i. (Eski Türk. tıl > til > dil ) 1. Ağız boşluğunda yer alan, tat duymaya, besinleri ağız içinde evirip çevirmeye, yutmaya ve sesleri çıkarmaya yarayan etli, uzun ve hareketli organ: Ya suyun lezzeti? Bunu dilinize ve damağınıza dokunmadığı için duyamazsınız (Refik H. Karay). 2. Düşünce, duygu ve isteklerin, bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan faydalanılarak başkalarına aktarılmasını sağlayan, çok yönlü, çok gelişmiş sistem, lisan: Kâşgarlı Mahmud… Türk dili için şunları söylüyordu: “Türk dilini öğreniniz, çünkü Türkler’in uzun sürecek saltanatları olacaktır.” Bu söz bugün için de doğrudur ve şöyle bir değişiklikle bugün de söylenebilir: “Türk dilini seviniz. Çünkü Türkler’in en az geçmişleri kadar büyük geleceği olacak ve bu gelecek o geçmişe dayanacaktır” (Nihad S. Banarlı). 3. Bir yazara, bir döneme âit ifâde tarzı, kelime dağarcığı ve söz diziminin meydana getirdiği, o kişi veya döneme has anlatım üslûbu: “Tanzîmat dili.” “Servet-i Fünun dili.” “Mehmet Âkif’in dili.” 4. Konuşmada ortak dilden farklı özellikler taşıyan söyleyiş tarzı, konuşma biçimi: “Dilinden doğulu olduğu anlaşılıyor.” “Dilini biraz düzeltmesi gerekir.” Dilin Anadolulu’ya benzemiyor, Rumelili misin sen? (Refik H. Karay). 5. Belli ilim, meslek ve uzmanlık dallarına has kelimelerden oluşan anlatım: “Hukuk dili.” “Tıp dili.” “Gemici dili.” 6. ('Yabancı dil' tamlaması nın kısaltılmış şekli olarak) Bir topluluk veya milletin ana lisânından başka olan diğer bir lisan: “Dil öğrenmek.” “Dil bilmek.” “Dil sınavı.” “Dil kursları.” Bu, şark vilâyetlerinde bulunduğum zaman öğrendiğim bir dildi (Refik H. Karay). 7. mec. Hal ve duruşun sözsüz olarak karşıdakinde bıraktığı etki, sözsüz ifâde: “Gözlerin dili.” “Çiçeklerin dili.” 8. Nefesli çalgı, kilit, anahtar, terâzi vb. âletlerdeki ince, yassı ve genellikle hareketli kısım, uzun çıkıntılı kısım, çıkıntı şeklindeki uzantı: Kantarın koluna ve diline hâkim olan… (Hâlit Z. Uşaklıgil). Dilleri içerde birbirine girmiş, şuralardan vurup biraz genişletmeli, Alpaslan büyükçe iki taş getir bana… (Mustafa N. Sepetçioğlu). 9. deniz. Makaraların ve bastikaların kanalları içine yerleştirilmiş olan, çevreleri oluklu demir pirinç veya ağaçtan tekerlek [Halatlar bunların olukları üzerinden işler]. 10. coğ. Denize uzanmış engebesiz, düz, dar kara parçası. 11. Yemek olarak yenen pişmiş sığır veya dana dili: “Haşlama dil.” “Füme dil.” 12. târih. Düşmanın durumunu öğrenmek için sorguya çekilmek üzere baskınla yakalanan esir: İki yarar kalite küffar yakasına dil almağa gönderilir (Kâtip Çelebi’den Seç.). ѻ Dil ağız vermemek: Çok hasta olup hastalığının ağırlığından dolayı konuşamayacak durumda olmak, ağız dil vermemek: Hâlet-i nez’e erdi ol bîmâr / Dil ağız vermeyip yatar nâçâr (Yahyâ Bey – Ş.A.D.). Bîmâr nigâhın emeliyle dil-i âşık / Vermez dil ağız