Sözlük › Ç › çene

çene

dey.a. mec.

İlişkililer çenebaz · çenebazlık -ğı · çene atmak · büyükçene · Çene çalmak · çene yarıştırmak · Gıdık I Çene altı, gerdan, sakak.++ · ortognatik cerrahi · bukak -ğı · diş çıkarma · gıdı · gidik I · +1 ›

Açıklama

boş laf.

Örnek

Dinle Ruhsati'yi ne diyom sana, / İyi bir öğüttür, sanma ki çene, / Çalışmayla verse, verirdi bana, / Bu köşkü sarayı sana kim verdi?,
Ruhsati
Çene atmak Çene çalmak.
Hakikaten, gece saat on ikiye kadar tavla ve çene attıktan sonra ciddi bir tavır alarak eve gelen ve yatakta beyaz, tombul bir vücut arayan birçok kocalar için bu çeşit karılar birebirdi.
Çene çalmak "Ooo... Dördü geçiyor. Gecikmiş bile sayılırım. Hemen telefonunu edivereyim. Çeneyi sonra çalarız.
çenesi düşmek
Zaten çabuk dost oluvermesi, çenesi düşüğün biri yapıyordu onu.
Bütün gece kitaplardan konuştuk. İkimizin de çenesi düşmüştü. Az bilinen birkaç eserin, ortak beğeni alanımıza girdiğini anlamamla Sabit Bey'e hayranlığım bir kat daha aratmıştı.
çene züğürdü
-Gelmez ya, gözü kör olmayası gelmez. İşi yok da senin gibi çene züğürdünün yardımına mı gelecek?

Kaynak Sabahattin Ali, Kuyucaklı Yusuf, 19 | Çalıkoparan, 37 | S Maugham, 1959, 69 | Y Kopan, Tuhaf D, Eyl 2017, S 6, 46 | Hacıhasanoğlu, 1954, 27

Kişi Sabahattin Ali · Çalıkoparan · Somerset Maugham · Yekta Kopan · Muzaffer Hacıhasanoğlu

Yıl/Tarih 1959 · 2017 · 1954

“çene” ile karşılaştırılan sözcükler

eşdeğer biçim aynı başlık parçasında seçenek olarak yazılmış (/)

yerine / değil biri ötekinin yerine düşünülmeli/kullanılmalı

fark (ile) arasında önemli farklar var, karıştırılmamalı

Sözlüklerde (fethigedikli.com, TDK) “çene” ile ilişkili sözcükler

eş anlam (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: tanımın sonunda verilen eş anlamlı

eski / yeni terim (TDK) TDK terim sözlükleri: eski terim ile yeni karşılığı

yazım / ses yakını fethigedikli sözlüğü: yazımı ya da sesi yakın

birleşik sözcük (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: sözcükle kurulan birleşik sözcük

Fark kayıtları

fark (ile)MAXILLA/ÇENE/FEK ile/||/<> MÂCHOIRE/ÇENE/FEK ile/||/<> JAW/MÂCHOIRE/KIEFER/ÇENE/FEK

(biyoloji) @@ (biyoloji) @@ Omurgalılarda kemik ya da kıkırdak ile desteklenen, dişleri taşıyan ve ağzın açılıp kapanmasını sağlayan yapı. | Omurgasızlarda bu görevi taşıyan benzer yapı.

fark (ile)DİŞ/ÇENE/PENÇE ile/deği/||/<> KELİSER

Keliserli hayvanların tipik özelliği olan pençe biçimindeki beslenme öğesi. [KELİSERLİLER]

fark (ile)ALT ÇENE/ÇENE ile/||/<> ÇENE ile/||/<> ÜST ÇENE/ÇENE ile/||/<> ÇENE

Ağzın alt kısmını oluşturan ve konuşma sırasında ağzın rahatlıkla hareketini sağlayan organ. bk. çene. | Azerbaycan Türkçesi: alt çänä; Türkmen Türkçesi: aşakı eňek; Gagauz Türkçesi: alt çena; Özbek Türkçesi: pastiki cağ;Uygur Türkçesi:…

fark (ile)ALT ÇENE/ÇENE ile/||/<> ALT ÇENE

Ağzın alt kısmını oluşturan ve konuşma sırasında ağzın rahatlıkla hareketini sağlayan organ. bk. çene. @@ Azerbaycan Türkçesi: alt çänä; Türkmen Türkçesi: aşakı eňek; Gagauz Türkçesi: alt çena; Özbek Türkçesi: pastiki cağ;Uygur Türkçesi:…

fark (ile)ÇİNEKOP/ÇENE ile/||/<> KOFANA/KOFANA ile/||/<> LÜFER/LÜFER

Lüferin küçüğü Temnodon altator

yerine / değilÇENE değil/yerine/= ÇİNEKOP

Lüferin küçüğü Temnodon altator

fark (ile)ÇENE ile GABGAB/SAKAK

Çene altı, gıdı.

