Sözlük › D › Dil

Dil

dey.a.

İlişkililer dillenmek · dilce · dilsel · dilli · dilsiz · dilceğiz · dilleşmek · dildaş · dildeş · Lisan · dillik · dilimleyici · +28 ›

Açıklama

  1. 1. Ağız boşluğunda, tatmaya, yutkunmaya, sesleri boğumlamaya yarayan etli, uzun, hareketli organ; tat alma organı.
  2. coğ. Kıstak.
  3. Elini genç adamın omzuna koydu: -İnayet, dedi, hadi seninle
  4. 3. cilbendde ? ? ?
  5. dil etmekmutlu olmak*
  6. Dil kırmakşivesini değiştirmek, kibar konuşmaya çalışmak.
  7. dil çıkarmak
  8. bazı aletlerin içindeki nesne: kilidin dili

Örnek

Sonra kuruyan, keçeleşen dilimi, soğuk ağzımın içinde güçlükle çevirerek, sordum; (...).
Dile doğru gezmeye gidelim. / Rasim, devam etti: -Pakize Hanıma yaklaşabilmek için, evvela kocasiyle ahbap olman lazım. Onlar, biraz evvel
Dile gittiler... Biz de gideriz... Seni de orada takdim ederim.
Dillerin en[i] 6 boyu 29 cmdir. Diller kalın naylon iple çift el dikişlidir., KemalMatbaacılıkCilbent/KırtasiyeEvrakBasımı ilanı, Nisan 2015 dil ağız vermemek deyim konuşmamak, suskun kalmak
Bir hafta dil ağız vermeden hasta yattı.
Gazi Paşa emir eder, el eder / Halkım susar ama güler, dil eder / Özlemli iki can yurdu yol eder / Adımlar hey heyle bir çözülünce / Büyürüz Türkiye büyüklüğünce
Şehirden köye dönünce komşular çok dil kırıyorsunuz diyorlardı bize.
Bize çok kızdığı zamanlar, oturma odasındaki dedemin resminin yanına gider, sesli sesli konuşur onunla: -Bak Bahri bak, der, çocuklar bana dil çıkarıyorlar. Oysaki anneanneme dil falan çıkarmayız. Ama ders çalışırken, bir şey düşünürken dilimiz birazcık dışarı çıksa; -Hıh, niye dilini çıkardın bana? diye söylenir.
Bilindiği gibi, telgraf dilinde müjüskül yoktur... Hep minüskül yazılır...

Kaynak T Polikar, 1997, 100 | R N G, Tanrı Misafiri, 28-29 | Güntekin, Damga, 102 | İZB, 1959, 12 | Ali Koca, 04.08.2019 | M İzgü, AAG, 2007 (1994), 8 | Ş N Berker, Matbuat Hazretleri, 1953, 67

Kişi T Polikar · Reşat Nuri Güntekin · Ali Koca · Muzaffer İzgü · Şinasi Nahit Berker

Yıl/Tarih 1997 · Nisan 2015 · 1959 · 04.08.2019 · 2007 · 1994 · 15.4.2024 · 1953 · 15.4.2024 · 1953

Köken ailesi

Farsça dil kökünden gelen 8 sözcük:

dilhunsafdildilruba (dilrüba)ehlidilzevkidilşevkidilsafdillik

Köken ailesinin tümünü göreyim... →

Anlam/Değer ilişkileri

Dolaylı ilişkili sözcükler (1) organ
Yabancı karşılıkları Lisan
3 - 9'lu ve çoklu ilişkileri Kök ve türevler (14 sözcük)

“dil” ile karşılaştırılan sözcükler

eşdeğer biçim aynı başlık parçasında seçenek olarak yazılmış (/)

yerine / değil biri ötekinin yerine düşünülmeli/kullanılmalı

eşit (=) birbirine eşit

köken / yönelim (< >) biri ötekinden kökenli ya da ona yönelimli

fark (ile) arasında önemli farklar var, karıştırılmamalı

Sözlüklerde (fethigedikli.com, TDK) “dil” ile ilişkili sözcükler

eş anlam (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: tanımın sonunda verilen eş anlamlı

birleşik sözcük (TDK) Güncel Türkçe Sözlük: sözcükle kurulan birleşik sözcük

Fark kayıtları

fark (ile)FLEXIONAL LANGUAGE/LANGAGE À FLEXION/FLEXION SPRACHE/BÜKÜNLÜ DİL/BİTİŞKEN DİL/TASRİFİ LİSAN ile/||/<> INFLEXIONAL LANGUAGES/LANGUE FLEXIONNELLE/FLEKTIERENDE SPRACHEN/BÜKÜNLÜ DİL/TASRİFİ LİSAN ile/||/<> BÜKÜNLÜ DİL/DİL

Köklere eklenen ön ek ve soneklerin ilişkileriyle anlamlarını ya da anlamlarında oluşan değişiklikleri belirten dil türü. bk. bitişken dil, birleştici dil. krş. tekheceli dil, çekimli dil. @@ (Derleme.. tasrifli dil) Gramer görevleri ve…

fark (ile)FLEXIONAL LANGUAGE/LANGAGE À FLEXION/FLEXION SPRACHE/BÜKÜNLÜ DİL/BİTİŞKEN DİL/TASRİFİ LİSAN ile/||/<> LANGUAGE/SPEECH/LANGAGE/SPRACHE/DİL/YAŞAYAN DİL/LİSAN

Köklere eklenen ön ek ve soneklerin ilişkileriyle anlamlarını ya da anlamlarında oluşan değişiklikleri belirten dil türü. bk. bitişken dil, birleştici dil. krş. tekheceli dil, çekimli dil. | (Derleme.. tasrifli dil) Gramer görevleri ve…

fark (ile)AKIL ve/<> DİL ve/<> BEN

Aklın dili sözcükler, gönlün dili muhabbettir.

köken / yönelim (< >)DİL ve/< US/AKIL ve/< DENEYİM/TECRÜBE

Dil, akıl ve deneyimde temellenir.

fark (ile)DİL ile/ve TARİH

Herşeye yayılmış olan en genel temsil. İLE/VE ...

fark (ile)DİL ile/ve/<> FELSEFE

Aklın dilbilgisi. İLE/VE/<> Dilin dilbilgisi.

fark (ile)DİL ve/||/<> SÖYLEM

Toplumsal. VE/||/ Bireysel.

fark (ile)PLACE NAME/NOM DE LIEU/ORTSNAME/YER ADI ile/||/<> NATIONAL LANGUAGE/LANGUE NATIONALE/NATIONALSPRACHE/ULUSAL DİL ile/||/<> LANGUE/STANDESPRAEHE/DİL/DILLIK/LİSAN

İçinde bulunan coğrafya öğelerine, halka, sanat yapılarına göre bir yere verilen ad. | Şehir kasaba, köy gibi yerleşim birimleriyle buralardaki cadde, sokak, meydan vb. yerlere verilen ad: Ankara, Niğde, Kütahya, Düzce, Safranbolu,…

fark (ile)FOLK SPEECH/FOLK LANGUAGE/LANGAGE DU PEUPLE/VOLKSSPRACHE/HALK DİLİ/DİL ile/||/<> HALK DİLİ/DİL ile/||/<> LANGUE VULGARIE/COLLOQUALISM/VOLKSPRACHE/HALK DİLİ/KONUŞMA DİLİ ile/||/<> HALK DİLİ