hasta yatar üstüne sağlık (Enderunlu Vâsıf – Ş.A.D.). Başım… başım… diye haykırarak yatağa düştü, kırk beş gün dil ağız vermeden yattı (Reşat N. Güntekin). Dil avcısı: eski. Câsus. Dil bilmek: Yabancı bir dili anlamak, konuşmak: “İki dil biliyor.” (Birine) Dil (Dilini) çıkarmak: (Alay etmek, eğlenmek için) Bir kimseye karşı dilini ağzından dışarıya uzatmak: Bir şehirli çocuğu gibi dilini çıkardı (Sait Fâik). Dil değdirmek: Bahsetmek, dile getirmek: Bu durumu hepimiz anlıyorduk. Zehra usulcacık, müdür beye bile çıtlatmış. O da alttan alta hiç oralı olmadan, bu mevzua dil değdirmeğe başladı (Halide N. Zorlutuna). Dil (Diller) dökmek: Karşısındakini bir şeye râzı etmek veya bir husûsa inandırmak için ona tesir edecek şeyleri sayıp dökmek: Oturup dil dökecek yerde gidip dökmeli ter / Bin çalış gāyen için bir kazan ömründe yeter (Mehmet Âkif – Ş.A.D.). Eski sikkeleri satmak için gülünç Fransızca’larıyle dil dökmeye başladılar (Refik H. Karay). O kadar dil döktü, o kadar yalvardı ki dayanamadım, arzusunu kabul ettim (Reşat N. Güntekin). Hepsine güler yüz gösterip diller döküyordu (Kemal Tâhir). Dil ebesi: Çok konuşkan, söyleyecek sözü çok olan, geveze, laf ebesi. … (Bir) Dil kullanmak: … Tarzda konuşmak: “Yumuşak bir dil kullanmayı unutma.” “O kadar sert bir dil kullandı ki şaşırdık kaldık.” “Adamına göre dil kullanmayı çok iyi bilir.” Dil mi güzel, dilber mi (güzel): Tatlı dil güzellikten daha etkilidir. Dil otu mu yedin – Dil otu yemiş: Durmadan konuşan, çok konuşkan kimseler için kullanılır: Dil otu mu yedin be kızım diye bir gülmesi vardı ki… (Reşat N. Güntekin). Dil uzatmak: (Bir kimse veya bir şey hakkında) İleri geri konuşmak, haddini aşarak kötü ve saygısızca sözler söylemek: İster isen kim perîşân olmayasın âkıbet / Dil uzatma kimsenin hakkına sen sûsen gibi (Kānûnî Sultan Süleyman – Ş.A.D.). Her şeye burnunu sokar, her söze kulak verir, herkese dil uzatır (Ahmet Râsim). Şu kendi ayaklarına bak da ondan sonra benimkilere dil uzat (Burhan Felek). Dil üstünde dil bitmiş: Çok konuşan, hiçbir sözün altında kalmayan kimseler, özellikle çocuklar için kullanılır. Dil yarası: Söylenen acı sözün gönülde bıraktığı kırgınlık ve acı. Dilden dile (–nin dilinde, dillerde) dolaşmak (gezmek vb.): Herkes tarafından konuşulur olmak: Şöhreti bütün şehirde dillerde gezer (Ahmed Vefik Paşa). Gizli bir dedikodu hâlinde aylardan beri dillerde dolaşan bu vak’a… (Reşat N. Güntekin). Kıran Bey adı dilden dile, ilden ile döne dolaşa bir çiğ azameti almıştı (Refik H. Karay). Uzağa işleyen zekâsı ve ihâtalı zihin yapısı İstanbul’da dilden dile gezer ve bildik bilmedik cümle âleme parmak ısırtırdı (Sâmiha Ayverdi). Dile (Dillere) düşmek: Herkes tarafından hakkında kötü söz söylenmek, dedikodusu yapılmak, kötü şöhret kazanmak: Şu benim nihânî derdim / Düştü dillere dillere (Köroğlu). Düşme cânâ dillere sırr-ı dehânın fâş edip (Nedim). Her erkek, başından böyle kazâ geçmiş, dile düşmüş bir kadını almaya cesâret edemez (Reşat N. Güntekin). Dile gelmek: 1. Dile düşmek: Ali Rızâ Bey’e pek söylemiyorlardı, ama gāliba kızların geçirdikleri hayat netîcesinde az çok dile gelmiş olmalarının da tesîri vardı (Reşat N. Güntekin). 