Sözlük › E › el

el

dey.a.b.f. f.

İlişkililer elgil · dest · alien · coğrafya 2.

Açıklama

  1. el arabasına binmek argo otuzbir çekmek, istimna yapmak
  2. El atmak Yardım etmek.
  3. El etmek el sallamak, el işaretiyle çağırmak.
  4. el mahkum ayak gardiyan argo. Mecbursun anlamında bir deyim.
  5. elleri yanına düşmekmaneviyatı bozulmak, moral olarak yıkılmak
  6. eller yukarı etmek ellerinizi yukarı kaldırın demek; teslim olmalarını istemek
  7. el sallatmak
  8. el sallama işini yaptırmak, el sallamaya müsaade etmek
  9. El sürdürtmek
  10. El üstünde tutulmakSevgi ve saygı görmek.
  11. elden ayaktan düşmek
  12. Düşmüşem elden ayaktan / Kaldır beni kaldır beni
  13. kez, defa.
  14. İl
  15. elin atı ile savaşa gidilmez atasözü

Örnek

El almak Cânlular benden el alur cânsuzlar eri ne bilür / Hem virürler hem alurlar ben bir ulu dîvân oldum.
Hoş geldin, bir el at da, bir an önce kurtulalım şu dalgalardan.
Turna gelir yüce dağı yol eder, / Ördek gelir, çayır çimen göl eder, / Üç güzel oturmuş bana el eder, / / Biri şems ü biri kamer ill'Elif
Dönmedi dilim / Düştü yanıma ellerim / Kararıverdi içimde / Ağıtlara giden yollarım / Ağıtlardan gelen yollarım.
Kocaman adamlar önünde eller yukarı etmişti.
Maymunu göstermesi için iki saat dil döktüm, pencereden el sallatmakla yetindi.
Al bunu Fadiş. En iyi kaydırak taşımı sana veriyorum. Hep ister dururdun da el sürdürtmezdim. Bununla orada, seksekte ve longuzda herkesi yenersin, dedi.
Erenlerin sohbetine katıldı / Nere gitse el üstünde tutuldu.
bu nankörler bu haml (gebelik) keyfiyyeti (durumu) üzerine her şeyin doğru çıktığını ve bir oğlan ve bir kızın da dünyaya gelmek ihtimalini düşündüler. Ellerine, avuçlarına geçen paraları feda ederek sarayın ebesi olan acûze (kocakarı) bir karıyı ele aldılar.
Arabanın içinde silah patladı; düz, keskin, çatırtılı patlamalar halinde; peş peşe üç, dört, beş el ateş edildi; çılgınca, baş döndürücü bir hızla., T Mann, Doktor Faustus, 2013, ?

Kaynak Yûnus Emre, 13. yy. | Ara Güler, Tuhaf D, Eyl 2017, S 6, 28 | Karacaoğlan | İZB, 1959, 14 | Kıyafet, 1981, 75 | PTuran, İzafi, Aralık-Ocak 2012-2013, 92 | G Dayıoğlu, Fadiş, 159-160 | K D, E Ülgen, 37 | Ahmet Aslan, Seher Yeli Nazlı Yare, 2020 | G A Gülhani, 34 ele almak Kandırmak.

Kişi Yûnus Emre · Ara Güler · Karacaoğlan · Hasan Kıyafet · P Turan · Gülten Dayıoğlu · G A Gülhani · Erol Ülgen · Ahmet Aslan

Yıl/Tarih 25.03.2014 · 2017 · 1959 · 1981 · Ocak 2012 · 2013 · 2020

Anlam/Değer ilişkileri

Eş anlamlıları dest elgil alien coğrafya 2.
3 - 9'lu ve çoklu ilişkileri Eş ve yakın anlamlılar (8 sözcük)

“el” ile karşılaştırılan sözcükler

eşdeğer biçim aynı başlık parçasında seçenek olarak yazılmış (/)

yerine / değil biri ötekinin yerine düşünülmeli/kullanılmalı

fark (ile) arasında önemli farklar var, karıştırılmamalı

Sözlüklerde (fethigedikli.com, TDK) “el” ile ilişkili sözcükler

eş anlam fethigedikli sözlüğü: eş anlamlı

eş anlam (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: tanımın sonunda verilen eş anlamlı

eski / yeni terim (TDK) TDK terim sözlükleri: eski terim ile yeni karşılığı

birleşik sözcük (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: sözcükle kurulan birleşik sözcük

Fark kayıtları

fark (ile)KOL/EL ile KOL ile KOL

İnsan gövdesinde, omuz başından parmak uçlarına kadar uzanan bölüm. İLE Giyside gövdenin bu bölümünü saran parça. | Makinelerde tutup çevirmeye, çekmeye yarayan ağaç ya da metal parça. | Ağaçlarda gövdeden ayrılan kalın dal. | Bazı…

yerine / değilEL değil/yerine EV

Yaralar. İLE/DEĞİL/YERİNE/>< Sarmalar.

fark (ile)EL ile EL

Parmakların bulunduğu örgen. İLE Yabancı.

fark (ile)ARŞ ile/ve EL

El ayası, Arş-u Rahman'dan büyüktür.

fark (ile)EL-

DEĞİŞİMDE DEĞİŞMEDEN KALAN | EN YÜKSEK VE TANIMLANAMAZ GERÇEKLİK | TEO, TAO, TE, T, THE

Sözcük oyunu nedir ›

Ardından gelebilecekler: l ile başlayan 432 sözcük →

Öncesine gelebilecekler: e ile biten 2.230 sözcük →

Bu sözcükle zincir kur

Türk Dil Kurumu sözlüklerindeki sonuçlar...

“el” sözcüğünün TDK sözlüklerindeki karşılıkları... [sozluk.gov.tr] İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

Güncel Türkçe Sözlük (1)

1. Kolun bilekten parmak uçlarına kadar olan, tutmaya ve iş yapmaya yarayan bölümü; dest, pençe

2. ► sahiplik

3. ► kez

4. İskambil oyunlarında oynama sırası

5. İskambil oyunlarında her bir tur

6. Bazı nesne ve araçların tutmaya yarayan bölümü

Birleşik sözler: el ağırlığı, el alışkanlığı, el altında, el altından, el arabası, el ayası, el aynası, el becerisi, el bezi, el birliği, el bombası, el çabukluğu, el çantası, el çıpı, el değirmeni, el duşu, el ele, el emeği, elense, el erimi, el erki, elezer, el falı, el feneri, el freni, el hareketi, el havlusu, el ilanı, el işçiliği, el işi, el kantarı, el keseri, el kılavuzu, el kiri, el kitabı, el kürkü, el notu, el oltası, elöpen, el sabunu, el sanatları, el sözlüğü, el şakası, el tası, el telefonu, el telsizi, el topu, el ulağı, el uzluğu, el yatkınlığı, el yazısı, el yazması, el yordamı, elde bir, elden ele, eli açık, eli ağır, eli ayağı düzgün, eli bayraklı, elibelinde, eli belinde, eli bol, eli boş, eliböğründe, eli böğründe, eli çabuk, eli dar, eli geniş, eli hafif, eli koynunda, eli kulağında, eli mahkûm, eli maşalı, elimsende, eli nimetli, eli selek, eli sıkı, eli sopalı, eli şakağında, eli yatkın, eli uz, eli uzun, eli yatkın, eli yordamlı, eli yüreğinde, eli yüzü düzgün, eli yüzü temiz, eli zayıf, eline ağır, eline ayağına çabuk, eline çabuk, elinin körü, azel, fatmaanaeli, havvaanaeli, mercananaeli, meryemanaeli

Güncel Türkçe Sözlük (2)

1. ► yurt

2. ► ahali

3. ► oba

Birleşik sözler: Elbasan tavası, el erki, yad el, gurbet eli, Türk eli, yad eller

Güncel Türkçe Sözlük (3)

► yabancı

Birleşik sözler: el adamı, el âlem, el kapısı, elkızı, eloğlu, elin adamı, elin oğlu, yedi kat el

Biyoloji Terimleri Sözlüğü, 1998

İnsan ya da maymunlarda tutma organı olarak gelişmiş, avuç içi ve parmaklardan oluşan kolun uç bölgesi.

Eski yed · İng. hand · Fr. main · Alm. Hand

Cimnastik Terimleri Sözlüğü, 1969

İnsan kolunun bilekten parmak uçlarına dek uzanan, tutmaya yarayan bölümü.

İng. hand · Fr. main · Alm. Hand

Zanaat Terimleri Sözlüğü, 1976 (1)

(I) Orakla ekin biçimi sırasında tarlanın biçiciler arasında bölünen kısımlarından herbiri. (Beyağıl *Ulukışla -Niğde)

Zanaat Terimleri Sözlüğü, 1976 (2)

(II) 1. Leblebi ısıtılan araç. (*Güdül -Ankara) 2. Dibek tokmağı, (Güllüce *Gümüşhacıköy -Amasya; Salman *Akkuş -Ordu)

Zooloji Terimleri Sözlüğü, 1963

İnsan ya da maymunlarda tutma organı olarak gelişmiş olan kolun uç bölgesidir. Avuç ve parmaklardan yapılmıştır.

Eski yet · İng. hand · Fr. main · Alm. Hand

Kubbealtı sözlüğündeki sonuçlar...