Halkın en büyük yaratılarından biri olan, ilgili toplumun değişik yerlerinde değişik biçimleri bulunan simgesel seslerden oluşan konuşma aracı. bk. dil, bölgesel dil. @@ bk. Dil. @@ Bir dilin ses, şekil ve anlam bakımından, ağızlardan da…

fark (ile)LANGUE/DİL/LİSAN ile/||/<> TONGUE/LANGUE/ZUNGE/DİL

(biyoloji, zooloji) @@ Ağız boşluğunun alt bölgesinde bulunan, çok tabakalı yassı epitelle sarılmış çizgili kastan yapılmış olduğu için serbestçe hareket edebilen, arka tarafta dil kemiğine bağlı olan bir organ.

fark (ile)LANGUAGE/LANGUE/SPRACHE/DİL/LİSAN ile/||/<> LANGUAGE/LANGUE/PAROLE/SPRACHE/DİL

İnsanların duygu ve düşüncelerini bildirmek üzere sözcüklerle ya da gereçlerle yaptıkları anlaşma: Türkçe, Fransızca, İngilizce, Almanca ya da işaret dili vb. @@ İnsanlar arasında karşılıklı haberleşme aracı olarak kullanılan; duygu,…

fark (ile)DÜŞÜNCE ile/ve/||/<> DUYGU ile/ve/||/<> DAVRANIŞ/TUTUM ile/ve/||/<> DENEYİM ile/ve/||/<> DEĞER ile/ve/||/<> DİL

Akıl[doğru bağ/lar] ve ilim ile yapılandırılır. İLE/VE/||/ Çeşitli fizyolojik ve psikolojik isteklerle ve eğlencelerle doyurulur. İLE/VE/||/ Çalışarak, iş yaparak, kazanarak ve kazandırarak dengelenir. İLE/VE/||/ ... İLE/VE/||/ ...…

fark (ile)DÜŞÜNME ile/ve/<> DİL

Düşünme, sözcüklerle gerçekleşmez. İLE/VE/<> Düşünme, sözcükleri kullanır!

fark (ile)DİL ve/||/<> SANAT ve/||/<> AHLÂK

Kişilerin, düşündüklerini ve duyduklarını bildirmek üzere, işaret ya da sözcüklerle yaşadıkları anlaşma. VE/||/ Kişinin, hem kendine, hem de hemcinslerine yönelik 'iyilik' ülküsüne yaklaşma çabası ile hak-ödev bağlantısı çerçevesinde…

eşit (=)KİŞİ/İNSAN = DİL

Kişi, dilinin ardında gizlidir.

eşit (=)DİL = DÜŞÜNCE

Düşünceyi sınırlandırarak gelişir ve kişiyi geliştirir. VE/<>/= Dili geliştirerek gelişir ve kişiyi geliştirir.

fark (ile)DİL ve/<> DÜŞÜNCE ve/<> KÜLTÜR

Birbirinden ayrılamaz bir bütündür.

fark (ile)DİL ve SANAT
fark (ile)DİL ve/||/<> MANTIK ve/||/<> MATEMATİK

... VE/||/ ... VE/||/ Kavramı, kavramla göstermek.

fark (ile)DİL ile/ve DİN

Dilini kaybeden, dinini de kaybeder.

eşit (=)DİL = AKIL
köken / yönelim (< >)FELSEFE ile/ve/||/<>/< DİL

Dilin dil bilgisi. İLE/VE/||/<>/< Aklın dil bilgisi. Aklın dil bilgisi. İLE/VE/||/<>/< Dilin dil bilgisi.

fark (ile)MANTIK ile/ve DİL

Mantık, dili düzeltmez ve fakat güçlendirir.

fark (ile)DİL ile/ve/<> AKIL

Lâl. İLE/VE/<> Mat.

fark (ile)BİLMEK: DİL ile/ve/||/<> KALP ile/ve/||/<> GÖVDE

Zikreden. İLE/VE/||/ Şükreden. İLE/VE/||/ Sabreden.

fark (ile)KALP ve/||/<> DİL

İkrar. @@ Tekrar.

eşit (=)DİL = TONGUE

Sözcük oyunu nedir ›

Ardından gelebilecekler: l ile başlayan 432 sözcük →

Öncesine gelebilecekler: d ile biten 122 sözcük →

Bu sözcükle zincir kur

Benzer yazılışlı sözcükler

Türk Dil Kurumu sözlüklerindeki sonuçlar...

“Dil” sözcüğünün TDK sözlüklerindeki karşılıkları... [sozluk.gov.tr] İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

Güncel Türkçe Sözlük (1)

1. Ağız boşluğunda, tatmaya, yutkunmaya, sesleri boğumlamaya yarayan etli, uzun, hareketli organ; tat alma organı

2. İnsanlar arasında anlaşmayı sağlayan, uzlaşmaya dayalı olarak oluşturulmuş sesli veya görsel işaretler sistemi; lisan, zeban

3. Bir çağa, bir gruba, bir yazara özgü söz dağarcığı ve söz dizimi

4. Belli mesleklere özgü söz dağarcığı

5. Düşünce ve duyguları bildirmeye yarayan herhangi bir anlatım aracı

6. Birçok aletin uzun, yassı ve çoğu hareketli bölümleri

7. Büyükbaş hayvanların haşlanıp pişirildikten sonra yenebilen dili

8. Ayakkabı bağlarının ayağı rahatsız etmemesini sağlayan ve bağ altına rastlayan saya parçası

9. Sorguya çekilmek için yakalanan tutsak

10. ► kıstak

11. Makaraların ve bastikaların içine yerleştirilmiş olan, üzerinden geçirilen halatı istenilen yöne çevirmeye yarayan, çevresi oluklu, küçük döner tekerlek

12. Bazı üflemeli çalgılarda titreşerek ses çıkaran ince metal yaprak

13. ► anahtar

Birleşik sözler: dil adası, dil akrabalığı, dilaltı, dil altı bezleri, dil atlası, dil avcısı, dil balığı, dilbasar, dil bilgisi, dil bilimi, dil birliği, dil cambazı, dil coğrafyası, dil dalaşı, dil ebesi, dil felsefesi, dil içi çeviri, dil kavgası, dil laboratuvarı, dil oğlanı, dilotu, dil öğrenimi, dil öğretimi, dil pelesengi, dilsever, dil sürçmesi, dil şakası, dil tutukluğu, dilden dile, dile kolay, dili bağlı, dili bozuk, dili tutuk, dili uzun, dili yatkın, dili zifir, dillere destan, ana dil, bitişken dil, bükümlü dil, diplomatik dil, doğal dil, edebî dil, gizli dil, Güneş Dil Teorisi, iltisaki dil, küçük dil, millî dil, ortak dil, ölçünlü dil, ölü dil, özel dil, resmî dil, sivri dil, standart dil, tatlı dil, tek heceli dil, ulusal dil, üst dil, yabancı dil, yapay dil, yapısal dil bilimi, yapma dil, alt katman dili, ana dili, anahtar dili, Ari dili, Azerbaycan dili, beden dili, çevirici dili, çeviri dili, çocuk dili, danadili, devlet dili, geyikdili, hâl dili, halk dili, ıslık dili, işaret dili, kayış dili, kaynanadili, kedidili, kıyı dili, kilit dili, konuşma dili, kuş dili, üst katman dili, öküzdili, sığırdili, üst katman dili, vücut dili, yan katman dili, yazı dili, yazın dili, yılandili, akraba diller, Altay dilleri, Baltık dilleri, Bantu dilleri, Cermen dilleri, Çin-Tibet dilleri, Fin-Ugor dilleri, Hint-Avrupa dilleri, İskandinav dilleri, Latin dilleri, Romen dilleri, Sami dilleri, Ural-Altay dilleri, Ural dilleri

Güncel Türkçe Sözlük (2)

Köken: Farsça dil

► gönül

Birleşik sözler: dilhun, deryadil, ehlidil, safdil, suzidil

Bilişim Terimleri Sözlüğü, 1981

Simgeler ve sözcükler oluşturmak için tanımlanmış bir damga takımı ve bunların, anlamlı bir iletişim aracı olarak deyimler ve tümceler (ya da bir örü) oluşturmak üzere kullanımım yöneten sözdizim kuralları takımı, örn. Türkçe, İngilizce, COBOL, FORTRAN. bk. izlenceleme dili.

