( ﺣﺪّ ) i. (Ar. ḥadd ) 1. Sınır: Velhâsıl bir had beyan edememişler… (Âlî Mustafa Efendi). Binânın havada yükselebileceği irtifâın son haddi olup bundan daha yükseğe çıkarmak mümkün değildir (Kâtip Çelebi’den Seç.). Yürü! Hür mâviliğin bittiği son hadde kadar… (Yahyâ Kemal). 2. Derece, mertebe: “ Hadd-i kemal: Olgunluk derecesi.” “ Hadd-i i’tidal: Mâkul mertebe.” Had ve liyâkatinin fevkinde şeyler talebinden hâlî kalmazmış (Fâik Reşat). 3. din. Cenâbıhakk’ın Kur’ân-ı Kerim’de insanların hareket ve davranışları için belirlediği sınır. 4. eski mat. Bir denklemde birbirinden (+) veya (–) işâretleriyle ayrılan kısımların her biri, terim. 5. mantık. Bir kaziyede konu ile yüklemden her biri, terim. 6. fels. İlimlerde konunun kavranmasını sağlayan ve ifâde ettiği şeyi kesin şekilde bildiren târiflerden her biri, terim. ѻ Had hudut tanımamak: Meydan okurcasına hareket etmek, pervâsızca ve küstahça davranmak. Had vurmak: Şerîat hükmünce suçluyu sopa ile döverek cezâlandırmak: Belki tanık (…) bulunmayınca depelemek (öldürmek) ve had vurmak revâ değildir (Kul Mes’ud). Dîvân-ı Hümâyun’da vekîl-i devletin fermânıyle bir kimesne tâzir olunmak ve had vurulmak lâzım gelse dergâh-ı âlî kapıcıları döver (Mec. Um. Bel.). Hadden aşkın (efzun): Çok fazla, haddinden fazla: Ganâim aldığımız bir miktar mükemmel tüfeğimiz var. Tîr ü keman hadden efzundur (Mec. Um. Bel.). Hadden aşmak – Haddi (Haddini) aşmak: Çok fazla olmak, aşırı gitmek: Hadden aştı dil-i mecrûha cefâ-yı ağyâr (Rûhî-i Bağdâdî). Yaptığı fenalıklar haddi aştığı için son günlerde kasabadan çıkamaz olmuştu (Ömer Seyfeddin). Haddi hesâbı yok: Sayılamayacak kadar çok. Haddi olmamak: (Bir kimsenin bir şey yapmaya) Hakkı, yetkisi veya yeterliği olmamak, (o iş) ona düşmemek: “Haddim değil, siz varken ben başkanlık yapamam.” Yâni ben aşka lâyık değilim, ona el atmak haddim değildir öyle mi? (Safiye Erol). Haddi (Haddin) varsa – Haddi (Haddin) ise: “Cesâreti varsa, korkmazsa” anlamında tehdit sözü: “Haddi varsa karşıma çıksın.” Haddin varsa birini birinden ayır (Nâmık Kemal). Haddinse hudûdu aş, yasaktı el şakası (Enis B. Koryürek). Haddim (Haddimiz) mi?: “Böyle bir şeye cesâret edebilir miyim, bana yakışır mı?” anlamında tevâzu sözü. Haddim olmayarak: Bir fikir ileri sürerken kullanılan tevâzu sözü; her ne kadar söylemek bana düşmüyorsa da: Ki haddim olmayarak “âferin” desem yaraşır (Mehmet Âkif). Haddim olmayarak birkaç nasîhat edeceğim (Reşat N. Güntekin). Haddinden fazla (ziyâde): Çok fazla, aşırı derecede, hadden aşkın: “Haddinden fazla büyük.” Haddine mi düşmüş? – Haddi mi?: Hiç cesâret edebilir mi? Hiç yapabilir mi; onu yapmaya lâyık mı?: “Buraya gelmek haddine mi düşmüş?” “Konuşmak haddim mi?” Haddini bildirmek: Haddini aşan, küstahlık eden bir kimseye sert bir karşılık veya cezâ vererek ileri gitmemesi gerektiğini hatırlatmak: Ne diye ben o küstahın haddini bildirmedim? (Peyâmi Safâ). Ya haddini bil, ya bildiririm (Burhan Felek). Keğen Bey bu yeni yetmelere hadlerini bildirmeliydi (Mustafa N. Sepetçioğlu). Haddini bilmek: Seviyesinin ve gücünün ne ölçüde olduğunu bilip ona göre davranmak, kendisine uygun olanının veya yapabileceğinin ötesine geçmemek: Haddimi bilirim ey şeh-i zîşan / Bende yok arz-ı hâle tâb u tüvan (Fıtnat Hanım). Haddimi bilirim yâr ile bîhûde yarışmam (Enderunlu Vâsıf). Haddini bil ve otur oturduğun yerde (Rauf Tamer). Haddini bilmez: Seviyesinin gerektirdiği şekilde davranmayan, küstah: Aklı ersin ermesin her şeye karışır, büyükler yanında türlü pot kırar, haddini bilmez, budala, şaşkın bir adamdır (Mâlik Aksel). Sus, haddini bilmez herif! Sen bana bas git diyecek cesâreti nereden buldun? (Burhan Felek). Kadın kısmını önüne alıp esaslı meselelerin muhâtabı kılmak, onu şımartmak ve haddini bilmez etmek demekti (Sâmiha Ayverdi). Hadd-i zâtında: Bk. HADDİZÂTINDA. ● Had nâ-şinas Bk. HADNÂŞİNAS ● Had-şinas Bk. HADŞİNAS