“el” sözcüğünün lugatim.com'daki karşılıkları... İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

EL (1)

i. (Eski Türk. il ) [Kelimenin eski metinlerde kullanılan asıl şekli bugün halk ağzında yaşamaktadır] 1. Yakın olmayan kimse, yabancı: “El eliyle iş yapılmaz.” Bir benim sâde köyün bilmediği / Bir benim el sayılan (Orhan S. Orhon). Hanım bize, beyin hâlini el karılarına anlatacağınıza bana gelip de siz kendiniz niçin söylemediniz diye darılmaz mı? (Hüseyin R. Gürpınar). 2. Halk, ahâli, başkaları, herkes: Elle gelen düğün bayram (Atasözü). Düştüm belâ-yı aşka hıred-mend-i asr iken / El şimdi benden aldığı pendi bana verir (Fuzûlî’den). Karac’oğlan der ki kendi hâlinde / Söylenir sözümüz elin dilinde (Karacaoğlan’dan). 3. Ülke, yurt, memleket, diyar: “Rumeli.” “Korkuteli.” “Yıldızeli.” “Gurbet eli.” Ağamı yolladım Yemen eline / Çifte tabancalar takmış beline / Ayrılmak olur mu tâze geline (Türkü). Ala gözlerini sevdiğim dilber / Gel bizim elleri gez kerem eyle (Karacaoğlan). 4. Aşîret, kabîle: “El beyi.” Yine göç eyledi Afşar elleri / Ağır ağır giden eller bizimdir (Dadaloğlu’ndan). ѻ El adamı: Yabancı kimse. El ağzıyle kuş tutmak: Başkasının imkânlarıyle iş görmek. El ârı, düşman gayreti: Başkalarına mahçup olmamak, düşmana karşı kusurlu düşmemek için, görünüşü kurtarmak gayretiyle, zorâki. El beğenmezse yer beğensin: Etrâfın beğeneceği bir insan olmayacaksa, âileye leke getirecekse ölsün daha iyi. El elin aynası: Bir kimsenin kusur veya meziyetini başkaları açıkça görür. El eline bakmak: Başkasına muhtaç olmak. El gün: Herkes, el âlem, dost düşman: Pir Sultan Abdal’ım coşup giderim / El gün arasına düşüp giderim (Pir Sultan Abdal). El kapısı: Bir kimsenin kendine âit olmayan, istediği gibi hükmedemediği yabancı birine âit ev (Özellikle ev işi görmek, ekmek parası kazanmak üzere çalışılan yer): Evet, sen el kapısında sürün işin yoksa / Getir bu sarhoşa yutsun, getir paran çoksa (Mehmet Âkif’ten). Mektup almış olmalı köyünden / İyi geçinse idi muhtarla / Ağız kokusu mu dinlerdi / El kapısında (Rıfat Ilgaz’dan). El kesesinden şâhım (sultânım) develer olsun kurbânım: Başkalarının imkânlarına dayanılarak onlar adına bol keseden vaatlerde bulunulduğu zaman kullanılır, halîfe kesesinden ihsan dağıtmak. El kızı: Âileye başka âileden gelin olarak giren kadın, gelin, eş. Ele güne (karşı): Herkese (karşı), dosta düşmana (karşı): Ele güne karşı ak yüzümü kara çıkarma (Eflâtun C. Güney). Duyur duyurabilirsen / Elinin kolunun gücünü / Ele güne karşı (Orhan V. Kanık). Seksen yaşındaki herifin çocuğu oluyor diye ben ele güne rezil olamam (Sait Fâik). Ele karışmak: (Evlenme sebebiyle) Âileye yabancı bir kimse girmek, başka bir âileyle hısım olmak. Ele verir talkını, kendi yutar salkımı: Başkalarına öğüt verir ama kendi aksini yapar, âleme verir talkını, kendi yutar salkımı. Elin ağzı torba değil ki (çekip büzesin): Etrâfın dedikodu yapmasına engel olamazsın. Eller elinde kalmak: Yabancı elinde kalmak.

lugatim.com/s/EL
EL (2)