Eski lisan · İng. language · Fr. langage

Biyoloji Terimleri Sözlüğü, 1998

Ağız boşluğunun alt bölgesinde bulunan, çok tabakalı yassı epitelle sarılmış çizgili kastan yapılmış olduğu için serbestçe hareket edebilen, arka tarafta dil kemiğine bağlı olan bir organ.

İng. tongue · Fr. langue · Alm. Zunge

Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, 1972

İnsanların duygu ve düşüncelerini bildirmek üzere sözcüklerle veya gereçlerle yaptıkları anlaşma: Türkçe, Fransızca, İngilizce, Almanca veya işaret dili vb.

Eski lisan · İng. language · Fr. langue · Alm. Sprache

Dilbilim Terimleri Sözlüğü, 1949

Bir insan topluluğu içinde kullanılan sözlü dillik yollarının bütünü (bk. Dillik). Diller türlü bakımlardan sınıflanır. Yaygınlık ve nitelik bakımından: KAMU DİLLERİ (L. Communes), ÖZEL DİLLER (L. Spéciales), GİZLİ DİL (L. secrète), RESMİ DİL (L. officielle), UYGARLIK DİLLERİ (L. de civilisation), GENEL DİL (L. générale), DÜNYA DİLİ (L. mondiale); aynı dilin türlü halleri bakımından: KONUŞULAN DİL (L. courante ou parlée), HALK veya KONUŞMA DİLİ (L. vulgarie ou populaire), TEKLİFSİZ DİL (L. familière), " AŞAĞILIK DİL (L. triviale), BİLİM DİLİ (L. savante), MESLEK DİLİ (L. de profession), SINIF DİLİ (Standespraehe /Alm./), EDEBİYAT DİLİ (L. Littéraire), DİPLOMATLIK DİLİ (L. diplomatique), ŞİİR DİLİ (L. poétique, TEKNİK DİLİ (L. technique) ; Kullanış bakımından YAŞIYAN DİL (L. vivante), AŞNI DİL (L. archaïque), ÖLÜ DİL (L. morte) ; anlık bakımından: ARI DİL (L. pure), KARMA DiL (L. mixte) ; doğuş bakımından : DOĞAL DİL (L. naturelle), YAPMA DİL (L. artificielle), EVRENSEL veya ULUSLARARASI DİL (L. universelle ou internationale), FİLOZOF İŞİ DİL (Langue philosophique) ; konuşana olan yakınlığı bakımından: ANA DİLİ (L. Maternelle), ULUSAL DİL (L. nationale), BENİMSEK DİL (L. adoptée), YABANCI DİL (L. étrangère) gibi sınıfları vardır. Diller bir ée aralarındaki kuruluş farkları bakımından sınıflara ayrılırlar. Fikrin türlü öğelerini (Fran. de la maison gibi) ayrı ayrı kelimelerle veya (evin gibi) tek kelime ile anlattıklarına göre: ÇÖZÜMLÜ DİLLER (L. analytiques) ve BİREŞİMLİ DİLLER (L. synthétique) ; cümle öğelerinin sırası değişip değişemediğine göre: DEĞİŞİR SIRALI DİLLER (L. transpositives) ou inverses) ve DEĞİŞMEZ SIRALI DİLLER (L. analogues) ; öğelerini düzenledikleri tarza göre: AYRILI DİLLER (L. isolantes), YANDAŞLAYICI DİLLER (L. juxtaposantes), GÖVDELEYiCi, TOPARLAMALI, KAPSAMALI, TOPTAN ANLATIMLI veya ÇOK BİREŞİMLİ DİLLER (Incorporantes, Agglomérantes, Encapsulantes, Holophrastiques ou Polysynthétiques), BİTİŞİMLİ DİLLER (L. agglutinantes), TANELİ DİLLER (L. atomiques), MALGAMALI DİLLER (L. amalgamantes), KAYNAŞMALI DİLLER (L. fusionnelles) ; bükünlü olup olmadıklarına göre: BÜKÜNLÜ veya ŞEKİLLEMELİ DİLLER (L. flexionnelles, forniatives ou à mots proprement dits), ve ŞEKİLLEMESİZ DİLLER (L. non-formatives ou à mots apparents, à mots-phrases) ; aralarındaki hısımlığa göre: ANA DİLLER (Langues-mères), KARDEŞ DİLLER (Langues-soeurs), KAYNAK DİLLER (L. communes), İLKEL DİLLER (L. primitives), TÜREME DİLLER (L. dérivées).

Eski lisan · Fr. langue · Alm. standespraehe

Gramer Terimleri Sözlüğü, 2003

İnsanlar arasında karşılıklı haberleşme aracı olarak kullanılan; duygu, düşünce ve isteklerin ses, şekil ve anlam bakımından her toplumun kendi değer yargılarına göre biçimlenmiş ortak kurallarının yardımı ile başkalarına aktarılmasını sağlayan, seslerden örülü çok yönlü ve gelişmiş bir sistem. Türkçe, Almanca, Çince, İngilizce, Japonca gibi. Dünya üzerinde konuşulan diller, a) Köken, b) Yapı bakımından sınıflandırılmaktadır. Köken bakımından yapılan sınıflandırmada, bilinmeyen devirlerde aynı ana dile bağlanan bir köken akrabalığı söz konusudur. Hint-Avrupa, Hami-Sami, Fin-Ugur, Ural ve Altay dil aileleri bu temeldeki bir sınıflandırmaya dayanan dil aileleridir. Dünya dilleri yapı bakımından da tek heceli diller (İsolierende Sprachen, isolating kanguages, monosyllabic languages.), eklemeli diller (agglutinierende Sprachen, agglutinative languages) ve çekimli diller (flektierende Sprachen, inflected languages) olmak üzere üçe ayrılır. Her dil taşıdığı söz hazinesine, kullandığı alanlara, yaşayıp yaşamadığına ve toplumun içinde onu kullanan kesimler açısından taşıdığı farklı özelliklere göre konuşma dili, yazı dili, halk dili, aydın dili, bilim dili, edebî dil, kültür dili, millî dil, ortak dil, resmî dil, yaşayan dil, ölü dil olarak da sınıflandırılabilir. Bunlara bk.

İng. language · Fr. langue, parole · Alm. Sprache

Halkbilim Terimleri Sözlüğü, 1978

Bir toplum üyelerinin birbirlerine düşünce ve dileklerini anlatmak amacıyla kullandıkları, ilgili toplumca benimsenen ses simgelerinden oluşan ve belirli bir düzene göre işleyen kültürel dizge. bk. yaşayan dil, tümbireşimli dil, törensel dil, temel dil, ölü dil.

Eski lisan · İng. language, speech · Fr. langage · Alm. Sprache

Mantık Terimleri Sözlüğü, 1976

Kurma kuralları gereği oluşturulan, anlam kuralları gereği de yorumlanıp anlam kazanan deyimler dizgesi. Krş.. sözedilen dil, sözeden dil, biçimsel dil, biçimsel dizge, tek çeşitli dil, çok çeşitli dil, altdil.

Eski lisan · İng. language · Fr. langue, langage · Alm. Sprache

Metalbilim İşlem Terimleri Sözlüğü, 1972

Döküm ya da boşaltma sırasında, erimiş metalin kalıp duvarlarına sıçrayıp, erken katılaşması sonucunda oluşan yüzey kusuru.

İng. scab · Alm. Schale

Orta Öğretim Terimleri Kılavuzu, 1963 (1)

bk. ok.

