‘savaşlarda ok, kılıç gibi silahlardan korunmak için savaşçıların kullandığı korunmalık’
Eski ve yeni diyalektlerde yaygın olarak geçer:
~ Az galxan. -Tkm galkan. -Tat kalkan. -Bşk kalkan. -Nog, Kzk, Krg, Kklp kalkan. Nogaylar kübi adını da kullanırlar. -Yak xalxa, xaxxa, xaxa.
~ ET, -OT, Eski ve Orta Kıpçakça, Orta Oğuzca kalkan. -Eski Kıpçakça kalkaŋ. Kâşgarlı Mahmud’a göre kalkan yanında kalkaŋ biçimi de kullanılır. -Kıpçakça sözlüklerde kalkan biçimi de geçer.
Türkçeden Farsça, Moğolca gibi komşu dillere de geçmiştir. bk. Doerfer: TMEN 3: 1518.
Leksika’ya göre (579) etimolojisi çözümlenememiştir. Räsänen (V 227a) Ramstedt’in Kalmıkça sözlüğüne (KWb 163a) dayanarak kalka ve kalkan biçimlerini Moğolcadan getirmiştir. Doerfer (TMEN 1518) Moğolca kalka’nın Türk kökeninden geldiği olasılığı üzerinde durmuş, buna karşılık eski Türk kaynaklarında geçmeyen kalka’yı Moğolcadan kalma bir geri alıntı olarak değerlendirmiştir. Clauson’un (CAJ 5: 309, ED 621a) Doerfer’e katıldığı anlaşılıyor. bk. Clauson: Studies 239. Räsänen (V 227) Moğolca qalqa ‘kalkan’ biçiminden geldiğini açıklamıştır.
ÊSTJa (1997, 233-234) kalkan’ın Moğol kökeninden geldiğini dile getirmiş ancak bu düşünceyi daha ayrıntılı olarak destekleyecek kültürel ve tarihî kontekste sahip olmadığını eklemiştir.
Ligeti (AOH 14: 42, 17: 22) Orta Çağ’dan kalma Moğolca kaynaklarda -n’li (qalğan, qalqan) biçimlerin geçtiğini bildirmiş, Gizli Tarih’te ise qalqa olarak kullanıldığını dile getirmiştir.
Bulgarca kalkan (BER 2: 171), Sırpça kálkan (Skaljič Turc 388, Skok: EtRj 2: 21-22) Türkçeden alınmıştır.