i. (Eski Türk. elig ) 1. Kolun, bilek mafsalından îtibâren avuç ve parmakları içine alan ve iş görmeye, tutmaya yarayan kısmı: Çatalı bırakıyor, sütannem gibi eliyle yemeye çalışıyor (Ömer Seyfeddin). 2. Bâzı nesne ve âletlerin tutmaya yarayan kısmı: “Kapı eli.” 3. İyelik ekleriyle kullanıldığında sâhiplik, mülkiyet ifâde eder: “Bütün belgeler elimizde.” “Elinde iki dükkânla bir ev kaldı.” 4. Bâzı söyleyişlerde teşmil yoluyle işi yapanın veya o işin yapılmasına tesir eden kimsenin yerini tutar [Bu anlamda da iyelik ekleriyle kullanılır]: “Senin elinden çok zarar gördüm.” Çanakkale’ye gidenlerin muâmeleleri hep benim elimden geçiyordu (Reşat N. Güntekin). Aşk ile yaptım bu işi / Elim ile seçtiğim dilber (Câhit S. Tarancı). 5. (İsim tamlamasının ikinci öğesi olarak) Güç, kudret, tasarruf, tesir: “Geleceğin benim elimde.” “Onu uzaklaştırmak senin elinde.” “Bu işte sizin de eliniz var.” 6. Defa, kez, kere: “Üç el ateş edildi.” 7. İskambil oyununda kâğıt atma sırası: “El kimde?” 8. (İsim tamlamasının birinci öğesi olarak) Bu organla yapılan, işletilen, kullanılan…: “El aynası.” “El radyosu.” “El çantası.” “El değirmeni.” “El kantarı.” “El feneri.” ѻ El açmak: 1. Dilenmek, avuç açmak: Hadi aktarmayayım… kim getirir ekmeğini / Oturup kör gibi nâmerde el açmak iyi mi? (Mehmet Âkif). Fakir var çocuğuna ilâç alamayan / El açan, el açamayan (Ziyâ O. Sabâ – Ş.A.D.). 2. Yalvararak bir şey dilemek: Ak saçlı anneciğim bekliyorken bu günü / Kaç kere ağlayarak el açtı tan yerine (Ömer B. Uşaklı). Gökyüzü belledik şu ürperen mâviliği / Başımız darda kaldıkça el açtığımız yer (Câhit S. Tarancı – Ş.A.D.). El alışkanlığı (yatkınlığı): Bir işi yapmaya alışmış olma, o işi fazla yapmaktan ileri gelen alışkanlık. El almak: 1. (Bir çırak) Sanatını öğrenip ustasından kendi başına iş yapma izni almak. 2. tasavvuf. Bir mürşidin terbiyesine girmek, ondan evrat almak, dervişliğe intisap etmek: Eşcâr-ı bâğ hırka-i tecrîde girdiler / Bâd-ı hazan çemende el aldı çenârdan (Bâkî’den). 3. (Halk hekimliğinde) Yetkili bir kimseden herhangi bir ârızayı giderme, bir hastalığı iyi etme yeteneğini devralmak. 4. (Tavla ve kâğıt oyunlarında) Oynanan oyunun bir seferini kazanmak. El altında: Kolayca ulaşılabilecek yerde, kullanılmaya hazır durumda: Ve o karârın verilmesi yirmi dört saatin hangi dakîkasına tesâdüf etmişse hemen el altında bulunan mâbeyincilerden, ağalardan, bendegândan, yâverandan biriyle (…) başkâtibe bildirilir (Hâlit Z. Uşaklıgil). Daha sonra odaya, el altında bulunması îcap eden her türlü lüzumlu eşyâ konur (Sâmiha Ayverdi). El altından: Gizlice, gizliden gizliye: Çok iş eyler zülfün el altından ey meh şâneye / Dokunur nâziklik ile leblerin peymâneye (Revânî – Ş.A.D.). Adnan, Mustafa Kemal Paşa’nın etrâfındaki bâzı adamların Ali Fuat Paşa ve Rauf Bey gibi kimselere karşı el altından yaptıkları menfi propagandadan büyük bir üzüntü duyuyordu (Hâlide E. Adıvar). El atmak: 1. Elini uzatıp tutmaya davranmak, uzanmak: Akça kız el atıp tutacak olur (Eflâtun C. Güney). Nerîman, başını kundaklamak için yastık üzerinde duran yemeniye el attı (Hüseyin R. Gürpınar). Her isim değiştirişte başka bir kutuya el atar (Rûşen E. Ünaydın). 2. Karışmak, müdâhale etmek: Böylece evvelâ evde işe el atanların sayısı çoğalır (Burhan Felek). 3. Bir işi yapmaya, bir şeyi almaya teşebbüs etmek: “Şimdi de matbaacılığa el attı.” Her söze kulak verir, herkese dil uzatır, her kelepire el atar, her gördüğüne nişan koyar (Ahmet Râsim). 4. Saldırmak, tecâvüz etmek: Hasan’ın en aziz ve en mahrem şeyine el atan bir gāsıp olurdu (Hâlide E. Adıvar). Rusya’nın alenen el attığı ilk İslâm ülkesi oluyor Afganistan, dikkat! (Rauf Tamer). Demirci Efe mezarlıktan hıncını alamamıştı bugün. Ergeç Denizli’ye de el atar, biz ondan evvel davranmış oluruz (Bekir Büyükarkın). El ayak çekilmek: Herkes yerine çekilip ortalıkta kimse kalmamak: Her gece el ayak çekildikten sonra birkaç kez daha toplanıp evlerinin önünde denize girerlermiş (Refik H. Karay). Köprünün üstünde el ayak çekilmişti (Sait Fâik). Bu gece el ayak çekildikten sonra kılık kıyâfetinizi değiştirip de oraya kadar yorulsanız nasıl olur? (Eflâtun C. Güney). El ayak (Elini ayağını) çekmek: Terketmek, bırakmak, artık gitmemek veya yapmamak, el etek çekmek: Sevdiği eğlence âlemlerinden el ayak çekişi büsbütün başka sebeplerdendi (Ahmet H. Tanpınar). El bağlamak: (Namazda veya büyük bir kimsenin huzûrunda) Saygı ifâdesi olarak elleri kavuşmuş vaziyette durmak: Kadrini seng-i musallâda bilip ey Bâkî / Durup el bağlayalar karşına yâran saf saf (Bâkî). Geldi köy kızları el bağladılar / Diz çöküp ağladılar ağladılar (Yahyâ Kemal). (Kitaba, Kur’ân’a, Ekmeğe) El basmak: (Üzerine elini koymak sûretiyle mukaddes bir şey üstüne) Yemin etmek: Kadife yastığım yok / Odana bastığım yok / Kitaba el basarım / Senden gayri dostum yok (Türkü – Ş.A.D.). Kur’ân’a el basarım, uyduruyor çıfıt diye tepindi (Yusuf Z. Ortaç). El bebek, gül bebek: Bir kimsenin, özellikle bir çocuğun çok sevilerek, el üstünde tutularak, çok şımartılarak yetiştirilmekte olduğunu anlatmak için kullanılır. El bir etmek: El birliği etmek, birleşmek: Yakmağa vü yıkmağa hep cümle el bir ettiler / Sûz-ı sîne eşk-i dîde âteş-i âhım beni (Fâtih Sultan Mehmed). Bir gün ahbâbı eyleyip el bir / Hayr-hâhâne ettiler tedbîr (Nev’îzâde Atâî’den). Lebini öpmek için döndü dolaştı durdu / El bir etmiş gibi sâkî ile câm-ı sahbâ (Lebîb-i Âmidî – Ş.A.D.). El çabukluğu: Bir şeyi kimseye farkettirmeyecek kadar büyük bir çabuklukla yapabilme yeteneği: Yeni paltosu, sanki bir el çabukluğu ile değiştirilmiş gibi sırtında âdeta bollaşmıştı (Bediî Fâik). El (Elini) çekmek: Vazgeçmek, ilgisini kesmek, sarfınazar etmek: İki âlemden el çekmiş garîb ü bî-nevâ Esrâr / Heman dâim temennâsı Celâleddîn-i Rûmî’dir (Esrar Dede). Can verip kurutulurum zannetme / Şeytan el çekse de ben el çekmem (Şâir Eşref – Ş.A.D.). El çek tabîb el çek yârem üstünden / Sen benim derdime devâ bilmezsin / Sen nasıl tabibsin yoktur ilâcın / Yârem yürektedir sarabilmezsin (Erzurumlu Emrah – Ş.A.D.). El çektirmek: (Çalışmakta olduğu işten) Uzaklaştırmak, geçici olarak memûriyetinden almak, işten el çektirmek. El çırpmak: (Alkışlamak, birini çağırmak, tempo tutmak vb. maksatlarla) Ellerini birbirine vurmak: Bir tango havası tutturmuşlar, kınalı ellerini çırparak bayram yapıyorlardı (Ahmet H. Tanpınar). Islıkla tempo tutanlar, el çırpanlar vardı (Safiye Erol). Ben atıştaki mahârete karşı şaşırtıcı bir hokkabaz numarası seyretmiş kadar afallamış, el çırpmaktan kendimi güç alıkoymuştum (Refik H. Karay). El değiştirmek: Sâhip değiştirmek: Böyle üç dört defa el değiştiren hayvanlar var (Burhan Felek). El değmemiş: Hiç dokunulmamış, ilk ve asıl hâliyle kalmış: O kuş en kuytu bahçelerden öter / Sarmaşıklarla yüklü vâdîde / Hiçbir el değmemiş ağaçlarda (Yahyâ Kemal). El el üstünde kimin eli var: Çocukların, ebe olan ve yere eğilen bir çocuğun sırtına ellerini üst üste koymaları ve ebenin en üstteki elin kime âit olduğunu bilmesi şeklinde oynanan çocuk oyunu ve bu oyunda söylenen tekerleme: Bu neşeye sebep papaz kaçtı, tura, deliklerden, kovuklardan sıçan kaçıyor, el el üstünde kimin eli var gibi hareketli oyunlardı (Sâmiha Ayverdi). El elde, baş başta: Elindeki her şeyi yitirmiş, hiçbir şeyi kalmamış durumda: Buhran gelip çatınca kadınlarımızın dediği gibi el elde, baş başta kalmışlar (Reşat N. Güntekin). Zavallı ben çamaşır, tahta her gün uğraş da / Sonunda bir paralar yok, el elde, baş başta (Mehmet Âkif – Ş.A.D.). El elden üstündür (tâ arşa kadar): Üstünlüğün sonu yoktur, dâima mükemmelden daha mükemmel, güçlüden daha güçlü bulunur: El elden üstündür arşa çıkınca / Nasîhatim dinle sakın gururdan (Pir Sultan Abdal). El ele: 1. Birbirinin elini tutmuş olarak, yan yana: Ellere yâr verdin el ele gezer / Her dâim bana mı garezin felek (Karacaoğlan). Sen onlarla el ele koşarak, oynayarak kayboldun (Yâkup K. Karaosmanoğlu). 2. Berâberce, iş birliği yaparak, birlikte: Ne cinâyet işledikse el ele işledik (Hüseyin R. Gürpınar’dan). El ele, el Hakk’a: tasavvuf. Bir mürşitten el almanın tarîkat silsilesi yoluyle Hakk’a bağlanmak olduğunu ifâde eder. El ele, kol kola: Çok samîmî durumda. El ele vermek: 1. Yan yana sıralanıp birbirinin elini tutmak: Yürük değirmenler gibi dönerler / El ele vermişler Hakk’a giderler / Gönül Kâbesini tavâf ederler / Muhammed’in kösü çalınır bunda (Yûnus Emre – Ş.A.D.). 