fark (ile)GENİZ ile HOMOJEN ile ÇENE

Γενις (Genis) ya da Γναθος (Gnathos). Eski Yunanca, Altçene kemiği, çene. Gnathion: Altçenenin tam orta noktası. @@ Ομό (Omô): Eş -Γενις (Genis / Yenis): Oluş. Eşcinsli, eşoluşlu, eşkökenli, aynı cinsten olan aynı, soydan olan, hemcins. @@…

yerine / değilÇANE değil/yerine/= ÇENE

çene çukuru çene kavafı çene yarışı çene yarıştırma çenesi düşük çenesi kuvvetli çeneye kuvvet alt çene çalçene ökçe çene üst çene Canlılarda baş bölümünde yer alan kemik ya da kıkırdak ile desteklenen altlı üstlü dişleri taşıyan ve ağzın…

Sözcük oyunu nedir ›

Ardından gelebilecekler: e ile başlayan 1.281 sözcük →

Öncesine gelebilecekler: ç ile biten 230 sözcük →

Bu sözcükle zincir kur

Türk Dil Kurumu sözlüklerindeki sonuçlar...

“çene” sözcüğünün TDK sözlüklerindeki karşılıkları... [sozluk.gov.tr] İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

Güncel Türkçe Sözlük

Köken: Farsça çāne

1. Canlılarda baş bölümünde yer alan, kemik veya kıkırdak ile desteklenen, altlı üstlü dişleri taşıyan ve ağzın kapanıp açılmasını sağlayan kasları üzerinde barındıran iki parçaya verilen ad

2. Mengene, kerpeten vb. araçların eşyayı sıkıştıran karşılıklı iki parçasından her biri

3. Baş bodoslamasının omurga ile birleştiği yer; çarık

4. Çok konuşma huyu, gevezelik

Birleşik sözler: çene çukuru, çene kavafı, çene yarışı, çene yarıştırma, çenesi düşük, çenesi kuvvetli, çeneye kuvvet, alt çene, çalçene, ökçe çene, üst çene

Biyoloji Terimleri Sözlüğü, 1998

1. Omurgalılarda kemik ya da kıkırdak ile desteklenen, dişleri taşıyan ve ağzın açılıp kapanmasını sağlayan yapı. 2. Omurgasızlarda bu görevi taşıyan benzer yapı.

Eski fek · İng. jaw · Fr. mâchoire · Alm. Kiefer

Gramer Terimleri Sözlüğü, 2003

Ağız boşluğunun alt ve üst kısmında diş ve dudaklarla çevrilmiş bulunan ve konuşma sırasında ağzın rahatlıkla hareketini sağlayan organ. Çenenin alt kesimi alt çene; üst kesimi de üst çene diye adlandırılır.

Su Ürünleri Terimleri Sözlüğü, 2007

Omurgalılarda kemik veya kıkırdakla desteklenen, dişleri taşıyan ve ağzın açılıp kapanmasını sağlayan yapı.

İng. jaw

Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu, 1997

Azerbaycan Türkçesi: çänä; Türkmen Türkçesi: enek; Gagauz Türkçesi: çenä; Özbek Türkçesi: cağ; Uygur Türkçesi: iňäk; Tatar Türkçesi: kaznalık ~ teş kaznası ~ iyäk; Başkurt Türkçesi: yaňaq; Kmk: çene ~ yayak süyek; Krç.-Malk.: cayak süyek; Nogay Türkçesi: yak; Kazak Türkçesi: jak; Kırgız Türkçesi: caak; Alt:: aldığı t'aak ~altıgı t'aak; Hakas Türkçesi: naah (söögî); Tuva Türkçesi: segel; Şor Türkçesi: naak söögü; Rusça: çelyust

Zanaat Terimleri Sözlüğü, 1976 (1)

(I) Keçe üzerine süsleme yapılan renkli keçe parçası. (*Yalvaç -Isparta)

Zanaat Terimleri Sözlüğü, 1976 (2)

(II) 1. Kapı dilinin oturduğu köşeli demir. (İlyaslı -Uşak) 2. Saban demirinin takıldığı ökçe bölümü. (Aşağıdinek *Şarkikaraağaç -Isparta)

Zanaat Terimleri Sözlüğü, 1976 (3)

(III) Koyun çanı. (Adalıkuzu *Güdül -Ankara) 2. Kapı dilinin oturduğu köşeli demir. (İlyaslı -Uşak) 3. Saban demirinin takıldığı ökçe bölümü. (Aşağıdinek *Şarkikaraağaç -Isparta)

Zooloji Terimleri Sözlüğü, 1963

1. Omurgalı hayvanlarda kemik ya da kıkırdak ile desteklenen, dişleri taşıyan ve ağızın açılıp kapanmasını sağlayan yapı, 2. Omurgasız hayvanlarda buna benzeyen yapı.