2. (Konuşmayan bir varlık) Konuşmaya başlamak: Karşında fısıltıyle ağaçlar dile gelsin (Orhan S. Orhon). İnsan duyar yerin dile gelen sükûtunu / Bir başka mûsikîye geçiş farzeder bunu (Yahyâ Kemal). Diller susmuş, dile gelmiş kamışlar (Behçet K. Çağlar). Dile getirmek: 1. Anlatmak, ifâde etmek: Kend’özünü sen getirirsin dile / Yoksa senin gibileri kim bile (Gülşehrî – Ş.A.D.). Ama bu dünya görüşü zâten mevcut olacak ki filozof veya sanatçı onu dile getirebilsin (Cemil Meriç). Bu beyit, Fâtih Sultan Mehmed’in çağındaki büyük kudret ve nüfûzunu dile getiriyor (Ahmet Kabaklı). 2. Konuşturmak: Mermeri konuşturan, tahtayı dile getiren… büyük sanatkârlar gelmişti (Sâmiha Ayverdi). Dile kolay: Söylenmesi kolay, fakat katlanılması, yapılması çok zor: Altı harp, beyefendi dile kolay (Sait Fâik). Dile kolay, bu 1960, 15 yılı geride bıraktık (Târık Buğra). Dile (târife) gelmez (sığmaz): Anlatılamaz, ifâde edilemez: Medîne’ye gitmek için çok derin ve hudutsuz bir arzu hissetmeye başlayan genç müdür, acaba bu iştiyâkını tahakkuk zemînine getirebilmek için neden bu derece istek ve dile târife gelmez bir heyecan gösterir olmuştur? (Sâmiha Ayverdi). Dili açılmak (çözülmek): Evvelce susmakta ve konuşmamakta iken birden konuşmaya başlamak: Anne, anne, koş ablamın dili açıldı, koş ablam konuşuyor! (Peyâmi Safâ). Sana bir müjde veriyorum. Zehrâ’nın dili çözüldü (Peyâmi Safâ). Dili ağırlaşmak: Hastalık sebebiyle rahat konuşamamak, dilini tam kullanamayıp konuştuğu güç anlaşılmak: Artık büsbütün ağırlaşmış diliyle bir şeyler anlatmaya uğraşıyor (Reşat N. Güntekin). Dili alışmak: Çok kullanmaktan dolayı bir sözü söylemeyi alışkanlık hâline getirmek, ağzı alışmak. Dili (Dilinin) belâsı: “Ne çekiyorsa söylediklerinin yüzünden çekiyor, başına gelenler hep dili yüzündendir” anlamında kullanılır. Dili bir karış (pabuç kadar, kürek kadar): Karşısındakinin her sözüne saygısızca cevap veren, hiçbir sözün altında kalmayan kimseler için söylenir; pabuç kadar, kürek kadar dili var. Dili bir karış dışarı çıkmak (sarkmak): Koşmaktan, susuzluktan, sıcakta çok yürümekten bitkin duruma gelmek: Koştu koştu da dili bir karış sarktı da onun için atar tutar (Sait Fâik). Baksana, dilim bir karış sarktı (Mustafa N. Sepetçioğlu). Dili bozuk: Doğru, fasih konuşmuyor. Dili çalar (çalıyor): Konuşmasında başka bir ağzın veya dilin telaffuz tarzı hissedilir (hissediliyor): Su gibi şöyle revandır ki hîç dili çalmaz / Olursa yetmiş iki dilde tercüman hançer (Necâtî Bey – Ş.A.D.). Dili muhâcire çalardı; iyi adamdı ama (Refik H. Karay). Dili çözülmek: Dili açılmak. Dili damağı kurumak: 1. Çok susamak. 