‘uzun vücutlu, sivri kuyruklu, çevik, küçük sürüngen yaratık’
~ Az kǝrtǝnkǝlǝ.
Eski kaynaklarda geçmediği anlaşılıyor.
İkinci bölümünde Türkçe keler biçiminin saklandığı açıktır. Başka bir deyişle kertenkeler biçiminin sonundaki r’nin düşmesi üzerine dilimizde kertenkele olarak yaygınlık kazanmıştır. Ağızlarda kertenkeleye verilen koşmarkele, kestenkele adlarının sonundaki r’ler de düşmüştür. Dar bir alanda kullanılan kirkele, özükele adlarında da r’lerin düştüğü açık olarak anlaşılıyor. Ağızlarda rastlanan kesteŋkele biçimi de güzel bir örnektir.
O açıdan Räsänen’in kertenkele ve kertenkeler, keler (ve kesertke) biçimlerine göndermesi doğrudur. Buna karşılık kertenkele’nin birinci bölümü karışıktır.
ÊSTJa’da (1997, 55) Anadolu ağızlarında kullanılan kertiş, kertoç, kertiz biçimleri kertenkele’nin yan biçimleri olarak verilmiştir ki yanlıştır. Bu biçimlerin Ermeniceden geldiği anlaşılıyor (Dankoff: ALT 779). Buna göre ÊSTJa’da bu biçimlerin kert- kökünden -ç, -ş, -z ekleriyle kurulmuş türevler olarak açıklanması yersizdir. ÊSTJa’ya göre kertenkele’nin birinci bölümü de kert- kökünden gelir. Kertenkele’nin açıklanmasında Şçerbak (İRLTJa 152) da kert- kökünden yola çıkmıştır.
Türkçede kertenkeleye keltekeler (ve keltenkeler) adı da verilir. Kertenkele (< keltenkeler) biçiminin keltekeler’den (> kertenkeler) başka bir şey olmadığı anlaşılıyor. Kertenkeler (> kertenkele) biçimleri benzeşme (assimilation) sonunda oluşmuştur. Keltenkeler’deki -n- ise sonradan türemiş bir sestir (bk. Eckmann: TDAY 1955, 14-15; TDED 1956, 156). Bu duruma göre kertenkeler’in (> kertenkele) keltekeler’den geldiği ortaya çıkıyor. Keltekeler’in birinci bölümündeki kelte ise diyalektlerde kelte yılan (Tatarca kelte cılan) ‘kertenkele’ adında geçer. Çuvaşçada kertenkeleye verilen kalta adı da kelte’den kalma bir biçimdir. Egorov’a göre (ÊS 87) Kırgızca, Kazakça gibi çağdaş diyalektlerde kelte ‘kısa’ olarak kullanılır. Kelte ise Farsçadan alınmıştır (Far kalta). Kertenkeleye ‘kısa keler’ adı yılan adına göre verilmiştir. Yılana göre keler kuyruksuzdur. Tatarca kelte cılan bu yolda açık bir tanıktır. Çuvaşçada kalta selen (‘kısa yılan’) adı sonradan kalta’ya çevrilmiştir. Bunun gibi eski ve yeni diyalektlerde kelte biçimi ‘kertenkele’ olarak kullanılır. Örn. Orta Kıpçakçada kelte ‘kertenkele’ olarak geçer. Brockelmann (OGM 12 § 4. not) Türkçede etimolojik yönden açık olmayan aşırı uzun biçimlerin çok kısaltıldığını dile getirerek kesertke, keseltki’nin kelte’ye çevrildiğini öne sürmüştü. Daha sonra (32. § b) çu formansı dolayısıyla alaçu’dan sonra keslinçü üzerinde dururken keselteki, keseltki, kesertke, kesertgi biçimlerini de vermişti. Onun bu biçimleri kes- kökünden getirmek istediği anlaşılıyor: “so benannt wegens der Fähigkeit der verlorenen Schwanz zu regenerieren (?).”
Clauson’a göre (ED 750b) yapı bakımından keslin- ‘kesilmek’ kökünden -çü ekiyle kurulduğu anlaşılıyorsa da bunun yabancı bir biçime Türkçe bir biçim verme çabası olduğu anlaşılıyor.