Orta Öğretim Terimleri Kılavuzu, 1963 (2)

(kıyı) (coğrafya)

Fr. flèche littorale

Tarih Terimleri Sözlüğü, 1974

Durumunu öğrenmek için düşmandan ele geçirilen tutsak.

Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu, 1997

Azerbaycan Türkçesi: dil; Türkmen Türkçesi: dil; Gagauz Türkçesi: dil; Özbek Türkçesi: til; Uygur Türkçesi: tii; Tat: tel; Başkurt Türkçesi: tel; Kmk: til; Krç.-Malk.: til; Nogay Türkçesi: til; Kazak Türkçesi: til; Kırgız Türkçesi: til; Alt:: til; Hakas Türkçesi: tîl; Tuva Türkçesi: tıl; Şor: til; Rusça: yazık

Veteriner Hekimliği Terimleri Sözlüğü

Ağız boşluğunda bulunan, çizgili kaslardan oluşmuş, lokmanın biçimlenmesinde, yutma, tat alma ve konuşmanın biçimlenmesinde görev alan çok hareketli bir organ, glossa, lingua.

Lat. lingua

Zanaat Terimleri Sözlüğü, 1976 (1)

(I) Anahtar. (-Gaziantep; Deliilyas *Şarkışla -Sivas)

Zanaat Terimleri Sözlüğü, 1976 (2)

(II) Hayvanların boynuna asılan çanın içinde sallanan boynuz ya da madensel parça. (Uluğbey *Senirkent -Isparta; *Bor -Niğde)

Zooloji Terimleri Sözlüğü, 1963

Ağız boşluğunun alt bölgesinde bulunan ve özgür olarak hareket edebilen etli bir uzantı olup ard ucundan dil kemiğine bağlıdır.

İng. tongue, · Fr. langue · Alm. Zunge

Etimoloji Sözlüğü

‘ağız boşluğunda, tatmaya, yutkunmaya, sesleri boğumlamaya yarayan, etli, uzun, hareketli organ, tat alma organı’ / ‘insanların düşündüklerini ve duyduklarını bildirmek için sözlerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşma, lisan, zeban’ / ‘sorguya çekilmek için yakalanan tutsak’ / ‘denize uzanan dar ve alçak kara parçası’

~ Az dil. -Tkm dil. -TatK tel. -Nog til. -Bşk tel. -Özb til. -Krg til. -Kzk til. -Kklp til. -Alt, Tel, Kuğ, Şor, Sag, Koy, Kaça, Küer til. -Tuv dıl. -Yak tıl. -Çuv çĕlxe. ‘dil’ ?.
Eski Türkçeden başlayarak kullanılır (tıl). Orta Türkçede tıl olarak geçer. Eski Kıpçakçada til biçimi kullanılır.
Brockelmann’a göre (OGM 72. §) ti- ‘demek’ kökünden geldiği anlaşılıyor: ti- + -l eki. Brockelmann, ince sıradan bir kökten gelen bu türevin kalın sıraya geçmesini art damaksıl l’ye bağlamıştır. Onun bu açıklamasını Ligeti (TörK 230) de benimsemiştir.
Türkçe dil’in ‘sorguya çekilmek için yakalanan tutsak’ anlamı çarpıcı ve düşündürücüdür. Türkçe kaynaklarda geçen dil almak, dil getirmek gibi sözlerde dil ‘tutsak’ olarak kullanılır. Bu sözler Macarcaya nyelvet fogni diye çevrilmiştir (Mac nyelv ‘dil’, fogni ‘tutmak’). Rumencede de limbă ‘dil’ sözü ‘gefangener feindlicher Soldat, von dem man Kundschaft einziecht’ (Tiktin 2: 910) anlamında kullanılır. Bu anlamın Türkçe dil’den çevrildiği anlaşılıyor. Komşu dillerde sık sık bu tür söz çevirileri (calque linguistique) veya çeviri alıntıları (emprunt de traduction) geçer. Moğolca kelen ‘dil’ de ‘espion, avant-coureur d’une armée, soldat qu’on envoie à la découverte’ olarak kullanılır. Rusçada da jazyk ‘dil’ buna benzer bir anlam kazanmıştır (Vasmer: REW 3: 485).
Türkçede dil (< dıl, tıl), dılak, dilmaç gibi birtakım türevler bırakmıştır.

Kubbealtı sözlüğündeki sonuçlar...

“Dil” sözcüğünün lugatim.com'daki karşılıkları... İçeriğini görmek için aşağıdaki başlıkları tıklayınız...

DİL (1)

