sıf. ve i. (Eski Türk. télbe > télve > telü > delü > deli ) [Kelime Balkan dillerine de geçmiştir] 1. Aklî dengesini kaybetmekten ötürü kendisine ve çevresine karşı zararlı davranışlarda bulunan, intibâkını yitirmiş, aklını kaçırmış, çıldırmış (kimse), mecnun, dîvâne: Başımız darda kalınca el açtığımız yer / Gökyüzüdür avutan akıllıyı deliyi (Câhit S. Tarancı). Her şey bir çılgının hulyâsıdır; Zeli bir delidir (Refik H. Karay). 2. teşmil. Sözlerinde ve hareketlerinde pervâsız, aklını yerinde ve gereği gibi kullanmayan, davranışları taşkın ve aşırı (kimse), çılgın: Kalfalar kendi aralarında, “Aman gene deli Raşel geldi” diyerek yüzlerini asarlarsa da saygıda kusur etmez ve (…) birkaç defa geri çevirdiği kahvesini sabırla götürüp getirirlerdi (Sâmiha Ayverdi). 3. “Şaşkın, çılgın” gibi bâzan sevgi, bâzan sitem ifâdesi taşıyan hitap sözü: Gel buraya deli yiğit, bu kilit açılmadan bir yere gidemezsin dedi (Mustafa N. Sepetçioğlu). 4. sıf. Normal sınırını aşan, sınır tanımayan, coşkun, azgın, ölçüsüz: “Deli rüzgâr.” “Deli çay.” Deli poyraz sana küser (Karacaoğlan). Niçin bu kül rengi gök yüzü birden masmâvileşiyor, niçin deli bir mâvilikle par par yanmıyordu? (Mustafa N. Sepetçioğlu). ♦ i. 5. Bir şeye aşırı derecede düşkünlük gösteren kimse [Bu anlamda kelime isim tamlamasının ikinci öğesi durumundadır]: “Para delisi.” “Giyim delisi.” “Araba delisi.” “Oyun delisi.” “Şöhret delisi.” 6. târih. XV – XVI. yüzyıllarda Rumeli’de ve daha sonra Anadolu’daki vezir ve beylerbeyilerinin maiyetinde teşkil edilen süvâri askeri. [Bunlara devlet dilinde delil denmiştir. Halk gözlerini budaktan sakınmayan, düsturları “yazılan gelir başa” olup fevkalâde cesur ve pervâsız davranan bu askerlere delice cesâretlerinden ötürü “deli” demeye devam etmiştir]: Hudutlarda akıncılardan başka deli denilen bir sınıf asker daha ihdas olunmuştur (İsmâil H. Uzunçarşılı). Piyâdelere tüfenkçi takımı, reislerine tüfenkçibaşı, süvârilere deli, reislerine de delibaşı denirdi (Sâmiha Ayverdi). ѻ Deli alacası: Birbirini tutmayan, karmakarışık ve çok renkli şeyler, özellikle kıyâfetler için kullanılır. Deli, bal kabağından olmaz ya: “Deli de görünüşte senin benim gibi bir insandır” anlamında kullanılır. Deli balta: 1. Çok zâlim ve gaddar kimse. 2. halk ağzı. Jandarma. Deli Corci: Hoppa, aklına geleni yapan kimse. Deli çıkmak: Çok sıkıcı bir işten veya meraktan neredeyse delirecek duruma gelmek: “Kızım gelinceye kadar pencere başında deli çıktım.” Deli deli: Deli gibi, delicesine: Deli deli öten kuşlar / Diller bağlar şimden gerü (Karacaoğlan). İnsanın aklından ne deli deli hülyâlar geçiyor (Nâmık Kemal). Deli dîvâne etmek: Aklını başından almak. Deli dîvâne olmak: 1. (Bir kimse veya şeyi) Uğrunda ne yapacağını bilemeyecek kadar sevmek, aşırı derecede üzerine düşmek: Babasının kanı, canı budur, anası da deli dîvâne olur (Eflâtun C. Güney). 2. Çok fazla sevinip sevincinden deliye dönmek. 