaşıyacak) vakti olmamak: Çok fazla işi olmak, kafasını kaşımaya (kaşıyacak) vakti olmamak: Büyük babanın artık başını kaşımaya vakti yoktur (Reşat N. Güntekin). Başını kurtarmak: 1. Bir tehlikeden veya ölümden kurtulmak. 2. Kendi geçimini sağlayacak duruma gelmek: “Çocukların ikisi de başını kurtardı sayılır.” Başını ortaya koymak: Bir işe canı pahasına girişmek. Başını sallamak: Tasdik etmek, evet demek: “Salla başını, al maaşını.” Başını salladı ve Mithat Bey’e döndü (Peyâmi Safâ). Başını secdeden kaldırmamak: Çok namaz kılmak, çok sofu olmak. Başını secdeye koymamak: Hiç namaz kılmamak, dinle diyânetle ilgisi olmamak, başı secdeye varmamak. Başını sokacak delik bulamamak: Sığınacak bir yer bulamamak. Başını sokmak: Barınabilecek bir yer bulmuş olmak, sığınmak: Elbet senin de başını sokacak bir yerin vardır (Reşat N. Güntekin). Elbet yatacak bir otel odası bulur, başımı sokarım (Sait Fâik). Başını taştan taşa vurmak (çarpmak): Çok pişman olmak, kafasını taştan taşa vurmak. Başını toplamak: (Kadın için) Saçlarına düzen vermek. Başını vermek: Bir amaç uğruna kendini fedâ etmek. Başını yapmak: (Kadın için) Saçlarına şekil vermek. (Birinin) Başını yemek: Mahvına sebep olmak: Kaç devlet âmirinin başını yiyen bu kocaman yapıyı bitirmek… (Yâkup K. Karaosmanoğlu’ndan). Mutlaka biri diğerinin başını yiyecek, ama bakalım hangisi hangisinin (Rauf Tamer). Başının altında: Yastığının altında: “Korkudan tabancası dâima başının altında dururdu.” (Bir iş birinin) Başının altından çıkmak: (Bir mûziplik veya kötü bir şey) Birinin yüzünden olmuş olmak, birinin planlamasıyle meydana gelmek. Başının çâresine bakmak: Kendi işini kendi başına halletmek. Başının derdi: Bir kimsenin kendisiyle uğraşmaktan yorgunluk ve bıkkınlık duyduğu iş veya kimse. Başının derdine düşmek: Kendi derdiyle uğraşmaya mecbur kaldığı için başkalarıyle ilgilenememek. Başının dikine gitmek: Kimsenin sözünü dinlemeyip kendi bildiğini yapmak, aklının, kafasının dikine gitmek. Başının etini yemek: Bir şeyi bıktıracak derecede ısrarla söyleyip karşısındakini rahatsız etmek, bîzar etmek. Başının gözünün (Başın gözün) sadakası: 1. Sağlık ve selâmetin şükrü olarak gelecek bir kazâyı önlemek için ihtiyâcı olan birine verilen para veya eşyâ: Şimdi ben onu başım gözüm sadakası olarak sana bağışlıyorum (Reşat N. Güntekin). 2. Kaybedilen bir para veya eşyânın sadaka yerine geçmiş olmasını dileyen bir tesellî sözü: “Üzülme, gene kazanırsın, başının gözünün sadakası olsun.” Başının üstünde (Baş üstünde) taşımak (tutmak): Çok îtibar etmek, ilgi göstermek, hoş tutmak için ne yapacağını bilememek: Daha dün çarpıştıkları Macar’ı bugün misâfir ederek baş üstünde taşırlar (Safiye Erol). Başıyle oynamak: Hayâtı ile oynamak. Baştan aşağı (aşağıya): 1. (İnsan için) Başından ayağına kadar, tepeden tırnağa, yukarıdan aşağıya kadar: Murat, donuk bir bakışla Sofiya’yı baştan aşağıya süzdü (Mahmut Yesâri). 2. Tamâmen, baştan sona kadar, baştan başa, tamâmıyle: Şu konuşmayı Mergup Bey’e baştan aşağıya dinletmeye mecbur değildi (Ahmed Midhat Efendi). Bu makālesinde baştan aşağı haklıydı (Hâlit Z. Uşaklıgil). Baştan ayağa: Tamâmen, tamâmıyle, baştan aşağı, serâpâ: Ben Yûnus-ı bîçâreyim / Dost elinden âvâreyim / Baştan ayağa yâreyim / Gel gör beni aşk n’eyledi (Yûnus Emre). Oltasına balık yaklaştığını gören bir balıkçı gibi baştan ayağa dikkat kesilmiştim (Reşat N. Güntekin). Onu baştan ayağa süzdü (Sait Fâik). Baştan çıkarmak: Kötü yola sürüklemek, ayartmak: Diyebilirim ki annem, Allah’ın bütün kadınları beni baştan çıkarmak için yarattığını sanıyor (Yusuf Z. Ortaç). Bir şey değil beni de baştan çıkaracaksın (Orhan V. Kanık). İyi idi, kadın çıkardı onu baştan (Ahmet K. Tecer). Baştan çıkmak: Kötü yola sapmak, ahlâkı bozulmak: Senesine varmaz, baştan çıkar, kötü olur (Reşat N. Güntekin). İstanbul demişler onun orasına (…) Kim gider de baştan çıkmaz ki (Mahmut Yesâri). Baştan savma: Gelişi güzel, üzerinde durmadan, üstün körü: Öbür tarafta taklit ve baştan savma şeyler bulunur (Ahmet H. Tanpınar). Bu tanımadığı adamın suâlini baştan savma bir cevapla geçiştirdi (Fahri Celâl). Baştan savma görüşüyorsun. Sen benden bıktın (Burhan Felek). ● Baştaki sıf. ( Bulunma hâli ekinin kalıplaşmasıyle ) Sıra hâlinde dizilmiş olan şeylerin veya kişilerin en önde veya en uçta bulunanı, ilki, birincisi.

lugatim.com/s/BAŞ
Paylaşayım... Facebook X LinkedIn WhatsApp