( ﺩﻝ ) i. (Fars. dil ) Gönül, yürek: Dil-i bî-sûza rağbet etmez uşşâk / Belî olmaz tehî gencîneden bahs (Vecîhî). Oldum garîk-i bahr-ı hatâ ey dil el-aman (Fıtnat Hanım). Dil benim dîde benim aşk benim / Neden ağır geliyor ağlayışım ağyâra (Muallim Nâci). ѻ Dil bağlamak: Gönül vermek, âşık olmak: Râyete meyl ederiz kāmet-i dil-cû yerine / Tûğa dil bağlamışız kâkül-i hoş-bû yerine (Gāzi Giray). Dil hânesi: Gönül evi, gönül: Gözden nihân olsa hüsn ü cemâlin / Muhabbetin çıkmaz dil hânesinden (Erzurumlu Emrah). ● Dil-âgâh ( ﺩﻝ ﺁﮔﺎﻩ ) birl. sıf. (Fars. āgāh “uyanık” ile) Gönlü uyanık, kalp gözü açık, anlayışlı, basîretli. ● Dil-ârâ Bk. DİLÂRÂ ● Dil-âram ( ﺩﻝ ﺁﺭﺍﻡ ) birl. sıf. (Fars. ārām “dinlendiren” ile) Gönüle rahatlık veren, gönlü dinlendiren: Sözler bulayım ben sana sözler ki dil-âram (Cenap Şahâbeddin). ● Dil-âsûde ( ﺩﻝ ﺁﺳﻮﺩﻩ ) birl. sıf. (Fars. āsūde “rahat, dinlenmiş” ile) Gönlü rahat, huzurlu: Benim şebâb-ı dil-âsûdemi eder tehyiç (Hüseyin Sîret). ● Dil-âşub ( ﺩﻝ ﺁﺷﻮﺏ ) birl. sıf. (Fars. āşūb “fesâda düşüren” ile) Gönlü altüst eden, gönlü karıştıran: O tatlı dudaklar, o dil-âşub kulaklar (Ahmed Vefik Paşa). Bir fikr-i dil-âşub, bir yâr-i nâzenin gibi âgūş-ı hayâline girmekte istiğnâlar eder (Sâmipaşazâde Sezâî). Yumunca çeşm-i dil-âşûbunu o mihr-i bahâ (Cenap Şahâbeddin). ● Dil-âver Bk. DİLÂVER ● Dil-âviz ( ﺩﻝ ﺁﻭﻳﺰ ) birl. sıf. (Fars. āvіz “asılan” ile) Gönlü çeken, gönlü kendine cezbeden (güzel): Bir çeng-i dil-âvîz-i müzehheb (Cenap Şahâbeddin). ● Dil-âzad ( ﺩﻝ ﺁﺯﺍﺩ ) birl. sıf. (Fars. āzād “hür, serbest” ile) Gönlü rahat ve serbest. ● Dil-âzar ( ﺩﻝ ﺁﺯﺍﺭ ) birl. sıf. (Fars. āzār “inciten” ile) Kalp kırıcı, gönül incitici: Ne dedik sana ne ettik ey dil-âzâr / Ki bu resme bizi eylersin âzâr (Câfer Çelebi). ● Dil-âzürde ( ﺩﻝ ﺁﺯﺭﺩﻩ ) birl. sıf. (Fars. āzurde “incinmiş” ile) Kalbi kırılmış, gönlü incinmiş olan. ● Dil-baz Bk. DİLBAZ ● Dil-bend ( ﺩﻟﺒﻨﺪ ) birl. sıf. (Fars. bend “bağlayan” ile) Gönül bağlayan. ● Dil-ber Bk. DİLBER ● Dil-beste ( ﺩﻟﺒﺴﺘﻪ ) birl. sıf. (Fars. beste “bağlamış” ile) Gönül bağlamış, gönlünü vermiş, âşık: Dil-beste olma âleme sultân isen dahi (Ziyâ Paşa’dan). Nedir ki sehvine dil-bestedir belâgatlar (Cenap Şahâbeddin). ● Dil-cû (-cuy) ( ﺩﻟﺠﻮﻯ – ﺩﻟﺠﻮ ) birl. sıf. (Fars. cūy > cū “arayan” ile) Gönül çeken: Kim bakar nahl-i güle kāmet-i dil-cû var iken (Fıtnat Hanım). Eğdin kāmetini ey kemân-ebrû / El-aman elinden dilber-i dil-cû (Erzurumlu Emrah). ● Dil-dâde Bk. DİLDÂDE ● Dil-dar Bk. DİLDAR ● Dil-duz ( ﺩﻟﺪﻭﺯ ) birl. sıf. (Fars. dūz “diken, delen” ile) Gönül delen, gönüle acı ve elem veren: Her dem yürekte tîr-i dil-dûzu neylerem ben (Kadı Burhâneddin). Gayr çeşminden bulur her dem nigâh-ı merhamet / Ben ne kıldım kim nasîbim nâveg-i dil-dûz olur (Fuzûlî). ● Dil-efgâr (-figâr, -fikâr) ( ﺩﻟﻔﻜﺎﺭ – ﺩﻟﻔﮕﺎﺭ – ﺩﻝ ﺍﻓﮕﺎﺭ ) birl. sıf. ( efgār > figār ve fikār “yaralı” ile) Gönlü yaralı: Çü cümle nâledir mu’tâdı uşşâk-ı dil-figârın (Fıtnat Hanım). Ne halktan incinelim biz ne halkı incitelim / Ne dil-figârımız olsun ne dil-figâr olalım (Üsküdarlı Sâlim). Bir vâlide-i müşfika ile bir âşıka-i dil-figâr, sabâha kadar (…) hastanın ayağı ucunda iki melekü’r-rahme gibi ağlaştılar (Nâmık Kemal). ● Dil-efgen (-efken) ( ﺩﻝ ﺍﻓﮕﻦ – ﺩﻝ ﺍﻓﻜﻦ ) birl. sıf. (Fars. efgen – efken “yıkan” ile) Gönül yıkıcı: Bilmiş ol eyledin efkende-ser ey dil-efgen (Cenap Şahâbeddin). ● Dil-efruz Bk. DİLEFRUZ ● Dil-firib ( ﺩﻟﻔﺮﻳﺐ ) birl. sıf. (Fars. firіb “aldatan” ile) Gönül aldatan, gönül avutan, câzibeli: Dalgın gözleriyle Nerîman’ın hayâl-i dil-firîbini tâkibe uğraşırken oda kapısının arkasında bir patırdı işitti (Hüseyin R. Gürpınar). Gördüm o dil-firîb güzellikte ben seni (Cenap Şahâbeddin). ● Dil-figâr – Dil-fikâr Bk. Dil-efgâr. ● Dil-füruz ( ﺩﻟﻔﺮﻭﺯ ) birl. sıf. (Fars. furūz “aydınlatan” ile) Gönül aydınlatan, gönüle ferahlık veren. Bk. DİLEFRUZ ● Dil-gir Bk. DİLGİR ● Dil-güdaz ( ﺩﻟﮕﺪﺍﺯ ) birl. sıf. (Fars. gudāz “eriten” ile) İnsanın gönlünü eriten, gönlün dayanamayacağı kadar elem veren. ● Dil-güşte Bk. Dil-mürde. ● Dil-hah ( ﺩﻟﺨﻮﺍﻩ ) birl. sıf. (Fars. ẖāh > ḫāh “isteyen” ile) Gönlün arzu ettiği, gönlün istediği, arzu edilen: Bâlâ-yı serîr-i saltanatta / Dil-hâhı kadar ede ikāmet (Nâbî). Şân-ı Osmânî’yi dil-hâh üzre i’lâ etmedin (Muallim Nâci). Bir gāye-i maksûda şitâb eyleyen âdem / Tutmuşsa bidâyette eğer azmini muhkem / Er geç bulacak sa’y ile dil-hâhını elbet (Mehmet Âkif). ● Dil-harab ( ﺩﻟﺨﺮﺍﺏ ) birl. sıf. (Ar. ḫarāb “yıkık” ile) Gönlü yıkılmış, gönlü kırılmış: Bir kuş uzakta muhteriz, âvâre, dil-harâb / Bir kuş eder figan (Tevfik Fikret). ● Dil-haste ( ﺩﻟﺨﺴﺘﻪ ) birl. sıf. (Fars. ḫaste “yaralı” ile) Gönlü yaralı, gönül hastası, âşık: Dil-hastelerin bilmedi sıhhat neye derler / Dârû-yı inâyetle ifâkat neye derler (Koca Râgıb Paşa). Dil-haste-i mahabbete kâr eylemez ilâc (Fıtnat Hanım). ● Dil-hıraş ( ﺩﻟﺨﺮﺍﺵ ) birl. sıf. (Fars. ḫiraş “tırmalayan” ile) Gönül parçalayan, çok acıklı, iç paralayıcı: Bizans harâbelerinin burç ve bârûsundan gāyet dil-hıraş, gāyet çirkin, kahkahaya benzer bir ses geldi (Sâmipaşazâde Sezâî). ● Dil-hun Bk. DİLHUN ● Dil-keş Bk. DİLKEŞ ● Dil-küşâ (-güşâ) ( ﺩﻟﻜﺸﺎ ) birl. sıf. (Fars. kuşā “açan” ile) Gönüle ferahlık veren, iç açıcı, ferahlatıcı: Sunûf-ı kudsiyân-ı arşa cevlân-gâh olur Hikmet / O rütbe dil-küşâdır sâha-i meydân-ı istiğnâ (Hersekli Ârif Hikmet). Yoktur daha dil-küşâ tesellî / Bir mâder önünde ağlamaktan (Cenap Şahâbeddin’den). ● Dil-mürde (-küşte – -güşte) ( ﺩﻟﮕﺸﺘﻪ – ﺩﻟﻜﺸﺘﻪ – ﺩﻟﻤﺮﺩﻩ ) birl. sıf. (Fars. murde “ölmüş” kuşte – guşte “öldürülmüş” ile) Gönlü ölü, duygusuz: Nice bîkeslere her lahza lutfu olmada yâver / Nice dil-mürde-i nâ-kâmı cûdu kılmada ihyâ (Nedim). Nice dil-mürdeyi Mesîh-âsâ / Eyledin bir nefes ile ihyâ (Fıtnat Hanım). ● Dil-nüvaz (-nevaz) ( ﺩﻟﻨﻮﺍﺯ ) birl. sıf. (Fars. nevāz > nuvāz “okşayan” ile) Gönül okşayan, hoş, latif: Nice şikâyet edelim ol büt-i dil-nüvâzdan (Şeyhülislâm Yahyâ). O dem tabîatı bir samt-ı dil-nüvâz uyutur (Hüseyin Sîret). Bir nazm-ı dil-nüvaz sûretinde titrek dudaklarından dökülen bu sözler sanki huzzârı bir dâire-i cezbe içine almış idi (Hâlit Z. Uşaklıgil). ● Dil-nişin Bk. DİLNİŞİN ● Dil-pesend Bk. DİLPESEND ● Dil-pezir ( ﺩﻟﭙﺬﻳﺮ ) birl. sıf. (Fars. peẕіr “kabul eden” ile) Gönlün kabul edeceği, beğenilen, makbul: “ Eş’âr-ı dil-pezir: Beğenilen, makbul şiirler.” Dâğ-ı aşkın derdi zevk-i saltanat tek dil-pezîr / Hâk-i kûyun seyri feth-i heft-kişver tek lezîz (Fuzûlî). Nukūş-ı dil-pezîr-i hurde-kârın görse reşkinden / Hacâletle şikest eylerdi bî-şek hâmesin Bihzâd (Fıtnat Hanım). ● Dil-riş ( ﺩﻟﺮﻳﺶ ) birl. sıf. (Fars. rіş “yara” ile) Gönlü yaralı, kederli: Şâh-ı cihân olsa da dervîştir / Câriha-i aşk ile dil-rîştir (Hersekli Ârif Hikmet). Bir zâhid-i âvâre bizim dervîş-i dil-rîşe sormuş: “Yâhu, okunan ezan mı idi?” (Ahmet Râsim). ● Dil-saz ( ﺩﻟﺴﺎﺯ ) birl. sıf. (Fars. sāz “yapan” ile) Yumuşak muâmele eden, gönül yapan. ● Dil-sir ( ﺩﻟﺴﻴﺮ ) birl. sıf. (Fars. sіr “tok, doymuş” ile) Gönlü gözü tok: İltifâtınla beni kıl dil-sîr / Sana ben işte esîr oldum esîr (İsmâil Safâ). Lokma-i nân-ı huşk ile dil-sîri / Yeter iknâa bir çanak ayran (Abdülhak Hâmit). ● Dil-sitan ( ﺩﻟﺴﺘﺎﻥ ) birl. sıf. (Fars. sitān “alan” ile) Gönlü alan, gönlü kendine bağlayan: Sevdim seni dil-sitânım oldun (Muallim Nâci). Ne demler geçti bak hâlâ o tıfl-ı dil-sitansın sen (Tevfik Fikret). ● Dil-suhte ( ﺩﻟﺴﻮﺧﺘﻪ ) birl. sıf. (Fars. sūḫte “yanmış” ile) Yüreği yanık, kederli: Pervâne iken şem’ine cânıyle Nazîmâ / Dil-suhte-i sersem der idin şimdi ne dersin (Nazîm). Biz bülbül-i dil-suhte-i aşk u hevâyız / Pervâne-i âteş-gede-i bâğ-ı vefâyız (Leskofçalı Gālib). ● Dil-suz ( ﺩﻟﺴﻮﺯ ) birl. sıf. (Fars. sūz “yakan” ile) Yürek yakan, çok ıztırap veren: Dâğ-ı dil-sûz-ı firâkın oldu gün günden füzun / Nûr-ı mâh efzûn olur hurşîdden oldukça dûr (Fuzûlî). Yâ Rab bu ne ıztırâr-ı dil-sûz / Duymaz mı bunu o yâr-ı dil-sûz (Abdülhak Hâmit). Bir sükûnet-i müessire en şiddetli girye-i elemden dil-suzdur (Sâmipaşazâde Sezâî). ● Dil-şad Bk. DİLŞAD ● Dil-şikâf ( ﺩﻟﺸﻜﺎﻒ ) birl. sıf. (Fars. şikāf “delen” ile) Yürek delen, dokunaklı, acıklı. ● Dil-şikâr ( ﺩﻟﺸﻜﺎﺭ ) birl. sıf. (Fars. şikār “avlayan” ile) Gönül avlayan: Tevlîd eder o lânede eş’âr-ı dil-şikâr (Tevfik Fikret’ten). ● Dil-şiken ( ﺩﻟﺸﻜﻦ ) birl. sıf. (Fars. şiken “kıran” ile) Gönül kırıcı: Gönlüm en âlî vefâ-kirdâr iken / Bilmedin ettin harâb ey dil-şiken (Muallim Nâci). Rûhundaki harâreti sitemkâr ve dil-şiken kelimelerle dışarı döker (Cenap Şahâbeddin). ● Dil-şikeste ( ﺩﻟﺸﻜﺴﺘﻪ ) birl. sıf. (Fars. şikeste “kırılmış” ile) Gönlü kırık, hüzünlü, üzgün: Lâkin zavallıyı mâdâme’l-ömr dil-şikeste bırakmamak için… (Hüseyin R. Gürpınar). ● Dil-şüde ( ﺩﻟﺸﺪﻩ ) birl. sıf. (Fars. şude “gitmiş” ile) Gönlü gitmiş, gönlünü kaptırmış; vurgun: Âşık-ı dil-şüdeye hâbda vuslat görünür (Koca Râgıb Paşa). Ben gizlice ol şûhuna bu gün erdim / Gavgāsını çeksinler her dil-şüde ferdâ (Esrar Dede). Sorar mı dil-şüde-i bî-karârımı heyhât / Cevâb alır mıyım etsem suâl sevdiğime (İsmâil Safâ). ● Dil-teng ( ﺩﻟﺘﻨﮓ ) birl. sıf. (Fars. teng “dar” ile) Gönlü daralmış, kederli, içi sıkkın, sıkıntılı: Ben hasteyi bârîk eden ol mû-miyandır / Ben bülbülü dil-teng eden ol gonca-dehandır (Mesîhî). Dil-tengdir erbâb-ı zeban kanda olursa (Nâilî). Kimseyi dil-teng-i âzâr etme sultanlık budur / Kalb-i mûru tahtgâh eyle Süleymanlık budur (Nazîm’den). ● Dil-tengî ( ﺩﻟﺘﻨﮕﻰ ) birl. i. (Fars. mastariyet eki -і ile) Gönül darlığı, iç sıkıntısı: Dil-tengî-i hasret mutlak beni dikkatsiz eder (Tevfik Fikret). ● Dil-teşne ( ﺩﻟﺘﺸﻨﻪ ) birl. sıf. (Fars. teşne “susamış” ile) “Gönlü susamış” Çok istekli. ● Dil-zinde ( ﺩﻟﺰﻧﺪﻩ ) birl. sıf. (Fars. zinde “diri, canlı” ile) Gönlü uyanık, ârif: Feyzinin dil-zindesi Hızr u Mesîh-i câvidan (Esrar Dede).