Eski fek · İng. Jaw · Fr. Mâchoire · Alm. Kiefer

Etimoloji Sözlüğü

‘dişlerin saplı bulunduğu altlı üstlü kemik parça’

~ Az çǝnǝ. -Hal çana, çene.
Yaygın bir inanca göre Farsçadan alınmıştır (< Far çāna, çana ‘the lower jaw-bone; the chin’).
Türkçede çeneye eŋek adı verilirdi. Bu ad bugün daha çok yerel ağızlarda enek (ve eğek) olarak kalmıştır. Buna karşılık çağdaş diyalektlerde eŋek yaygın olarak kullanılır. Diyalektlerde çeneye birtakım adlar daha verilir: Tkm alkım. Türkmenler eŋek adını da kullanırlar. -Kklp alkım. Karakalpaklar iyek adını da kullanırlar. Bundan başka çeneye buğak adını da verirler. -Blk cayak, cayak süyek. Balkarlar sakal tüb adını da kullanırlar. -Nog yak. -Alt saŋat. -Tel saŋıt. -Yak sıŋax. -Çuv yanax.
Leksika da *čäŋä sözü üzerinde durmuştur. Leksika yazarlarına göre Budagov’un çene sözünün Farsçadan alıntı olduğuna ilişkin görüşü büyük bir olasılıkla yanlıştır. Bu yeni Farsça sözün İran kökenli değildir. Halaççadaki čana biçimi ise -ŋ- > -n- damaksılaşması nedeniyle Farsçadan geri alıntıdır. Yakutçadaki ekleşmiş säŋi-jä biçimini de gözden geçiren Leksika yazarları bu sözün dış biçimsel paralelliklerinin henüz saptanamadığını da dile getirmişlerdir. Bununla birlikte Oğuzca čayna- / čeyne- ‘çiğnemek’ ile çene sözünün Anadolu ağızlarında kullanılışı sırasında görülen čeyne ‘çene’ biçiminin karşılaştırılması gereğini ortaya koymuşlardır.
Dilimizde kullanılan organ adlarının öz Türkçe köklerden geldiğini biliyoruz. Türkçe ağız, avurt, ayak, boğaz, boyun, burun, göz, kulak gibi. O bakımdan çene’nin Farsça bir alıntı olarak görülmesi çarpıcı ve düşündürücüdür. Farsça çāna, çana biçimlerinin etimolojisini ise bilmiyoruz.
Benim görüşüme göre Türkçede çeneye verilen eŋek adı, çeyne- ‘çiğnemek’ fiilinin baskısı altında çeŋe > çene biçimini almıştır (contamination).

Kubbealtı sözlüğündeki sonuçlar...

“çene” sözcüğünün lugatim.com'daki karşılıkları... İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