2. Birlik olmak, birleşmek, mânen berâber hareket etmek: El ele verip çalışmaya yemin etmişlerdi (Reşat N. Güntekin). Gelişen burjuvazi, kralın mutlakiyetine karşı çok defa zâdegânla el ele vermek zorundadır (Cemil Meriç). El emeği: 1. Elle yapılan çalışma ve bu çalışma sonunda ortaya çıkan şey: On üç yaşında henüz çıraklığa giren bu çocukta bile az zamanda nefsine güven başlar; el emeğine dayanan bir hayâtın, mesûliyet fikrinin insan oğlunu nasıl yükselttiği görülürmüş (Ahmet H. Tanpınar). 2. Elle yapılmış bir iş için verilen karşılık, ödenen para. El emeği göz nûru: Elle yapılan ve üzerinde çok emek bulunan güzel iş. El ense çekmek: spor. Güreşte, sarsmak ve kuvvetini kesmek için elini rakîbinin ensesine şiddetle vurup onu kuvvetle kendine doğru çekmek şeklindeki oyunu uygulamak. El erimi: halk ağzı. Elin ulaşabileceği uzaklık. El ermez (güç yetmez) – Eli ermez (gücü yetmez): “Elden (Elinden) bir şey gelmez” mânâsında çâresizlik anlatır: Zülfü vesîlesidir biliriz seyr-i hüsnüne / Müşkil budur ki ermez o zülf-i dütâya el (Celâl’den). El etek (Elini eteğini) çekmek: (Herhangi bir şeyle) İlgisini kesmek, (ondan) uzaklaşmak, çekilmek, terketmek: Çek gayrılardan el etek / Ağyâr ile yâr olma tek (Enderunlu Vâsıf – Ş.A.D.). Yalnız işten değil hayattan elini eteğini çekmiş (Hâlide E. Adıvar). Ölülere ne gökyüzünün mâvisinden / Açık hava, öten kuş, yemyeşil kır / El etek çekmişler bir kere hepsinden / Gözlerini kör etmişler, kulaklarını sağır (Ziyâ O. Sabâ – Ş.A.D.). El etek öpmek: (Bir işi yaptırabilmek için) Şuna buna yalvarıp yakarmak, minnet etmek, etek öpmek, tekāpû etmek: Ey terakkî isteyen dünyâda sen zannetme kim / El etek öpmekle insan nâil-i maksûd olur (Tâhirü’l- Mevlevî – Ş.A.D.). Çünkü ben boyun eğmem, el etek öpmem dedi (Ömer Seyfeddin). El etmek: Elini kaldırarak veya sallayarak bir kimseye yerini belli etmek veya yanına gelmesi için işâret etmek: Sıdk ile baktım da dostun yüzüne / El eder sevdiğim gel deyi deyi (Karacaoğlan). Şoförün karısı kıyma bana / El etme öyle pencereden (Orhan V. Kanık). Salona girince bana el ettiler (Burhan Felek). El falı: El ayasındaki çizgilere bakarak bir kimsenin karakterini ve başına gelecekleri tahmin etmek. El freni: Elle kullanılan ve bir taşıtın bulunduğu yerde kalmasını sağlayan fren. El îlânı: Ufak kâğıtlara basılıp halka dağıtılan îlân. El işte, gönül hazrette (gerek): tasavvuf. “ Her işi yaparken Hakk’a hesap verir gibi yap” anlamında uyarı sözü. El işte, göz oynaşta: Yaptığı işe kendini gerektiği kadar vermeyen havâî kimseler için kullanılır. El kadar: Çok küçük, küçücük. El kaldırmak: 1. Karşısındakine vurmaya kalkışmak: Ne türlü densizlik, arsızlık ederlerse etsinler sakın öksüzlere el kaldırma (Hüseyin R. Gürpınar). Bunlar hep hayal, hep vehim. Türkler kadınlara el kaldırmazlar (Ömer Seyfeddin). 2. Bir toplantıda söz istediğini veya reyinin ne olduğunu elini kaldırarak belirtmek. El (Ellerini) kavuşturmak: Ellerini bağlayıp saygıyle beklemek, el pençe dîvan durmak [Eski şekli el kavşurmak ’tır]: Âlem oldur ki gele yâr otura sen durasın / Abd-i memlûkü gibi karşıda el kavşurasın (Yahyâ Bey – Ş.A.D.). Bâğa gel şâh-ı sanavber sana el kavşursun / Serviler kāmetine karşı dikilsin dursun (Âlî – T. S.). Osman Bey, kunduralarını çıkarıp yumuşak çizmeleriyle sessizce girdi, kapının yanında el kavuşturup durdu (Kemal Tâhir). El kitabı: Bir konuda praktik amaçlarla hazırlanan, ilgililerin faydalanacağı kitap. El koymak: 1. (Bir meseleyi, bir konuyu) Sorumlu olarak ele almak, araştırmak: Fakat ben meseleye birdenbire el koydum (Aka Gündüz). Derhal vaziyete el koyan Hâlet Hanımefendi ise hastalığın mâhiyetini keşfeder (Sâmiha Ayverdi). 2. (Resmî makamlar bir malı, bir olayı, bir kuruluşu) Kendi hükmü altına almak, vazıyed etmek: Ölen veya öldürülen devlet adamlarının mallarına el koyma usûlü yüzünden servet bir türlü toplanmıyordu (Ahmet H. Tanpınar). Habeşistan’daki askerî darbe sessiz sedâsız ve akıllıca oldu. Yavaş yavaş her şeye el koydular (Burhan Felek). El öpmek: 1. Saygı ifâdesi olarak bir kimsenin elini öpüp alnına koymak: Doğruca efendinin odasına çıkar, el öperek bir kenara otururlardı (Sâmiha Ayverdi). 2. Bir büyüğün huzûruna çıkıp elini öpmüş olmak: “Efendinin elini iki sene evvel öptü.” Göğsümüzde sırmalı cüz keselerimizle bu kapının önünde el öpmüştük (Reşat N. Güntekin). El öpmeye gitmek (gelmek): (Kandil, bayram gibi günlerde, tebrîki gerektiren durumlarda veya yeni bir işe başlarken) Bir büyüğün hayır duâsını almak için ziyâretine gidip elini öpmek: Cumartesi sabâhı biz ona gittik, el öpmeye (Yusuf Z. Ortaç). El pençe dîvan durmak: 1. Saygı ifâdesi olarak ellerini kavuşturup ayakta durmak: Ayağa kalkmışlar, el pençe dîvan durmuşlar, çevre olmuşlardı (Rûşen E. Ünaydın). Karşımda bir düzine hizmetçi el pençe dîvan durur (Refik H. Karay). 2. Emre hazır vaziyette beklemek, her şeyi kabûle hazır olmak, dîvan durmak: Sevdiğim / Meyil verdiğim / Ben dizinin dibinde el pençe dîvan / Samanlık seyran (Orhan V. Kanık – Ş.A.D.). El peşrevi: argo. Elle yapılan sarkıntılık veya şaka. El sallamak: Selâm veya çağırma maksadıyle kolunu kaldırarak elini hareket ettirmek. El sanatları: Ufak el tezgâhlarında elle yapılan işlerin bütünü. El sıkmak: (Selâmlaşma, tebrik, vedâ vb. maksatlarla) Bir kimsenin elini avucu avucuna gelecek şekilde tutmak: Elimi sıktın, kardeşim dedin, insan muâmelesi ettin (Mahmut Yesâri). Tebeşirli parmaklarıyle elimi sıktı (Yusuf Z. Ortaç). Hepsi Ziyâ’nın elini sıkmaya başladılar (Bediî Fâik). El sunmak: El uzatmak: Başına sokunmuş gülü nergisi / El sunup ucundan alasım geldi (Karacaoğlan). Bezm-i meyde nukle el sunmaz heman ancak Nedîm / Dil-berin unnâb-ı la’lin çeşm-i bâdâmın bilir (Nedim). Yetmez mi temâşâ-yı cemâl el de sunarsın / Ey âşık-ı mihnet-zede buldukça bunarsın (Mustafa Sâmi Efendi – Ş.A.D.). El (Elini) sürmemek (değdirmemek, vurmamak): 1. (Bir şeye) Dokunmamak: Ben parasını vermediğim mala el sürmem (Burhan Felek). 2. (Bir işi) Henüz yapmaya başlamamak. El şakası: Şaka amacıyle bir insanın orasına burasına dokunma: Tahammül eyledik el şakasına / Ezelden tutkunuz her cakasına / Anam babam deyü fiyakasına / Varımız vermişiz olancasına (Hamâmîzâde İhsan – Ş.A.D.). El tâzelemek: (Yorulan kimse) Yerine başka birini getirmek, kuvvet yenilemek. El tutmak: 1. (Elle yapılan bir iş) Vakit almak, uğraştırmak. 2. tasavvuf. Tarîkata girmek, derviş olmak. El ulağı: Ufak tefek işleri gördürmekte, haber getirip götürmekte kullanılan yardımcı: Konakta iken hiç olmazsa el ulakları vardı; şimdi burada yalnızdı (Hüseyin R. Gürpınar). El ulağı o sırada gelip Mehmet’in bulunmadığını söyledi (Mustafa N. Sepetçioğlu). El (Elini) uzatmak: 1. Uzanmak: Ve herkes ortadaki sahana muhakkak babamdan sonra el uzatırdı (Yusuf Z. Ortaç). Elimi uzatsam kahve fincanı dudaklarımdadır (Câhit S. Tarancı). Hayâtın en sığ, en uzak ve gizli köşelerine kadar el uzatmış bir îman ışığı vardı ki… (Sâmiha Ayverdi). 2. Sâhip olmaya kalkışmak, dokunmaya, almaya teşebbüs etmek: Hiçbir zaman bu paraya el uzatmamıştı (Reşat N. Güntekin). Ama İstanbul’a birisi el uzatsa herkes kabarır (Burhan Felek). Devlet güçsüzleştikçe yavaş yavaş türemeye başlayan âyan ve eşraf, en zayıf sınıf olan köylünün (reâyânın) haklarına el uzattılar (Ahmet Kabaklı). 3. Yardım etmek: On para ver, bir düşmüşe el uzat (Mehmet E. Yurdakul). Bunların çırak olup evlenmişlerine ve hatta çoluğuna çocuğuna kaydıhayat şartı ile el uzatmayı borç sayardı (Sâmiha Ayverdi). El üstünde tutmak: Büyük saygı ve sevgi göstermek, incinmemesi için ne gerekiyorsa yapmak: Çün âb-ı rûyudur çemen ü bâğ u gül-şenin / Tutsa aceb mi şebnemi el üstünde çenâr (Câfer Çelebi). Kimi çekmez bizi halkın kimi el üzre tutar / Dost yanında gülüz çeşm-i adûya dikeniz (Rûhî-i Bağdâdî – Ş.A.D.). Gelinim gelinim diye üstüne toz kondurmadım, hep el üstünde tuttum (Mahmut Yesâri). El vermek: 1. (Bir mürşit mürîdine) Mürşitlik izni vermek. 2. (Halk hekimliğinde) Bir hastalığı iyi etme, hastayı okuma veya herhangi bir ârızayı giderme yeteneğine sâhip kimse bu konularda başka birine yetki vermek. 