lugatim.com/s/DİL
DİL (2)

i. (Eski Türk. tıl > til > dil ) 1. Ağız boşluğunda yer alan, tat duymaya, besinleri ağız içinde evirip çevirmeye, yutmaya ve sesleri çıkarmaya yarayan etli, uzun ve hareketli organ: Ya suyun lezzeti? Bunu dilinize ve damağınıza dokunmadığı için duyamazsınız (Refik H. Karay). 2. Düşünce, duygu ve isteklerin, bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan faydalanılarak başkalarına aktarılmasını sağlayan, çok yönlü, çok gelişmiş sistem, lisan: Kâşgarlı Mahmud… Türk dili için şunları söylüyordu: “Türk dilini öğreniniz, çünkü Türkler’in uzun sürecek saltanatları olacaktır.” Bu söz bugün için de doğrudur ve şöyle bir değişiklikle bugün de söylenebilir: “Türk dilini seviniz. Çünkü Türkler’in en az geçmişleri kadar büyük geleceği olacak ve bu gelecek o geçmişe dayanacaktır” (Nihad S. Banarlı). 3. Bir yazara, bir döneme âit ifâde tarzı, kelime dağarcığı ve söz diziminin meydana getirdiği, o kişi veya döneme has anlatım üslûbu: “Tanzîmat dili.” “Servet-i Fünun dili.” “Mehmet Âkif’in dili.” 4. Konuşmada ortak dilden farklı özellikler taşıyan söyleyiş tarzı, konuşma biçimi: “Dilinden doğulu olduğu anlaşılıyor.” “Dilini biraz düzeltmesi gerekir.” Dilin Anadolulu’ya benzemiyor, Rumelili misin sen? (Refik H. Karay). 5. Belli ilim, meslek ve uzmanlık dallarına has kelimelerden oluşan anlatım: “Hukuk dili.” “Tıp dili.” “Gemici dili.” 6. ('Yabancı dil' tamlaması nın kısaltılmış şekli olarak) Bir topluluk veya milletin ana lisânından başka olan diğer bir lisan: “Dil öğrenmek.” “Dil bilmek.” “Dil sınavı.” “Dil kursları.” Bu, şark vilâyetlerinde bulunduğum zaman öğrendiğim bir dildi (Refik H. Karay). 7. mec. Hal ve duruşun sözsüz olarak karşıdakinde bıraktığı etki, sözsüz ifâde: “Gözlerin dili.” “Çiçeklerin dili.” 8. Nefesli çalgı, kilit, anahtar, terâzi vb. âletlerdeki ince, yassı ve genellikle hareketli kısım, uzun çıkıntılı kısım, çıkıntı şeklindeki uzantı: Kantarın koluna ve diline hâkim olan… (Hâlit Z. Uşaklıgil). Dilleri içerde birbirine girmiş, şuralardan vurup biraz genişletmeli, Alpaslan büyükçe iki taş getir bana… (Mustafa N. Sepetçioğlu). 9. deniz. Makaraların ve bastikaların kanalları içine yerleştirilmiş olan, çevreleri oluklu demir pirinç veya ağaçtan tekerlek [Halatlar bunların olukları üzerinden işler]. 10. coğ. Denize uzanmış engebesiz, düz, dar kara parçası. 11. Yemek olarak yenen pişmiş sığır veya dana dili: “Haşlama dil.” “Füme dil.” 12. târih. Düşmanın durumunu öğrenmek için sorguya çekilmek üzere baskınla yakalanan esir: İki yarar kalite küffar yakasına dil almağa gönderilir (Kâtip Çelebi’den Seç.). ѻ Dil ağız vermemek: Çok hasta olup hastalığının ağırlığından dolayı konuşamayacak durumda olmak, ağız dil vermemek: Hâlet-i nez’e erdi ol bîmâr / Dil ağız vermeyip yatar nâçâr (Yahyâ Bey – Ş.A.D.). Bîmâr nigâhın emeliyle dil-i âşık / Vermez dil ağız hasta yatar üstüne sağlık (Enderunlu Vâsıf – Ş.A.D.). Başım… başım… diye haykırarak yatağa düştü, kırk beş gün dil ağız vermeden yattı (Reşat N. Güntekin). Dil avcısı: eski. Câsus. Dil bilmek: Yabancı bir dili anlamak, konuşmak: “İki dil biliyor.” (Birine) Dil (Dilini) çıkarmak: (Alay etmek, eğlenmek için) Bir kimseye karşı dilini ağzından dışarıya uzatmak: Bir şehirli çocuğu gibi dilini çıkardı (Sait Fâik).  Dil değdirmek:  Bahsetmek, dile getirmek: Bu durumu hepimiz anlıyorduk. Zehra usulcacık, müdür beye bile çıtlatmış. O da alttan alta hiç oralı olmadan, bu mevzua dil değdirmeğe başladı (Halide N. Zorlutuna).   Dil (Diller) dökmek: Karşısındakini bir şeye râzı etmek veya bir husûsa inandırmak için ona tesir edecek şeyleri sayıp dökmek: Oturup dil dökecek yerde gidip dökmeli ter / Bin çalış gāyen için bir kazan ömründe yeter (Mehmet Âkif – Ş.A.D.). Eski sikkeleri satmak için gülünç Fransızca’larıyle dil dökmeye başladılar (Refik H. Karay). O kadar dil döktü, o kadar yalvardı ki dayanamadım, arzusunu kabul ettim (Reşat N. Güntekin). Hepsine güler yüz gösterip diller döküyordu (Kemal Tâhir). Dil ebesi: Çok konuşkan, söyleyecek sözü çok olan, geveze, laf ebesi. … (Bir) Dil kullanmak: … Tarzda konuşmak: “Yumuşak bir dil kullanmayı unutma.” “O kadar sert bir dil kullandı ki şaşırdık kaldık.” “Adamına göre dil kullanmayı çok iyi bilir.” Dil mi güzel, dilber mi (güzel): Tatlı dil güzellikten daha etkilidir. Dil otu mu yedin – Dil otu yemiş: Durmadan konuşan, çok konuşkan kimseler için kullanılır: Dil otu mu yedin be kızım diye bir gülmesi vardı ki… (Reşat N. Güntekin). Dil uzatmak: (Bir kimse veya bir şey hakkında) İleri geri konuşmak, haddini aşarak kötü ve saygısızca sözler söylemek: İster isen kim perîşân olmayasın âkıbet / Dil uzatma kimsenin hakkına sen sûsen gibi (Kānûnî Sultan Süleyman – Ş.A.D.). Her şeye burnunu sokar, her söze kulak verir, herkese dil uzatır (Ahmet Râsim). Şu kendi ayaklarına bak da ondan sonra benimkilere dil uzat (Burhan Felek). Dil üstünde dil bitmiş: Çok konuşan, hiçbir sözün altında kalmayan kimseler, özellikle çocuklar için kullanılır. Dil yarası: Söylenen acı sözün gönülde bıraktığı kırgınlık ve acı. Dilden dile (–nin dilinde, dillerde) dolaşmak (gezmek vb.): Herkes tarafından konuşulur olmak: Şöhreti bütün şehirde dillerde gezer (Ahmed Vefik Paşa). Gizli bir dedikodu hâlinde aylardan beri dillerde dolaşan bu vak’a… (Reşat N. Güntekin). Kıran Bey adı dilden dile, ilden ile döne dolaşa bir çiğ azameti almıştı (Refik H. Karay). Uzağa işleyen zekâsı ve ihâtalı zihin yapısı İstanbul’da dilden dile gezer ve bildik bilmedik cümle âleme parmak ısırtırdı (Sâmiha Ayverdi). Dile (Dillere) düşmek: Herkes tarafından hakkında kötü söz söylenmek, dedikodusu yapılmak, kötü şöhret kazanmak: Şu benim nihânî derdim / Düştü dillere dillere (Köroğlu). Düşme cânâ dillere sırr-ı dehânın fâş edip (Nedim). Her erkek, başından böyle kazâ geçmiş, dile düşmüş bir kadını almaya cesâret edemez (Reşat N. Güntekin). Dile gelmek: 1. Dile düşmek: Ali Rızâ Bey’e pek söylemiyorlardı, ama gāliba kızların geçirdikleri hayat netîcesinde az çok dile gelmiş olmalarının da tesîri vardı (Reşat N. Güntekin). 