ÇENE

i. (Fars. çāne – çene ) [Tietze’ye göre, halk ağzında çenge şekli de bulunan kelime iç eñek ’ten gelmiştir] 1. Omurgalılarda, üzerinde dişler bulunan kemik parçası ile etrâfındaki yumuşak kısımlardan meydana gelen ağzın alt kısmı, yüzün hareketli olan uç kısmı: Göğsünün ortasında tıpkı çenesindeki sakalı andıran kırçıl seyrek bir tutam kıl vardı (Refik H. Karay). Dayım, çenesinde buruşuk bir çocuk ağlayışıyle beni avutmaya çalışıyordu (Yusuf Z. Ortaç). Ben çenemden, kollarımdan sular damlayarak odaya girerken annem seccâdeden fırlamış, merdivene koşuyordu (Yusuf Z. Ortaç). 2. Üzerinde dişler sıralanmış bulunan ve ağzın içinde altlı üstlü yer alan iki kemik: “Çene cerrâhîsi.” “Üst çene.” “Alt çene.” Andonaki çeneleri titreyerek… (Ahmed Midhat Efendi). Herkes çeneleri sökülecek kadar esniyordu (Ahmet Hâşim). 3. Kerpeten, mengene gibi âletlerin eşyâyı tutan ve sıkıştırmak için birbirine yaklaştırılabilen karşılıklı iki parçası. 4. mec. Çok konuşma durumu, gevezelik: İhsan’ın annesi, Ârife Hanım’ı hem sever hem de çenesine tahammül edemezdi (Ahmet H. Tanpınar). Şöyle etrâfına bir bak, senin çenenden uyuklamayan kaldı mı? (Mahmut Yesâri). ѻ Çene altı: Çene ile gırtlak arası, gıdı. Çene atmak: Ölmek üzere olmak: İnsan ölürken en son gene çenesi kalır, hatta çene atıyor derler (Ahmet Râsim). Çene çalmak: Gevezelik etmek, oradan buradan konuşup vakit geçirmek: İşi gücü bırakıp çene çalıyorsun ha? (Ahmet K. Tecer). Saatlerce çene çalıp beklediğimiz halde bu haber bir türlü gelmiyordu (Bediî Fâik). Çene çukuru: Bâzı insanların çenelerinin ucundaki çukur kısım. Çene kavafı: mec . Çok konuşan, geveze, ağız kavafı: Sen nereden çıktın çene kavafı? (Burhan Felek). Çene kavaflığı etmek: Konuşmak, gevezelik etmek: Kuzum, içeri gel, bir acı kahvemizi nûş et diye yalvardı. Arada yirmi beş senelik hukuk var, olur mu olur, daldım içeri, biraz çene kavaflığı ettik (Fahri Celâl). Çene kemikleri: Üzerinde dişlerin sıralandığı altlı üstlü iki kemik: Çene kemikleri çökerek çehresi tanınmayacak şekle giren eski somurtkan memur tiplerini hatırlatır (Refik H. Karay). Çene yarıştırmak: Lâf yetiştirmek: Bir elçi bir kilim üzerine oturmuş, on çeşit insanla çene yarıştırıyor (Aka Gündüz). Çene (Çenesini) yormak: Boş yere konuşmak, ağzını yormak: Nûri kardeşim, Rahmi’nin işi beni alâkadar etmez. Ne diye çeneni yoruyorsun? (Burhan Felek). Çeneleri atmak: Soğuktan veya heyecandan alt ve üst çenesi birbirine vurmak. Çenen pırtı: Yeter, çok konuştun, sus: Çenen pırtı!… lâfa yekûn çek (Hüseyin R. Gürpınar). Çenen tutulsun: “Konuşamaz ol” anlamında bedduâ sözü. Çenesi açılmak: Önce susmakta iken fırsatını bulunca veya canı isteyince uzun uzun konuşmaya başlamak: “Müdürü görünce çenesi açıldı.” Çenen açıldı yine, gayret Remzi, tam zamânını seçiyorsun! (Bekir Büyükarkın). Çenesi durmamak: 1. Hiç durmadan konuşmak. 2. Sır saklayamamak, söylenmemesi gereken şeyi söylemek, dili durmamak. Çenesi düşmek: Yerli yersiz çok konuşur olmak: “Yaşlanınca çenesi düştü.” Kâhya yeter dedik, senin iyice çenen düştü (Reşat N. Güntekin). Çenesi düşük: Geveze, çok konuşan, düşük çeneli: Maâzallah, öyle bir düzine çenesi düşük kocakarı ile sonra ne yaparım? (Hüseyin R. Gürpınar). Çenesi işlemek: 1. Bir şeyler yemek. 2. Konuşmak. Çenesi (Çeneleri) kilitlenmek: Konuşamaz, lâf edemez duruma gelmek: Tercümanın çeneleri kilitlendi (Ömer Seyfeddin). Öfkelenince onun gibi değilim ben; çenem kilitlenir (Peyâmi Safâ). Çenesi kuvvetli: Ele aldığı konu üzerinde çok şey söyleyip söylediğini dinleten, cerbezeli: “Çenesi kuvvetli bir avukat tuttu.” Çenesi oynamak: Bir şeyler yemek. Çenesi tutulmak: Herhangi bir sebepten dolayı konuşamaz duruma gelmek, çenesi işleyemez olmak: “Kızcağızın korkudan çenesi tutuldu.” “Çenem tutulsaydı da bu lâfı söylemeseydim.” Çenesini bağlamak: Bir kimsenin son nefesini verdikten hemen sonra vücûdu sertleşirken ağzının açık kalmaması için çenesinin altından geçirilen bir tülbenti başının üstünde düğümlemek: Bizim fenne göre artık çenesini bağlamaya hazırlanmak lâzım (Reşat N. Güntekin). Çenesini dağıtmak: Çenesine çok şiddetle vurmak. Çenesini kapamak: Susmak. Çenesini okşamak: Gönlünü almak, iltifat etmek: Merkez-i Umûmî biraz çenemi okşasaydı belki büsbütün başka bir adam olurdum (Reşat N. Güntekin). Çenesini tutmak: Bir sırrı veya düşündüğü bir şeyi hemen söyleyivermemek, kendini tutup konuşmamak, ağzını tutmak, dilini tutmak. Çenesini yormak: Çene yormak. Çeneye kuvvet: Durmadan konuşarak, konuşmasının kuvvetiyle: “Çeneye kuvvet, annesini râzı etti.”

lugatim.com/s/ÇENE
Paylaşayım... Facebook X LinkedIn WhatsApp