3. (Tavla ve kâğıt oyunlarında) Oynanan oyunun bir seferini kaybetmek. El vurmak (urmak): 1. Birini çağırmak için ellerini birbirine çarpıp şaklatmak: Eski zamanda hademe, câriye veya uşakları el vurarak çağırırlardı (Sâmiha Ayverdi). 2. Dokunmak, el sürmek, el atmak: Beni gördükçe âh ol zülfü kara / Ali gibi el urur Zülfikār’a (Sarıca Kemal – T. S.). Ol bezme ayak basma ki âmâde değildir / Ol şîşeye el urma ki pür-bâde değildir (Rûhî-i Bağdâdî). El yatkınlığı: Eli işe alışmış olma durumu. El yordamıyle: Görerek değil eliyle yoklamak sûretiyle, el alışkanlığı yardımıyle: Çiviye takılı ceketinin yan cebini el yordamıyle bulup paketini aldı (Bediî Fâik). Bir yere çarpmamak için el yordamıyle ilerlerken bir kapı gıcırdadı (Kerîme Nâdir). (Bir şeyden) El (Elini) yumak: E. T. Türk. ve halk ağzı. İlgisini kesip vazgeçmek: Âkıl cihandan el yusa ey dil aceb midir / Âlâyiş-i zamâneden ol demde pâk olur (Şeyhülislâm Yahyâ). Mâsivâdan el yuyup mahlûktan ümmîdi kes / Virdin olsun her nefes “Allah bes bâkî heves” (Nâbî). Kasabada faal bir İttihatçılık hüküm sürmüyordu, ahâli fırkacılıktan el yumuş, işine, ticâretine dalmıştı (Refik H. Karay). Elde avuçta (Elinde avucunda): Nesi var nesi yoksa: O, elindekini avucundakini satıp Mızraklı Dede’ye develer hazırladı (Reşat N. Güntekin). Dört beş ay bir iş çıkmazsa elimdeki avucumdaki gider (Sait Fâik). Elde bir: Muhakkak gözüyle bakılan şeyler için kullanılır: O sehî-kad geliyor bir gül iki nergis ile / Elde birdir bu geliş meclise sâkî gözün aç (Sâbit – Ş.A.D.). Elde bulunan: Hazırda bulunan, mevcut olan: “Elde bulunanla idâre etmeye mecbûruz.” Elde etmek: 1. Sağlamak, sâhip olmak: Selçuk Beyliği, bu Haçlı seferlerinin devâmı boyunca büyük şark ticâretini elde etti (Ahmet H. Tanpınar). Yabancıların yardımıyle istiklâllerini elde etmişlerdir (Burhan Felek). ABD, her ne kadar kendi petrolünün büyük kısmını kendi memleketinde elde ediyorsa da rezervleri azalmış bulunmaktadır (Ergun Göze). 2. Bir kimseyi kendi tarafına çekmek, istekleri ve fikirleri doğrultusunda hareket edecek duruma getirmek: Mustafa Kemal Paşa’yı elde ederek parlamentoyu kapatmak ve ardından bir mutlakıyet kurmak istiyordu (Hâlide E. Adıvar). Elde kalmak: 1. Satılmamak. 2. Elden çıkmamış veya harcanmamış olup mevcut bulunmak: Koca konaktan orası elde kaldı (Ahmet H. Tanpınar). Elde (Elinde) tutmak: 1. Hükmü altında bulundurmak, hâkim olmak: Sultan Mecid’in büyük meziyeti, devrinin istediği adam olması ve iktidârı elinde tutmak azmine rağmen Reşid Paşa ekibine çalışma imkânı vermesidir (Ahmet H. Tanpınar). Maddî istihsal vâsıtalarına sâhip olan, mânevî istihsal vâsıtalarını da elinde tutar (Cemil Meriç). 2. Lâzım olur düşüncesiyle saklamak, ihtiyat olarak muhâfaza etmek: “Kaç senedir elinde tuttuğu bir kaç altını da bozdurdu.” Elde var: Toplama ve çarpma işlemlerinde, toplanan sıradan artan ve bir sonraki sıranın rakamlarına eklenecek olan sayıyı akılda tutmak için o sayının başına getirilen kelime: “Yedi, sekiz daha on beş, beşi yazdım, elde var bir.” Elde yok, avuçta yok: Hiç parası, hiçbir maddî imkânı yok: Elde yok, avuçta yok, çocuklar bu gidişle hoca bulamamaktan korkuyorlar (Reşat N. Güntekin). Eldeki: Sâhip olunan, hazırdaki, mevcut olan: Ele geçmezse eğer sevdiğimiz / Çâre ne eldekini sevmeliyiz (Münif Paşa’dan). Elden almak (satmak): Bir şeyi pazar veya çarşıdan değil doğrudan doğruya sâhibinden almak veya aracısız olarak birine satmak. Elden ayaktan düşmek: (Yaşlılık sebebiyle) İş yapamaz, yürüyemez duruma gelmek: Düşüp elden ayaktan bâr-ı mihnette iki katım / Yine bî-dest ü pâ derdin ile geçmekte evkātım (İzzet Molla – Ş.A.D.). Allah elden ayaktan düşürmesin diyen kurnaz dilenci psikolojisi düşmenin bu her insana mukadder, tehlikeli şeklini çok iyi kavramıştır (Nihad S. Banarlı). Elden bırakmamak: Hiç terketmemek: “İpin ucunu elden bırakmamak.” “Cesâreti elden bırakmamak.” Ölçüyü, endâzeyi elden bırakmayan hâkim tavırları, kendisiyle akrabâ ve dostları arasına devamlı bir mesâfe koyar (Sâmiha Ayverdi). Elden (Elinden) çıkarmak: Yitirmek, kaybetmek veya satmak: Kaptı çehremden sabâ hâk-i der-i cânânımı / Âh kim elden çıkardım dârû-yi dermânımı (Hayâlî Bey – Ş.A.D.). Mallarını elinden çıkaracaksın, fakir düşeceksin (Ömer Seyfeddin). Kazanmıştım, fakat sonra elden çıkardım (Ziyâ Gökalp). Elden (Elinden) çıkmak: Artık onun olmamak: Sâdece ilk pâyitahtı olan İznik’i kaybetmez, fethedilen arâzinin bir kısmı da elden çıkar (Ahmet H. Tanpınar). Elden düşme: Satış yerinden değil, daha önce edinmiş olan bir kimseden daha ucuz fiyata alınmış mal: Çocukları olur nur topu gibi / Elden düşme bir araba satın alınır (Orhan V. Kanık). Elden ele (ellerde) dolaşmak (gezmek): (Gördüğü ilgi sebebiyle) Bir kimsenin elinden öbürüne geçmek, herkesin elinde dolaşmak: Sunsa bu nazmı n’ola birbirine halk-ı cihan / Olsa rengin ger gezer elden ele ekser sünbül (Nev’îzâde Atâî – Ş.A.D.). Pehlivanlar kisbet giyer yağlanır / Cümle bezirgânlar anda eğlenir / Üç yüz altmış yükü birden bağlanır / Elden ele gezer malı Tebriz’in (Âşık Garib – Ş.A.D.). Elden ele geze geze kirlenmiş bir kâğıdı burnuma doğru uzatıyordu (Bediî Fâik). Elden ele düşmek: (Kadın için) Birçok kimseyle ilişki kurmuş olmak: Câm-ı mey öperse lebini ger aceb olmaz / Elden ele düşmüşte hayâ vü edeb olmaz (Kalkandelenli Muîdî – Ş.A.D.). Elden ele geçmek: (Bir şey) Bir kimseden öbürüne, ondan da başkasına devredilmek: O, şark dünyâsının kaybetmiş olduğu ilmî haysiyetini iâde edecek (…) İslâmî kültürü tekrar fikir pazarlarının elden ele geçen metâı hâline koyacaktı (Sâmiha Ayverdi). Elden geçirmek: 1. Durumunu anlamak için yoklamak, kontrol etmek, muâyene etmek: Rahmi karpuzları elden geçirirken başlar bağırmaya (Burhan Felek). 2. Muâyene edip eksikliğini tamamlamak, bozukluğunu gidermek, bakımını yapmak: Bir ağın başına çömelmişler, onu elden geçiriyorlardı (Ahmet H. Tanpınar). Elden gel: 1. argo. (Para için) Hemen ver, uçlan. 2. “Ben de o fikirdeyim, yaşa, tamam” anlamında kullanılır. Elden (Elinden) geldiği kadar: Gücünün yettiği kadar, yapabildiği kadar, mümkün olduğu kadar: Emirler, kadılar, büyük âlimler devlet nüfûzunun tutunmasına, ecnebi müdâhalesinin fazla ilerlememesine ellerinden geldiği kadar çalışıyorlardı (Ahmet H. Tanpınar). Bu haberi elimden geldiği kadar tabiî karşılamaya çalışarak dedim ki… (Peyâmi Safâ). Elden gitmek: Varlığından mahrum kalınmak, elden kaçmak, yok olmak: Sâkıyâ mey sun ki bir gün lâle-zâr elden gider / Erişir fasl-ı hazan bâğ u bahâr elden gider (Fâtih Sultan Mehmed – Ş.A.D.). Şimdi buradaydı gitti elden / Gitti ebede gelip ezelden (Abdülhak Hâmit). Hani, ilminiz nerede? Türkçe elden gidiyor, bir söz söylemiyorsunuz (Nihad S. Banarlı). Elden göndermek (vermek, yollamak): (Mektup, paket vb. şeyleri) Postaya vermeden biri aracılığıyle göndermek (vermek, yollamak). Elden (Elinden) kaçırmak: (Kıymetini bilemediği için) Sevdiği bir kimseden veya önüne çıkan bir imkândan mahrum kalmak, onu kaybetmek: Âh kim elden kaçırdım ol gözü şehbâzımı / Göklere erse yeridir âh u efgānım benim (Yahyâ Bey – Ş.A.D.). Başka tâlipler de var, elden kaçırırsan karışmam sonra (Reşat N. Güntekin). Zîra sevgilisini elden kaçıran Yûsuf Bey akşam konağa dönmemiş (Sâmiha Ayverdi). Elden ne gelir: “Yapılacak bir şey yok” anlamında çâresizlik bildirir: Ay geçer görmüyoruz ol mâh-ı cihân-ârâyı / Elimizden ne gelir tâliimiz yâr değil (Rûhî-i Bağdâdî – Ş.A.D.). Kalmazsa eğer kûşe-i dâmân elimizde / Elden ne gelir çâk-i girîbân elimizde (Nef’î – Ş.A.D.). Canın sıkılacak ama elden ne gelir (Abdülhak Ş. Hisar). Elden yürütmek (tâkip etmek): Resmî bir işlemi ilgili dâirelere kendisi gitmek, evrâkını bizzat götürmek sûretiyle tâkip etmek. (Bir şeyi) Ele almak: 1. (O şeyin) Üzerinde durmak, incelemek: Birincisini ele alırsak mesele hakîkaten mühimdir (Sait Fâik). Eserinizde misal olarak ele aldığınız hâdiselerin çoğu on dokuz ve yirminci asırların mahsûlüdür (Ergun Göze). 2. (Bir meseleye) Halletmek üzere sâhip çıkmak: Hani memlekete girer girmez idâreyi ele alacaktık (Reşat N. Güntekin). Tabip odaları gibi topluluklar işi ele almaz (Burhan Felek). O zaman meseleyi ağalar ele alır, dâvâcılarla dâvâlıları dinler (Sâmiha Ayverdi). 