2. Çok konuşmaktan ağzı kurumak: Dili damağı kuruyarak îzâhat verdi (Reşat N. Güntekin). Dili damağına yapışmak: Çok susamak, susuzluktan ağzı kurumak. Dili dolaşmak (dolanmak): (Sarhoşluk, hastalık, heyecan, şaşkınlık, korku, telâş gibi insanı şiddetle etkisi altına alan durumlar sebebiyle) Doğru dürüst konuşamamak: Çayda kumlar kaynaşır / Suda balık oynaşır / Sokakta sesin duysam / Evde dilim dolaşır (Türkü – Ş.A.D.). İsmâil Bey’in kafasının tütsüsü epeyce ilerlemiş, dili dolaşmaya başlamıştı (Hâlide E. Adıvar). Türk ancak telâşlandığı, dili dolaştığı (…) kısaca şaşırdığı zaman devrik cümleyle söyler (Nihad S. Banarlı). Dili dönmemek: Bir sözü rahatça telaffuz edememek, söylemeyi becerememek: Bir elife dili dönmeyen hödük / Şehristâna gelir ezan beğenmez (Kazak Abdal – Ş.A.D.). Dili durmamak: 1. Çok konuşmak, gevezelik etmek: Dili durmaz bulduğun söyler yanında engelin / Onu her dernekte bu yüzden ozan etmen neden / Nazmi’nin sevdim seni dediğine inanmayıp / Göz göre hey sevdiğim onu yalan etmen neden (Edirneli Nazmî – Ş.A.D.). 2. Sır saklayamamak, söylenmemesi gereken şeyi söylemek, çenesi durmamak. Dili kaymak (sürçmek): Konuşurken söyleyeceği şey yerine yanlış bir şey söylemek. Dili kurusun (tutulsun): “Konuşamaz olsun” anlamına bedduâ sözü, ağzı kurusun: Kurusun şükrün eylemezse dilin (Âlî Mustafa Efendi). Hay dilin tutulsun, yorduğu şeye bak! (Hüseyin R. Gürpınar). Dili olsa da anlatsa (söylese): (Cansız veya konuşma gücü olmayan bir varlık hakkında) Yanında neler oldu, ne müthiş şeyler geçti, keşke şâhitlik edebilse: Galata sokaklarının dili olsa da anlatsa (Sait Fâik). Dili pabuç kadar: Dili bir karış. Dili paslanmak: (Mîde bozukluğu ve hastalık sebebiyle) Dilinin üzerinde beyaz bir tabaka meydana gelmek, pas bağlamak. Dili sürçmek: Konuşurken söyleyeceği şey yerine yanlış bir şey söylemek. Dili tutulmak: 1. Konuşma yeteneğini kaybetmek. 2. Çok kuvvetli bir duygunun etkisiyle hiçbir şey söyleyememek, konuşamaz duruma gelmek: Yârdan ayrılınca büküldü belim / Ayrılık gününde tutuldu dilim (…). Bir cinâyet üzerinde baskına uğramış gibi dili tutulmuş, damarlarından kanı çekilmiş, âdeta kalbi durmuştu (Nâbîzâde Nâzım). Dilim tutuldu, gözlerim bulutlandı, kendimden geçtim, baygınlığım ne kadar sürdü bilmiyorum (Aka Gündüz). Dili uzamak: Haddini aşıp cüretkârâne konuşmak: Senin dilin yine uzamaya başladı (Reşat N. Güntekin). Dili uzun: Başkalarını incitecek şeyler söyleyen, küstahça, saygısızca konuşan. Dili varmamak (varıp söyleyememek): Söylemeye gönlü râzı olmamak, cesâret edip söyleyememek, ağzı dili varmamak: Doğrusun demeğe varmaz dilim ey tâze nihâl / Kaddine karşı senin serv-i hırâman diyemem (Âlî Mustafa Efendi – Ş.A.D.). Fakat