3. Çok üzülmek, aklı başından gitmek. Deli etmek: Kızdırarak çileden çıkarmak, aklını başından almak: Niçin ümmet-i Muhammed’i deli ediyorsun a efendi? (Ömer Seyfeddin). Beyefendi, deli etmeyin beni! Toz lâfını kim etti, ben mi siz mi? (Burhan Felek). Deli (Deliler) gibi: Çok, pek çok, anormal şekilde: “Deliler gibi koşuyor.” “Oğlunu deli gibi seviyor.” “Deliler gibi çalıştı.” Deli gönül: Her zaman âşık olmaya hazır coşkun gönüllü kimsenin kendi durumu ve gönlü için kullandığı tatlı bir serzeniş sözü: Deli gönül gezer gezer gelirsin / Nerde güzel görsen orda kalırsın (Şarkı). Deli güllâbicisi: Münâsebetsiz ve densiz biriyle uğraşma mecbûriyetinde kalan kimse. Deli kızın çeyizi gibi: Birçoğu bir arada bulunan, fakat renkleri ve biçimleri birbirini tutmayan alaca bulaca şeyler için kullanılır: Londra asfaltından şehre girişte sağlı sollu binâlar deli kızın çeyizi gibi rengârenk (Rauf Tamer). Deli misin?: Birinin doğru bulunmayan, tasvip edilmeyen bir davranışı karşısında, “Ne yapıyorsun, bu da olur mu, bu da yapılır mı” anlamında kullanılan îtiraz sözü: “Deli misin, buna hiç o kadar para verilir mi?” “Deli misin, bu havada dışarı çıkılır mı?” Deli olmak: 1. Aklî dengesi bozulmak: Züğürt bir adam Süveyş kanalını açabilmekten bahse kalkışsa deli olmuş diye tımarhâneye atarlar (Ahmed Midhat Efendi). 2. (Hiddet, merak, sevinç gibi duyguların etkisiyle) Kendini kaybedecek duruma gelmek: “Cevâbını duyunca öfkeden deli oldum.” (Bir kimse veya bir şey için) Deli olmak: Büyük bir arzu duymak, çok sevmek, çok istemek, deli dîvâne olmak. Deli olmak işten değil: Ne yapılacağının bilinmediği, çok sinirlenildiği, büyük çâresizlikler karşısında kalındığı zaman söylenir. Deli pazarı bok pazarı: Deliyle işe girilmez. Deli pösteki sayar gibi: Büyük bir dikkatle üzerinde durulması gereken, çok uğraştırıcı, çok sıkıcı bir işin yapılması sırasında kullanılır. Deli Râziye: Delişmen, şımarık kız veya kadınlar hakkında kullanılır. Deli saçması: Mânâsız, münâsebetsiz saçma söz: Anlatsam deli saçması zannedersin (Safiye Erol). Deli saraylı: Çok takıp takıştırmış, acâyip şekilde giyinmiş kadın. Delinin eline değnek vermek: Elindeki imkânı kötü yerde kullanacak bir kimseye fırsat vermek. Delinin zoruna bak: Bir kimsenin olmayacak bir davranışı karşısında şaka yollu söylenir; akıllının zoruna bak. Deliye dönmek: (Sevinç, korku, merak, hiddet vb. duyguların etkisiyle) Aklı başından gidecek gibi olmak. Deliye her gün bayram: Hiç istifini bozmadan, fazla ince düşünmeden yaşayan kimseler için kullanılır. Deliye pösteki (sap) saydırmak: Bir kimseyi dikkat, titizlik ve zaman isteyen sıkıcı bir işte çalıştırmak, zor işe koşmak. Deliye taş anmak: Bir kimsenin yanında onun ısrarla üstünde durup isteyeceği bir şeyden bahsetmek, tutturacağı bir şeyi aklına getirmek. ● Delice zf. Bir delinin davranacağı tarzda, bir deliye yakışır şekilde, deli gibi. ● Delicesine zf. ( İyelik ve yönelme hâli eklerinin kalıplaşmasıyle ) Çok aşırı ve ölçüsüz bir şekilde, akıl ölçüleri dışında, mecnûnâne: “Delicesine âşık.” “Delicesine cesur.”