3. (Özellikle kötü huylar için) Takınmak: “Bütün şirretliğini ele aldı.” İşte bugünden îtibâren Zehrâ bilkülliye değişti. İzdivaçtan evvelki tab’-ı huşûnetini daha ziyâde şiddetle ele aldı (Nâbîzâde Nâzım). 4. (Bir kimsenin) Dedikodusunu yapmak, hakkında konuşmak, tenkit etmek: “Hepsinin kirli çamaşırlarını ortaya döktükten sonra onu ele aldılar.” Ele avuca sığmamak: Çok hareketli, çok yaramaz ve haşarı olmak, zaptedilememek: Ama herif ele avuca sığar canavar değil ki… (Ahmed Midhat Efendi). Arkadaşım ele avuca sığmaz çapkınlardandı (Kerîme Nâdir). Bu odanın, daha doğrusu bu konağın en ele avuca sığmaz sîmâsı ise şüphe yok ki harem ağalarından Yâver Ağa idi (Sâmiha Ayverdi). Ele geçirmek: 1. (Bir kimseyi) Yakalamak, bulmak: Koca Ali’yi eline geçirince hemen dükkânının köşesine bir set yaptırdı (Ömer Seyfeddin). O kocam olacak herifi elime bir geçirsem evvelâ onu döveceğim (Hüseyin R. Gürpınar). Fakat evin sâhibi olan kadını konuşmak için bir türlü ele geçiremiyordu (Ahmet H. Tanpınar). 2. (Bir şeyi) Elde etmek, bulmuş ve almış olmak, o şeye sâhip olmak: Meselâ bir kadim Mesnevî’yi veya dîvânı veya târihi gāyet ucuz ele geçiren bir dükkân sâhibi… (Rûşen E. Ünaydın). Nasılsa ellerine tahsis kâğıdı geçirenler karaborsaya sürmektedirler (Burhan Felek). 3. (Bir yeri) Hükmü altına almak, zaptetmek: Fransızlar’la birlikte Almanlar’a karşı harbederek Roma’yı ele geçirmiş… (Cenap Şahâbeddin). Garbın gayreti yetmiş bin mâsum cana kıyarak Kudüs’ü ele geçirmişti (Sâmiha Ayverdi). Ele geçmek: 1. (Bir kimse) Yakalanmak: Adapazarı’nı her an ele geçmek korkusu altında terkettik (Hâlide E. Adıvar). 2. (Bir şey) Elde edilmek, (ona) sâhip olunmak: Bir türlü vaktinde ele geçmeyen bu kirânın hayâtında nasıl bir üzüntü kaynağı olduğunu gösteren cümleler bu işin herkes için en eğlenceli safhası olurdu (Ahmet H. Tanpınar). Canzi ile geçirdiğim günler ve geceler artık bir daha ele geçmez (Safiye Erol). Ele gelmek: 1. Elle hissedilebilmek, tutulabilmek. 2. (Bebek) Kucağa alınabilecek duruma gelmek. Ele getirmek: Elde etmek, ele geçirmek [Eskimiştir]: Düriş kazan ye yedir / Bir gönül ele getir / Yüz Kâbe’den yeğrektir / Bir gönül ziyâreti (Yûnus Emre – Ş.A.D.). Meclisler kurdum oturdum / Çok düşman ele getirdim (Köroğlu). Maksadı ne kadar cüz’î olur ise olsun ele getirmek için yolunda en büyük fedâkârlıktan çekinmez idi (Nâmık Kemal). Fârisî ve Arabî’yi pek mükemmel tahsil eyledikten mâadâ İngiliz lisânını da gereği gibi ele getirmiştir (Ahmed Midhat Efendi). Ele girmek: Ele geçmek, elde edilmek [Eskimiştir]: Ele girmez saâdet hîle ile (Ahmedî). Âşıkın yoldaşı derd ü âh ile göz yaşıdır / Yâr için derd ele girdi dahi tımarı n’ider (Eşrefoğlu Rûmî). Erenlerin sohbeti ele giresi değil / İkrâr ile gelenler mahrum kalası değil (Ümmî Sinan). Ele vermek: Haber verip yakalatmak, ihbar etmek: Canımı fedâ ederim, seni ele vermem (Hüseyin R. Gürpınar). Polisin bütün ısrarlarına rağmen hırsızları ele vermemekte inat ediyor (Reşat N. Güntekin). Eli açık: Cömert, rahat para harcayan: Saçayım kûyunda el açıp duâ gevherlerin / Meskeni huld-ı berîn olur eli açıkların (Zâtî). Evet, fukarâya karşı mesut adamın da bedbaht kadar eli açıktır (Reşat N. Güntekin). İşte bu eli açık, kapısı dayalı varlık sâhiplerinden biri de Hacı Süleyman Ağa idi (Sâmiha Ayverdi). Eli ağır: 1. Çabuk iş göremeyen. 2. Borcunu zor ve geç ödeyen. 3. Vurunca çok acıtan. Eli alışmak: (Acemisi olduğu bir işi) Rahat yapar duruma gelmek, meleke kesbetmek. Eli (Elinin) altında olmak (bulunmak): Hükmü altında bulunmak, istediği zaman rahatlıkla hükmedebileceği, faydalanabileceği yerde veya durumda olmak: Elin altındadır dünyâ vü ukbâ / Senindir kul senindir hükm efendi (Aziz Mahmud Hüdâyî). Şimdi bile elinin altında arzularını yatıştıracak ne âlâ fırsat vardı (Refik H. Karay). Bunu, sistemli ve şuurlu olarak elleri altındaki Türk toprak ve boylarını sömürmek için yapmaktadırlar (Ergun Göze). Eli armut devşirmiyor (toplamıyor) – Eli armut mu devşiriyor (topluyor): Saldırıya uğrayan bir kimsenin kendi gücüyle kendini koruyabileceğini, koruması gerektiğini anlatır. Eli ayağı bağlı: Eli kolu bağlı. Eli ayağı boşanmak: (Heyecan veya korkudan) Bayılacak gibi olmak, kıpırdayacak durumu kalmamak:  “Bu O!” diye inledi Viki. Sesi incecik, titrek çıkmış, eli ayağı boşanmıştı (Buket Uzuner).  Eli ayağı buz kesilmek: 1. Çok üşümek. 2. (Ânî olarak duyulan korku, heyecan, dehşet vb. duyguların kan dolaşımına tesir etmesi sonucu) Elleri ayakları buz gibi olmak. Eli ayağı (birbirine) dolaşmak: (Heyecandan) Hareketlerini şaşırmak: Şehzâde yedi yıl, yedi ay sözünü duyunca öyle bir “vay yandı!” eder ki bu defa büsbütün aklı fikrine karışır, eli ayağına dolaşır, ne yapacağını bilemez (Eflâtun C. Güney). Eli ayağı düzgün: Vücûdunda bir sakatlığı olmayan kimseler için kullanılır. Eli ayağı gevşemek: (Sıcağın verdiği rahâvet veya korku sebebiyle) Kendini bırakmak, hareketleri ağırlaşmak. Eli ayağı kesilmek (çözülmek): (Büyük bir heyecan veya korku sebebiyle) Hareket edecek gücü kalmamak. (Biri bir kimsenin) Eli ayağı olmak: Her işini yapmak, her işinde yardımcı olmak. Eli ayağı tutmak: Sağlığı ve gücü yerinde olmak: Daha aklım başımda iken, elim ayağım tutarken bir hazırlık yapayım (Reşat N. Güntekin). Eli ayağı tutmamak: 1. Felçli veya çok yaşlı olmak: Eli ayağı tutmaz bir adam değilsin (Reşat N. Güntekin). 2. (Aşırı heyecan, zayıflık vb. sebeplerle) Bedenî gücünü kullanamayacak duruma gelmek: Merdivenim kırk ayak / Kırkına vurdum dayak / Yâr karşıdan gelirken / Ne el tutar ne ayak (Türkü – Ş.A.D.). Eli ayağı tutuşmak: Çok telâşlanmak: İhtiyarlık maskaralık… Dün akşam yine dıyk-ı mesâne depreşti, çocukların da eli ayağı tutuştu, hekim getirelim diye tutturdular (Fahri Celâl). Eli bayraklı (maşalı): Kavgacı, şirret, edepsiz: Bâbıâlî yokuşundan çıkıyordum baktım / Yolu boydan boya tutmuş eli bayraklı takım (Mehmet Âkif). Şimdi onların yerinde, “Yollar devletin, ferman bizimdir” diyen eli bayraklılar var (Târık Buğra). Eli belinde: Kavgacı, şirret, çaçaron [Özellikle kadınlar için kullanılır]. Eli bıçaklı: Gözünü kırpmadan adam öldürebilecek yaratılışta olan, kātil. Eli boş: 1. Elinde bir şey bulunmadan: “Hastanın yanına eli boş gitme.” Nakdîne-i can var idi gitti o da elden / Geldik eli boş mahşere ma’zûr ola şâhım (İzzet Molla – Ş.A.D.). İçimi titreten bir sestir her gün / Saat her çalışında tekrar eder / Ne yaptın tarlanı nerde hasadın / Elin boş mu gideceksin geceye (Câhit S. Tarancı – Ş.A.D.). 2. Elinde işi olmayan: “Bu sıralarda elim boş, kumaşı getir dikeyim.” Eli boş dönmek: Umduğunu elde edemeden dönmek. Eli (Elleri) böğründe: 1. Hiçbir şey yapamaz durumda, çâresiz, iki eli böğründe: Âlemde ziyâ kalmasa halketmelisin / Ey elleri böğründe yatan şaşkın adam kalk (Mehmet Âkif – Ş.A.D.). Boynuzlu bir tek hayvan bile koymayan bir vebâ bu civârı eli böğründe bırakmış (Refik H. Karay’dan). Elleri böğründe otururken de gönderecek değil ya (Sait Fâik). 2. Bk. ELİ BÖĞRÜNDE. Eli cebine varmamak: Para harcamaya kıyamamak, cimrilik etmek: Bin gazel sunsam eli ceybine varmaz kimsenin / Ey Havâyî ağniyâda benzer altın kalmamış (Havâyî – Ş.A.D.). Eli dar (darda) olmak: Paraca sıkıntıda olmak, eli yufka olmak. Eli değmemek: Vakit ve fırsat bulamamak: Dedim yâd et beni bir merhabâdan / Dedi hergiz elim değmez cefâdan (Zâtî – Ş.A.D.). Hatırdan çıkarmayın beni / Mektup yollamak vâdinde bulunursun / Elin değip yazabilirsen (Câhit S. Tarancı – Ş.A.D.). İnşallah elim değerse oralardan da size seslenirim (Burhan Felek). Eli dursa ayağı durmaz: Çok yaramaz, yerinde duramayan çocuklar için kullanılır. Eli ekmek tutmak: Geçimini kendi çalışmasıyle sağlayacak duruma gelmek, bir iş sâhibi olmak: Bilmem ne zaman eli ekmek tutacak (Mehmet Âkif). Annen daha elin ekmek tutmadı diye üzülüyor (Yusuf Z. Ortaç). Eli ermemek: 1. Ulaşmaya gücü yetmemek, yetişememek, ulaşamamak: N’idem elim ermez yâre / Bulunmaz derdime çâre (Türkü). Dün gece girdindi dilber düşüme / Ertesi gün elim ermez işime (Öksüz Ahmet – Ş.A.D.). 