Ali Rızâ Bey, ona hâlâ bir hasta gözüyle baktığı için hatırını kıracak bir şey söylemeye bir türlü dili varmıyordu (Reşat N. Güntekin). Gülünçlüğünü bugün bile söylemeye kolay kolay dilim varmayan esrarlı bir âyin başlar (Ahmet H. Tanpınar). Dilim kurusun (kuruyaydı): Söylediği şeyin çok yanlış olduğunu anlayan bir kimsenin kendisi için kullandığı bedduâ sözü, ağzım kurusun: Al sana karı gibi korkak bir herif diye söylendim. İçime mezarlığın cadı karısı mı, kör şeytan mı girdi bilmem, şuna bir oyun edeyim, alay olsun, eyepce bir korkutayım dedim. Hay yapamaz olaydım, dilim kuruyaydı, gözüm kör olaydı!… (Fahri Celâl). Dilin kemiği yok (ki): İnsan uluorta, doğru yanlış ağzına her geleni söyler, rastgele bilir bilmez konuşur. Dilinde tüy bitmek: Bir şeyi devamlı söylemek, tekrarlamaktan yorgun düşmek: Söyleye söyleye dilimde tüy bitti, sen istersen yaparsın (Mahmut Yesâri). Dilinden anlamak: 1. (Birinin) Konuştuğu lisânı anlamak. 2. mec. Bir kimsenin ne istediğini, bir şeye neyin ne şekilde gerekli olduğunu bilmek: “Bu makineyi işletemedik, dilinden sen anlarsın, bakıver.” Dilinden düşmemek (düşürmemek): Durmadan tekrarlamak, her zaman sözünü etmek, ağzından düşmemek: Yoksulluğa alıştım, ihtiyarlığa alışamadım sözü hiç dilinden düşmezdi (Ahmet H. Tanpınar). Hangi ölüm şarkısı bu dilinden düşmeyen (Necip F. Kısakürek). Evde seni dilinden düşürmez (Orhan Kemal). Dilinden kurtulamamak: (Bir kimsenin) Devamlı olarak tenkitlerine ve sitemlerine mâruz kalmak: Onun dilinden kurtulamazlar (Reşat N. Güntekin). Diline dolamak: 1. (Aynı şeyi) Durmadan tekrarlamak: Büyük annemin diline doladığı sözlerden biri (Reşat N. Güntekin). Tekerlemeyi bana ferahlık verdiği için dilime doladım (Safiye Erol). Kelimesiz kalan millet bir sözü diline doladı mı söyleyip gidiyor (Nihad S. Banarlı). 2. (Bir kimse veya konu ile) Devamlı uğraşmak, her fırsatta bahsini açıp tenkit etmek, parmağına dolamak: Kim bilir hangi muhâlif tarafından ortaya yeni Edebiyât-ı Cedîde alayı fırlatıldı ve artık bunu bütün muhâlifler dillerine doladılar (Hâlit Z. Uşaklıgil). Nihâyet benden usandı. Artık diline Ferid’i doladı (Hâlit Z. Uşaklıgil). (–nin) Diline düşmek: … Tarafından yaptığı şey durmadan söylenip eleştirilmek: “Gazetecilerin diline düşmek.” Demek ben böyle kocaman bir kasabanın diline düşmüştüm (Reşat N. Güntekin). Kemanın dört teline / Kurban olam beline / Seni sevdiğim için / Düştüm düşman diline (Türkü – Ş.A.D.). Diline kirâ istemek: Konuşmaya nazlanmak, ağzına kirâ istemek. Diline ne gelirse söylemek: Uluorta, ölçüp biçmeden konuşmak: Nâdan ile sohbet etmek güçtür bilene; çünkü nâdan diline ne gelirse söyler (Ömer Seyfeddin). Dilini (Dilini ağzını) bağlamak: Büyü ile bir kimseyi konuşamaz veya hiçbir şeye îtiraz edemez duruma getirmek: O şıllık basmış büyüyü, adamcağızın dilini ağzını bağlamıştı (Reşat N. Güntekin). Dilini çalmak: (Tadılan bir şey) Dili burmak, büzülmüş ve uyuşmuş duruma getirmek. Dilini eşek arısı soksun: Bir kimse yanlış bir şey söylediği zaman kullanılan alay yollu uyarı sözü: Hadi hadi, dilini eşek arısı soksun, ona mısrâsı demezler mısrâı derler (Târık Buğra). Dilini kedi mi kaptı? (fâre mi yedi?): Ne oldu, neden hiç konuşmuyorsun? Dilini koparırım: Bir kimsenin söyleyeceği bir şeyi önlemek için göz dağı vermek maksadıyle söylenen tehdit sözü: Şerefli partime dil uzatanın dilini koparırım diye bir pusula göndermiş (Reşat N. Güntekin). Dilini tutmak: Gerektiği yerde susmasını bilmek, sözüne hâkim olmak, rastgele ve ağzına her geleni söylemekten kaçınmak, ağzını tutmak, çenesini tutmak: Zîra dâmâdının hoşlanmadığını sezen zekî kaynana onun yanında dilini tutmayı biliyor (Refik H. Karay). Dilini tut, çocuğun saçının teline dokunursan ananı ağlatırım (Hâlide E. Adıvar). Kenan, dikkat ediyorum, beni boyuna iğneliyorsun. –Elimde değil. Dilimi tutamıyorum (Kerîme Nâdir). Dilini yutmak: 1. Konuşamayacak kadar büyük bir şaşkınlık veya korku duymak: İnsan onu sokakta görse dilini yutar (Hâlide E. Adıvar). 2. Hiç konuşmadan durmak, susup oturmak: “Dilini mi yuttun, neden konuşmuyorsun?” Dilinin altında bir şey (bir şeyler) olmak (dolaşmak): Bir kimsenin konuşmasından veya durumundan açıkça söylemediği, söylemekten çekindiği bir şeyler olduğu anlaşılmak: Muhterem babamın dilinin altında bir şeyler dolaşıyor (Reşat N. Güntekin). Dilinin altındaki baklayı çıkarmak: Ağzından baklayı çıkarmak. Dilinin belâsını (cezâsını) çekmek (bulmak): Konuşması yüzünden başına dert açılmak. Dilinin döndüğü kadar: Anlatabildiği, anlatmaya gücü yettiği kadar: Bir elini bırakıyor, öbür elini öpüyor, dilimin döndüğü kadar minnettarlığımı anlatmaya çalışıyordum (Kerîme Nâdir). Dilinin ucuna (kadar) gelmek: Bir şeyi tam söyleneceği zaman geldiği halde söylememek veya söyleyememek: Dilimin ucuna hep bu sual geliyor (Refik H. Karay). Esmer delikanlı dilinin ucuna gelen lâfı söylemedi (Ömer Seyfeddin). Müsterih ol, dilimin ucuna kadar geldi, fakat söylemedim (Reşat N. Güntekin). Dilinin ucunda olmak: Hatırlanacak, hemen söyleniverecek gibi olup da bir türlü hatırlanamayan şeyler için kullanılır: “İsmi dilimin ucunda, ama bir türlü çıkaramıyorum.” Diliyle sokmak: Sert ve kırıcı konuşup karşısındakini incitmek. Diliyle tutulmak: Kendi sözüyle başına iş açmak, ağzıyle tutulmak. Dillerde gezmek: Hakkında herkes tarafından konuşulmak. Dillere destan (olmak): Herkes tarafından sözü edilir durumda (olmak), çok meşhur (olmak): Nice fırsat düştü ele kaçırdım / Benim hâlim dillere destan olur (Karacaoğlan). Haşre dek dillerde destân olsa evsâfın sezâ (Enderunlu Vâsıf). Zaman o gül gibi gül görmemiş zamân olalı / Gülün güzelliği dillerde dâsıtân olalı (Yahyâ Kemal – Ş.A.D.).