i. (Fars. çāne – çene ) [Tietze’ye göre, halk ağzında çenge şekli de bulunan kelime iç eñek ’ten gelmiştir] 1. Omurgalılarda, üzerinde dişler bulunan kemik parçası ile etrâfındaki yumuşak kısımlardan meydana gelen ağzın alt kısmı, yüzün hareketli olan uç kısmı: Göğsünün ortasında tıpkı çenesindeki sakalı andıran kırçıl seyrek bir tutam kıl vardı (Refik H. Karay). Dayım, çenesinde buruşuk bir çocuk ağlayışıyle beni avutmaya çalışıyordu (Yusuf Z. Ortaç). Ben çenemden, kollarımdan sular damlayarak odaya girerken annem seccâdeden fırlamış, merdivene koşuyordu (Yusuf Z. Ortaç). 2. Üzerinde dişler sıralanmış bulunan ve ağzın içinde altlı üstlü yer alan iki kemik: “Çene cerrâhîsi.” “Üst çene.” “Alt çene.” Andonaki çeneleri titreyerek… (Ahmed Midhat Efendi). Herkes çeneleri sökülecek kadar esniyordu (Ahmet Hâşim). 3. Kerpeten, mengene gibi âletlerin eşyâyı tutan ve sıkıştırmak için birbirine yaklaştırılabilen karşılıklı iki parçası. 4. mec. Çok konuşma durumu, gevezelik: İhsan’ın annesi, Ârife Hanım’ı hem sever hem de çenesine tahammül edemezdi (Ahmet H. Tanpınar). Şöyle etrâfına bir bak, senin çenenden uyuklamayan kaldı mı? (Mahmut Yesâri). ѻ Çene altı: Çene ile gırtlak arası, gıdı. Çene atmak: Ölmek üzere olmak: İnsan ölürken en son gene çenesi kalır, hatta çene atıyor derler (Ahmet Râsim). Çene çalmak: Gevezelik etmek, oradan buradan konuşup vakit geçirmek: İşi gücü bırakıp çene çalıyorsun ha? (Ahmet K. Tecer). Saatlerce çene çalıp beklediğimiz halde bu haber bir türlü gelmiyordu (Bediî Fâik). Çene çukuru: Bâzı insanların çenelerinin ucundaki çukur kısım. Çene kavafı: mec . Çok konuşan, geveze, ağız kavafı: Sen nereden çıktın çene kavafı? (Burhan Felek). Çene kavaflığı etmek: Konuşmak, gevezelik etmek: Kuzum, içeri gel, bir acı kahvemizi nûş et diye yalvardı. Arada yirmi beş senelik hukuk var, olur mu olur, daldım içeri, biraz çene kavaflığı ettik (Fahri Celâl). Çene kemikleri: Üzerinde dişlerin sıralandığı altlı üstlü iki kemik: Çene kemikleri çökerek çehresi tanınmayacak şekle giren eski somurtkan memur tiplerini hatırlatır (Refik H. Karay). Çene yarıştırmak: Lâf yetiştirmek: Bir elçi bir kilim üzerine oturmuş, on çeşit insanla çene yarıştırıyor (Aka Gündüz). Çene (Çenesini) yormak: Boş yere konuşmak, ağzını yormak: Nûri kardeşim, Rahmi’nin işi beni alâkadar etmez. Ne diye çeneni yoruyorsun? (Burhan Felek). Çeneleri atmak: Soğuktan veya heyecandan alt ve üst çenesi birbirine vurmak. Çenen pırtı: Yeter, çok konuştun, sus: Çenen pırtı!… lâfa yekûn çek (Hüseyin R. Gürpınar). Çenen tutulsun: “Konuşamaz ol” anlamında bedduâ sözü. Çenesi açılmak: Önce susmakta iken fırsatını bulunca veya canı isteyince uzun uzun konuşmaya başlamak: “Müdürü görünce çenesi açıldı.” Çenen açıldı yine, gayret Remzi, tam zamânını seçiyorsun! (Bekir Büyükarkın). Çenesi durmamak: 1. Hiç durmadan konuşmak. 2. Sır saklayamamak, söylenmemesi gereken şeyi söylemek, dili durmamak. Çenesi düşmek: Yerli yersiz çok konuşur olmak: “Yaşlanınca çenesi düştü.” Kâhya yeter dedik, senin iyice çenen düştü (Reşat N. Güntekin). Çenesi düşük: Geveze, çok konuşan, düşük çeneli: Maâzallah, öyle bir düzine çenesi düşük kocakarı ile sonra ne yaparım? (Hüseyin R. Gürpınar). Çenesi işlemek: 1. Bir şeyler yemek. 2. Konuşmak. Çenesi (Çeneleri) kilitlenmek: Konuşamaz, lâf edemez duruma gelmek: Tercümanın çeneleri kilitlendi (Ömer Seyfeddin). Öfkelenince onun gibi değilim ben; çenem kilitlenir (Peyâmi Safâ). Çenesi kuvvetli: Ele aldığı konu üzerinde çok şey söyleyip söylediğini dinleten, cerbezeli: “Çenesi kuvvetli bir avukat tuttu.” Çenesi oynamak: Bir şeyler yemek. Çenesi tutulmak: Herhangi bir sebepten dolayı konuşamaz duruma gelmek, çenesi işleyemez olmak: “Kızcağızın korkudan çenesi tutuldu.” “Çenem tutulsaydı da bu lâfı söylemeseydim.” Çenesini bağlamak: Bir kimsenin son nefesini verdikten hemen sonra vücûdu sertleşirken ağzının açık kalmaması için çenesinin altından geçirilen bir tülbenti başının üstünde düğümlemek: Bizim fenne göre artık çenesini bağlamaya hazırlanmak lâzım (Reşat N. Güntekin). Çenesini dağıtmak: Çenesine çok şiddetle vurmak. Çenesini kapamak: Susmak. Çenesini okşamak: Gönlünü almak, iltifat etmek: Merkez-i Umûmî biraz çenemi okşasaydı belki büsbütün başka bir adam olurdum (Reşat N. Güntekin). Çenesini tutmak: Bir sırrı veya düşündüğü bir şeyi hemen söyleyivermemek, kendini tutup konuşmamak, ağzını tutmak, dilini tutmak. Çenesini yormak: Çene yormak. Çeneye kuvvet: Durmadan konuşarak, konuşmasının kuvvetiyle: “Çeneye kuvvet, annesini râzı etti.”