2. Fırsat bulamamak, eli değmemek. Eli ermez, gücü yetmez: El ermez, güç yetmez. Eli genişlemek (ferahlamak): Eline geçen para artmak, paraya kavuşmak: Evlâdımız değil mi, bize biraz yardım etsin… ileride elimiz genişlerse borcumuzu öderiz (Reşat N. Güntekin). Elin ferahladığı zaman verirsin. Ne ehemmiyeti var (Mahmut Yesâri). Derken bir belediye doktorluğu verdiler, elimiz ferahladı (Fahri Celâl). Eli hafif: İnsan vücûduna yapılan tıbbî müdâhaleleri can acıtmadan kolaylıkla yapan: “Eli hafif iğneci.” “Eli hafif dişçi.” Eli hafifti. Ömrübillâh enjeksiyon yapmış kimse değildi. Dişçiliği permili olarak Acemyan Bey’den öğrenmiş, mübâreğe sittin sene hizmet etmişti (Fahri Celâl). Eli iğne tutmamak: Dikiş dikmekle hiç ilgisi olmamak, hiç dikiş dikmemek. Eli kalem tutmak: Maksadını ve duygularını yazı ile gerektiği gibi ifâde edebilmek: Mâşallah, elin ekmek tutmadı ama kalem tutuyor (Yusuf Z. Ortaç). Eli kamçılı (sopalı): Zorba, sert. Eli kanlı: Elini kana bulamış, kātil: Osman’ın eli kanlı, korkarım ağa dedi (Fâruk N. Çamlıbel). (Bir işe) Eli kırılmak: (O işi) Yapmaya alışmak, eli yatmak: Isparta’daki mektepten, ancak hüsnühat muallimi Hacı Bektaş Efendi’nin şekl ü şemâili gözümün önündedir (…) yazıya elim orada kırıldı (Mâhir İz). Eli (Elleri) kırılsın: Yapılan kötü bir iş karşısında kullanılan bedduâ sözü: Ellerin kırılsın a nâs-ı hoyrat / Sana kimler dedi üz menevşeyi (Erzurumlu Emrah). Eli kolu (Eli ayağı) bağlı: Çâresiz, hiçbir şey yapamayacak durumda: Maamâfih eli bağlı durmuş olmamak için İngiltere’ye mürâcaat edildi (Cenap Şahâbeddin). Sonra oğlumuz bu kadını seviyor… o bîçârenin eli kolu bağlı bulunduğu bir zamanda bizim yüzümüzden bir mesele çıkmasın (Reşat N. Güntekin). Eli koynunda kalmak: Çâresiz kalmak: Elleri koyunlarında gurbet ellerde kaldılar (Reşat N. Güntekin). Elleri kırılsın: Eli kırılsın. Eli kulağında: [Bu deyim, ezan okumaya hazırlanan müezzinin elini kulağına götürmesinden gelmiştir] Çok yakında, nerede ise olacak şeyler için kullanılır; ha oldu ha olacak, ha geldi ha gelecek: Eli kulağında, neredeyse gelir benim kirâcı (Sait Fâik). İspat ediyor ki yeni bir anlaşma teklîfinin eli kulağındadır (Yahyâ Kemal). Eli maşalı: Eli bayraklı. (Bir işte) Eli olmak: (O işte) Gizliden gizliye etkisi bulunmak, dahli olmak, parmağı olmak: Eğerçi fitnede ol sîm-sâidin eli var / Belinde hançer-i ser-tîzinin de medhali var (Koca Râgıb Paşa – Ş.A.D.). Hatta pâdişâha atılan bombada elim olduğunu mahalledeki yarı meczup bir ihtiyar Rum’dan öğrenmiştim (Reşat N. Güntekin). Eli para görmek (tutmak): Para kazanmaya başlamak, para sıkıntısından kurtulmak, cebi para görmek. Eli sıkı: Cimri, hasis. Eli silâh tutmak: Silâh kullanabilecek yaşta ve güçte olmak: Eli silâh tutanlar asker olmuşlar (Reşat N. Güntekin). Eli sopalı: Zorba. Eli tutmak, gözü görmek: (Yaşlılar için) Sağlığı, kuvveti yerinde olmak. Eli uz: Usta, becerikli, mâhir: Sehl olur her fen yed-i tûlâya mâlik ol heman / Kâr-ı müşkil yok gibidir dehrde eli uza (Esrar Dede). Eli uzun: El çabukluğu ile bir şeyler aşıran, hırsız. Eli üstünde olmak: Kollamak, himâye etmek. Eli varmamak: (Bir şeyi yapmaya) Gönlü bir türlü râzı olmamak: O kadarına elim varmadı (Sait Fâik). Genç memur kızardı, bozardı, kalemi almaya eli bir türlü varmıyordu (Refik H. Karay). Gece gördüğü rüyâları her sabah bir yorucu bulup anlatmazsa eli işe varmıyordu (Kemal Tâhir). Eli yakışmak (yaraşmak): Yaptığı işi iyi yapmak. (Bir işe) Eli yatkın: (O işe) Eli alışmış veya alışabilecek yetenekte. Eli yatmak: 1. (Bir işi) Kolay ve rahat yapabilecek el alışkanlığını kazanmış olmak. 2. Elinde bir işi yapabilecek yetenek bulunmak: Hatta onun örgülerine, gergeflerine biraz eli yatardı (Reşat N. Güntekin). Eli yordamlı: Eli işe yakışır. Eli yufka: Parasız, parası az, eli dar: Giriftâr-ı gam u renc-i anâsın / Eli yufka gözü aç bir gedâsın (Lâmiî Çelebi – Ş.A.D.). Eli yüzü açılmak: Yıkanıp temizlenip görünüşü güzelleşmek. Eli yüzü düzgün: Güzelce, yüzüne bakılır: Allah’ın emri ile karım olacak eli yüzü düzgün bir hanım kız bul (Reşat N. Güntekin). Elim sende: Birbirine elle dokunup kaçmak ve kaçarken de “elim sende” demek sûretiyle oynanan çocuk oyunu. Elim üstünde: Çocuk oyunlarında elini yakaladığı arkadaşının sırtına vuran çocuğun, “İşte sana dokundum, seni yakaladım, ebe sen olacaksın” anlamında söylediği söz. Elimi sallasam ellisi, başımı (saçımı) sallasam tellisi: Kendine çok güvenen kadınlar tarafından kullanılan, “Bir işâretimle herkes peşimden koşar” mânâsında bir söyleyiş. Elimin tersiyle…: Vurmak, çarpmak, yapıştırmak vb. fiillerle kullanılan tehdit sözü: “Elimin tersiyle sana bir vururum ki!” Elinde avucunda bir şey kalmamak: Elde avuçta bir şey kalmamak. Elinde bulundurmak: Gerekli olabilir düşüncesiyle saklamak. (Bir kimse birinin) Elinde büyümek: Çocukluğundan beri yanında bulunmak: Necmiye elimizde büyüdü (Reşat N. Güntekin). Şu karşıki yeşil yumağa ağaç derler / O da senin gibi elimizde büyüdü (Bedri R. Eyüboğlu – Ş.A.D.). Elinde kalmak: Bir şeyi satmak istediği halde satamamak, elden çıkaramamak. … Elinde kalmak: -nin hükmü altına girmek: “Zâlim elinde kalmak.” “Düşman elinde kalmak.” Aşçı ile hizmetçinin elinde kalmıştı (Ömer Seyfeddin). Dâhîlerin ve civanmertlerin eseri olan Türk memleketi son kelâmına inanmayanların, son emrine ve son resûlüne düşman olanların elinde kalmasın diye ağladı (Rûşen E. Ünaydın). Elinde olmamak: İrâdesi dışında bulunmak, istese dahi yapması mümkün olmamak: Öyle fizyolojik bir imrenme ki elimde olmayarak yutkunduğumu anladım (Refik H. Karay). Ben elimde olmayarak: “Saâdetiniz bu göz yaşları mı?” diye sordum (Kerîme Nâdir). Elimde olmadan “patla” dedim (Târık Buğra). (Birinin) Elinde oyuncak olmak: Karşısındaki onu istediği gibi kullanmak, her dediğini yaptırmak: O rûhuna hiçbir zaman tahakküm edememiş, her zaman onun elinde bir oyuncak olmuştu (Mehmet Rauf). Elinde tutmak: Elde tutmak. Elinden almak: Birinin sâhip olduğu bir şeyi yitirmesine sebep olmak, onu bundan mahrum etmek: Aşk bütün irâdesini elinden almıştı (Ziyâ Gökalp). Babamı elinden alan ölümden sonra bana yaklaşan saâdeti bile çekemez olmuştu artık (Yusuf Z. Ortaç). Mâdemki ekmeklerini alıyorum / Ellerinden / Buyursunlar onlar da benim yerime (Orhan V. Kanık). Elinden bırakmamak (düşürmemek): Yanından hiç eksik etmemek, devamlı olarak yanında bulundurmak: O günden beri Mümtaz, Baudelaire’i elinden bırakmadı (Ahmet H. Tanpınar). Elinden bir şey gelmemek: Bir şey yapamamanın aczi içinde olmak. Elinden çıkarmak: Elden çıkarmak. (Bir iş birinin) Elinden çıkmak: (O işi o kimse) Yapmış olmak: Dil safhasına baktım etrâfı cümle meşrûh / Bildim bu nüsha çıkmış bir zû-fünûn elinden (Nev’î – Ş.A.D.). Bütün bu eşsiz eserler de gene aynı coşkun sanatkârın elinden çıktı (Sâmiha Ayverdi). Elinden düşürmemek (düşmemek): Elinden bırakmamak. Elinden geldiği kadar: Elden geldiği kadar. Elinden geleni ardına (arkasına) koymamak (eksik etmemek): Elinden gelebilecek her türlü kötülüğü yapmak: Sen elinden geleni cevrden eksik komadın / Ne diyeyim sana ey yâr elimden ne gelir (Ahmed Paşa – Ş.A.D.). Bozuşur isek ne olur? Elinden geleni hiçbir vakitte ardına koyma (Ahmed Midhat Efendi). Hâlet’i tepeden tırnağa bir süzdü: “Elinden geleni ardına koyma!…” (Mahmut Yesâri). Elinden geleni yapmak: Büyük gayret göstermek, yapabileceği her şeyi yapmak, her çâreye başvurmak: Muvaffak olursan ne âlâ… olmazsan, “Ne yapalım, elimizden geleni yaptık ama olmadı” der, kabâhati kör tâlihe yükler geçersin (Reşat N. Güntekin). Mâcide’nin felâketi haber almaması için ellerinden geleni yapmışlar (Ahmet H. Tanpınar). Bir Türk olarak yetişmem için elinden geleni yaptı (Ergun Göze). Elinden gelmek: Yapabilmek, becermek, gücü dâhilinde olmak: Kerem kıl kesme sâkî iltifâtın bî-nevâlardan / Elinden geldiği hayrı dirîğ etme gedâlardan (Fuzûlî). Şehâ ne tuhfe göndereyim hâk-i pâyine / Benim gibi fakîrin elinden duâ gelir (Nişânî – Ş.A.D.). Adamcağız elinden gelse bütün Boğaz’ı Tevfik Bey’in yeğenine düğün hediyesi olarak verirdi (Ahmet H. Tanpınar). Elinden hiçbir şey (uçan kuş, uçanla kaçan) kurtulmamak: Çok becerikli olmak, her şeyi becerebilmek, her işin altından kalkabilmek: Yazma, okuma, resim, nakış, bilmediği yok. Uçanla kaçan elinden kurtulmuyor (Hüseyin R. Gürpınar). Elinden iş çıkmamak: Çabuk iş yapamamak ve verimli olamamak. Elinden iş (hiçbir iş) gelmemek: Hiçbir şey yapamayacak kadar beceriksiz olmak: Tahsîli bitirmeye niyetim, çalışmaya kābiliyetim de yok, elimden hiçbir iş gelmez (Peyâmi Safâ). Elinden kaçırmak: Elden kaçırmak. Elinden (bir) kazâ çıkmak: İstemeyerek birini yaralamak veya öldürmek. Elinden kurtulmak: 1. (Kendisini yakalamış veya hükmü altına almış olan bir kimseden) Kurtulmayı başarmak: Ve heyet reîsinin hizmetinde bulunduğunu onlara hangi lehçeyle, kimse bilmez, fakat anlattı, ellerinden kurtuldu (Rûşen E. Ünaydın). Elimden kurtulamayacağını anlamıştı (Reşat N. Güntekin). 2. (Tutmakta olduğu bir şey) Elinden kaymak: “Çekince ip elimden kurtuldu.” Elinden tutmak: Yardım etmek, destek olmak: En müşkül bir zamanda elimden tuttunuz (Reşat N. Güntekin). İslâm’ı elinden tutacak kaldıracak yok / Nâhak yere feryâd ediyor, âcize hak yok (Mehmet Âkif – Ş.A.D.). Eline (Eline ayağına) çabuk: Çabuk iş gören, çabuk hareket eden. Eline ayağına (Eline eteğine) düşmek (kapanmak, sarılmak): Çok yalvarmak: Berikinin eline eteğine düşerek okuyup yazmayı öğrenmişti (Reşat N. Güntekin). Eğer daha bir dakîka sürseydi, “Öksür be zât-ı muhterem!” diye eline ayağına düşecektim (Fahri Celâl). Eline bakmak: 1. Ancak onun yardımı ile geçinebilmek: Şimdi bütün ev benim elime bakıyor (Reşat N. Güntekin). 2. El falına bakmak. Eline, diline, beline sâhip (sâdık) olmak: Bâzı tarîkatlarda ve bilhassa ahi teşkîlâtında yer alan harama el uzatmamak, haram söz söylememek ve haram ilişki kurmamak prensiplerini ifâde eden ahlâk düstûru: Eline, beline, diline sâdık / Olmayan Bektâşî taklittir cânâ (Mehmet Tevfik’ten). Eline doğmak: (Yaşça büyük biri, bir kimseyi) Bebekliğinden îtibâren ve yakından tanımak, doğumunu bilmek: Eline doğdun, o da bir annen sayılır elbet (Yusuf Z. Ortaç). (Birinin) Eline düşmek: (Ehil olmayan, kendisine istediği gibi hükmedebilecek birinin) Buyruğu altına girmek: Annemin ölümünden sonra câhil lalalar, hırsız vekilharçlar eline düşmüşüz (Reşat N. Güntekin). Ya kitaplarım, ya şiir defterim / Yanarım bakkal eline düşerse (Câhit S. Tarancı). Yeryüzünde bürokrasinin eline düşmeyen, bürokratik teşkîlâtın yozlaştırmasına müsâade edilmeyen biricik din İslâmiyet’tir (Ahmet Kabaklı). (Bir şey birinin) Eline geçmek: (O kimse o şeyi) Elde etmek, ona sâhip olmak: Yüzüğün ne sûretle eline geçtiğini sordu (Ziyâ Gökalp). Elime geçeni ben barda, baloda yiyip sizi bu halde bıraksam bana bir şey demeye hakkınız olur (Reşat N. Güntekin). Belki eline geçer de okursun (Peyâmi Safâ). (Birinin) Eline kalmak: 1. Geçimini ve bakımını o kimse sağlar olmak. 2. (O kimsenin) İdâresine girmek: “Çiftlik iki senedir onun eline kaldı.” Zevcesi lohusa döşeğinde iken Nihat bütün bütün Nerîman’ın eline kalacak (Hüseyin R. Gürpınar). Şu sekiz yaşındaki çocuğun eline kaldık (Peyâmi Safâ). Eline ne geçerse (ne geçtiyse): Ne bulursa, ne rast gelirse: “Eline ne geçerse yer.” Taş, toprak elimize ne geçtiyse atmaya başladık (Ömer Seyfeddin). Eline sağlık: Yapılan bir şeyin (özellikle yemek ve el işi) beğenildiğini gösteren takdir ve hayır temennîsi sözü: Eline sağlık Hüseyin ağacığım, sütlâç enfesti (Yusuf Z. Ortaç). Eline su dökemez: Değerce ondan çok geridedir, kıyas bile kabul etmez: Dökemez su eline çeşme-i mihr-i rahşan / Veremez dilberimin destine Nâhîd leğen (İzzet Molla – Ş.A.D.). Elini (bir şeye) atmak: Elini uzatıp tutmaya davranmak, el atmak 1 : “Elini tabancasına atmak.” Elimi kabzaya attım (Aka Gündüz). Elini ayağını çekmek: El ayak çekmek. Elini bırakıp ayağına sarılmak (ayağını öpmek): Çok yalvarmak, eline ayağına düşmek. Elini cebine atmak: Para çıkarmaya davranmak. Elini cebine atmamak: Para harcamayı sevmemek, cimri davranmak. Elini çabuk tutmak: Çabuk davranmak, gecikmemek: Biraz elinizi çabuk tutar mısınız? (Sait Fâik). İmparatorluğun bu şaşkınlığını ganîmet bilen Balkanlılar, ellerini çabuk tutup nihâyet kılıcı kınından çıkardılar (Sâmiha Ayverdi). Elini çekmek: El çekmek. Elini eteğini çekmek: El etek çekmek. Elini (Ellerini) kana bulamak: Birini öldürmek, kātil olmak: Dayanmak mümkün değil. Peygamberin aşkına elini kana bulama (Bekir Büyükarkın). Nâmus yüzünden elini kana bulayanlar vardır (Ergun Göze). Elini kolunu bağlamak: Bir şey yapamayacak duruma getirmek. Elini kolunu sallaya sallaya: Çekinmeden, serbestçe, pervâsızca: Kātiller, ellerini kollarını sallayarak kapıda duran Avusturya polisinin burnunun dibinden sıvışıp gitmişlerdir (Burhan Felek). O, elini kolunu sallaya sallaya genç câriyelerin mahremiyetleri arasına karışabilirdi (Sâmiha Ayverdi). Elini kolunu sallaya sallaya gelmek: 1. Gideceği yere eli bomboş gitmek, hiçbir şey götürmemek. 2. Gittiği bir işten sonuç alamadan dönmek. Elini oynatmak: İşini yürütmek için gereken yere para vermek. Elini sıcak sudan soğuk suya sokmamak: (Kadınlar için) Ev işi yapmamak, hiçbir işe el sürmemek: Naz ve naîm içinde ömür sürmüş, ayağını yere basmamış, elini sıcak sudan soğuk suya sokmamıştı (Refik H. Karay). Kalfaların iddiâlarına bakılırsa kendileri ellerini sıcak sudan soğuk suya sokmayacaklar (Hüseyin R. Gürpınar). Elini sürmemek (değdirmemek, vurmamak): El sürmemek. Elini uzatmak: El uzatmak. Elini veren kolunu alamaz: 1. Ufak bir ilgiden yüz bulup devamlı olarak arsızlık edercesine bir şeyler ister. 2. Aldığını geri vermek şöyle dursun insanı gittikçe daha çok zarara sokar. Elini vermek: Elini öptürmek. Elini vermemek: 1. Elini öptürmemek. 2. Dargınlık ifâdesi olarak bir kimse ile tokalaşmamak: Fevzi Paşa ile İsmet Paşa eğildiler, fakat ellerini vermediler (Hâlide E. Adıvar). Elini vicdânına koymak: Vicdânının sesini dinlemek, haktan, doğrudan ayrılmamak, insafla hareket etmek. (Bir şeyden) Elini yumak: (Bir şeyden) El yumak. Elinin altında olmak (bulunmak): Eli altında olmak. Elinin hamuruyle erkek işine karışmak: (Kadınlar için) Beceremeyeceği bir işi yapmaya kalkmak: Bir daha dedi, elinin hamuruyle erkeğin işine karışma (Sait Fâik). Elinin körü: Söylenen şey beğenilmediği zaman kullanılan “yok canım, daha neler!” anlamında kaba bir söyleyiş: Elinin körü, elinin körü, Hacı Kalfalar kaldırsın seni diye söyleniyor; sonra bağırıyordu (Reşat N. Güntekin). Ben ne bileyim, ne yapılacak, elinin körü yapılacak (Sait Fâik). Ne var!… Elinin körü, “efendim” diyemez küstah (Peyâmi Safâ). Eliyle: 1. Aracılığıyle, vâsıtasıyle: “Mektubu kimin eliyle göndereyim?” 2. Tarafından: Aynı mülâkat, şimdi Âdil Onural eliyle Türkçe’ye çevrilmiş bulunuyor (Nihad S. Banarlı). Eliyle hamur ovalar, gözüyle dana kovalar: Aklı yaptığı işte değil başka yerlerde olan kimseler için kullanılır. Eliyle koymuş gibi bulmak: (Bir şeyi) Sanki kendisi koymuş gibi kolayca buluvermek: Girip derûna eliyle komuş gibi buldu / Hadeng-i gamze dile mübtelâ imiş bildik (İzzet Molla – Ş.A.D.). Onu elleriyle koymuş gibi yine o pencerenin önünde bulacaklarını bilirlerdi (Reşat N. Güntekin). Eliyle verip ayağı ile aramak: Ödünç verilen bir şey iâde edilmeyince kendi gidip istemeye mecbur olmak. Elle tutulacak tarafı kalmamak: Çok yıpranmak, çok eskimek, sağlam tarafı kalmamak. Elle tutulacak tarafı olmamak: Hiçbir meziyeti, hiçbir değerli tarafı bulunmamak. Elle tutulur (gözle görülür): Çok açık, çok âşikâr, meydanda: Çalışan, toplum için elle tutulur, gözle görülür şeyler yapan, bir şeyler kuran bir insanla saâdetin mümkün olduğunu sandım (Sait Fâik). Eller yukarı: Silâh çeken bir kimsenin karşısındakine verdiği, “Ellerini kaldır ve teslim ol!” emri. Ellerde dolaşmak (gezmek): Elden ele dolaşmak. Elleri boş kalmak: Sâhip olduğu şeyi elinden kaçırmak, mahrum kalmak: Ellerim böyle boş boş mu kalacaktı / Gözümde hep böyle yaş yaş mı olacaktı (Şarkı). Ellerim yanıma gelecek: Bir gün öleceğim ve yaptıklarımın hesâbını vereceğim, onun için haktan, doğruluktan ayrılmamalıyım. Ellerin dert görmesin: Yapılan işi çok beğenen birinin söylediği hayır duâ sözü: Güzel olmuş ki… Çok yaman olmuş! Ellerin dert görmesin (Kemal Tâhir). Ellerini kana bulamak: Elini kana bulamak. Ellerini kavuşturmak: El kavuşturmak. Ellerini ovuşturmak: Ne yapacağını, ne söyleyeceğini bilemeyip ellerini birbirinin içinde dolaştırıp durmak, âciz kalmak: Birdenbire şaşırdı ve ellerini ovuşturarak düşünmeye başladı (Ahmet H. Tanpınar). Ellerini ovuşturarak: –Abi dedi, tamam (Bediî Fâik).

lugatim.com/s/EL
Paylaşayım... Facebook X LinkedIn WhatsApp