2. (Konuşmayan bir varlık) Konuşmaya başlamak: Karşında fısıltıyle ağaçlar dile gelsin (Orhan S. Orhon). İnsan duyar yerin dile gelen sükûtunu / Bir başka mûsikîye geçiş farzeder bunu (Yahyâ Kemal). Diller susmuş, dile gelmiş kamışlar (Behçet K. Çağlar). Dile getirmek: 1. Anlatmak, ifâde etmek: Kend’özünü sen getirirsin dile / Yoksa senin gibileri kim bile (Gülşehrî – Ş.A.D.). Ama bu dünya görüşü zâten mevcut olacak ki filozof veya sanatçı onu dile getirebilsin (Cemil Meriç). Bu beyit, Fâtih Sultan Mehmed’in çağındaki büyük kudret ve nüfûzunu dile getiriyor (Ahmet Kabaklı). 2. Konuşturmak: Mermeri konuşturan, tahtayı dile getiren… büyük sanatkârlar gelmişti (Sâmiha Ayverdi). Dile kolay: Söylenmesi kolay, fakat katlanılması, yapılması çok zor: Altı harp, beyefendi dile kolay (Sait Fâik). Dile kolay, bu 1960, 15 yılı geride bıraktık (Târık Buğra). Dile (târife) gelmez (sığmaz): Anlatılamaz, ifâde edilemez: Medîne’ye gitmek için çok derin ve hudutsuz bir arzu hissetmeye başlayan genç müdür, acaba bu iştiyâkını tahakkuk zemînine getirebilmek için neden bu derece istek ve dile târife gelmez bir heyecan gösterir olmuştur? (Sâmiha Ayverdi). Dili açılmak (çözülmek): Evvelce susmakta ve konuşmamakta iken birden konuşmaya başlamak: Anne, anne, koş ablamın dili açıldı, koş ablam konuşuyor! (Peyâmi Safâ). Sana bir müjde veriyorum. Zehrâ’nın dili çözüldü (Peyâmi Safâ). Dili ağırlaşmak: Hastalık sebebiyle rahat konuşamamak, dilini tam kullanamayıp konuştuğu güç anlaşılmak: Artık büsbütün ağırlaşmış diliyle bir şeyler anlatmaya uğraşıyor (Reşat N. Güntekin). Dili alışmak: Çok kullanmaktan dolayı bir sözü söylemeyi alışkanlık hâline getirmek, ağzı alışmak. Dili (Dilinin) belâsı: “Ne çekiyorsa söylediklerinin yüzünden çekiyor, başına gelenler hep dili yüzündendir” anlamında kullanılır. Dili bir karış (pabuç kadar, kürek kadar): Karşısındakinin her sözüne saygısızca cevap veren, hiçbir sözün altında kalmayan kimseler için söylenir; pabuç kadar, kürek kadar dili var. Dili bir karış dışarı çıkmak (sarkmak): Koşmaktan, susuzluktan, sıcakta çok yürümekten bitkin duruma gelmek: Koştu koştu da dili bir karış sarktı da onun için atar tutar (Sait Fâik). Baksana, dilim bir karış sarktı (Mustafa N. Sepetçioğlu). Dili bozuk: Doğru, fasih konuşmuyor. Dili çalar (çalıyor): Konuşmasında başka bir ağzın veya dilin telaffuz tarzı hissedilir (hissediliyor): Su gibi şöyle revandır ki hîç dili çalmaz / Olursa yetmiş iki dilde tercüman hançer (Necâtî Bey – Ş.A.D.). Dili muhâcire çalardı; iyi adamdı ama (Refik H. Karay). Dili çözülmek: Dili açılmak. Dili damağı kurumak: 1. Çok susamak. 2. Çok konuşmaktan ağzı kurumak: Dili damağı kuruyarak îzâhat verdi (Reşat N. Güntekin). Dili damağına yapışmak: Çok susamak, susuzluktan ağzı kurumak. Dili dolaşmak (dolanmak): (Sarhoşluk, hastalık, heyecan, şaşkınlık, korku, telâş gibi insanı şiddetle etkisi altına alan durumlar sebebiyle) Doğru dürüst konuşamamak: Çayda kumlar kaynaşır / Suda balık oynaşır / Sokakta sesin duysam / Evde dilim dolaşır (Türkü – Ş.A.D.). İsmâil Bey’in kafasının tütsüsü epeyce ilerlemiş, dili dolaşmaya başlamıştı (Hâlide E. Adıvar). Türk ancak telâşlandığı, dili dolaştığı (…) kısaca şaşırdığı zaman devrik cümleyle söyler (Nihad S. Banarlı). Dili dönmemek: Bir sözü rahatça telaffuz edememek, söylemeyi becerememek: Bir elife dili dönmeyen hödük / Şehristâna gelir ezan beğenmez (Kazak Abdal – Ş.A.D.). Dili durmamak: 1. Çok konuşmak, gevezelik etmek: Dili durmaz bulduğun söyler yanında engelin / Onu her dernekte bu yüzden ozan etmen neden / Nazmi’nin sevdim seni dediğine inanmayıp / Göz göre hey sevdiğim onu yalan etmen neden (Edirneli Nazmî – Ş.A.D.). 2. Sır saklayamamak, söylenmemesi gereken şeyi söylemek, çenesi durmamak. Dili kaymak (sürçmek): Konuşurken söyleyeceği şey yerine yanlış bir şey söylemek. Dili kurusun (tutulsun): “Konuşamaz olsun” anlamına bedduâ sözü, ağzı kurusun: Kurusun şükrün eylemezse dilin (Âlî Mustafa Efendi). Hay dilin tutulsun, yorduğu şeye bak! (Hüseyin R. Gürpınar). Dili olsa da anlatsa (söylese): (Cansız veya konuşma gücü olmayan bir varlık hakkında) Yanında neler oldu, ne müthiş şeyler geçti, keşke şâhitlik edebilse: Galata sokaklarının dili olsa da anlatsa (Sait Fâik). Dili pabuç kadar: Dili bir karış. Dili paslanmak: (Mîde bozukluğu ve hastalık sebebiyle) Dilinin üzerinde beyaz bir tabaka meydana gelmek, pas bağlamak. Dili sürçmek: Konuşurken söyleyeceği şey yerine yanlış bir şey söylemek. Dili tutulmak: 1. Konuşma yeteneğini kaybetmek. 2. Çok kuvvetli bir duygunun etkisiyle hiçbir şey söyleyememek, konuşamaz duruma gelmek: Yârdan ayrılınca büküldü belim / Ayrılık gününde tutuldu dilim (…). Bir cinâyet üzerinde baskına uğramış gibi dili tutulmuş, damarlarından kanı çekilmiş, âdeta kalbi durmuştu (Nâbîzâde Nâzım). Dilim tutuldu, gözlerim bulutlandı, kendimden geçtim, baygınlığım ne kadar sürdü bilmiyorum (Aka Gündüz). Dili uzamak: Haddini aşıp cüretkârâne konuşmak: Senin dilin yine uzamaya başladı (Reşat N. Güntekin). Dili uzun: Başkalarını incitecek şeyler söyleyen, küstahça, saygısızca konuşan. Dili varmamak (varıp söyleyememek): Söylemeye gönlü râzı olmamak, cesâret edip söyleyememek, ağzı dili varmamak: Doğrusun demeğe varmaz dilim ey tâze nihâl / Kaddine karşı senin serv-i hırâman diyemem (Âlî Mustafa Efendi – Ş.A.D.). Fakat Ali Rızâ Bey, ona hâlâ bir hasta gözüyle baktığı için hatırını kıracak bir şey söylemeye bir türlü dili varmıyordu (Reşat N. Güntekin). Gülünçlüğünü bugün bile söylemeye kolay kolay dilim varmayan esrarlı bir âyin başlar (Ahmet H. Tanpınar). Dilim kurusun (kuruyaydı): Söylediği şeyin çok yanlış olduğunu anlayan bir kimsenin kendisi için kullandığı bedduâ sözü, ağzım kurusun: Al sana karı gibi korkak bir herif diye söylendim. İçime mezarlığın cadı karısı mı, kör şeytan mı girdi bilmem, şuna bir oyun edeyim, alay olsun, eyepce bir korkutayım dedim. Hay yapamaz olaydım, dilim kuruyaydı, gözüm kör olaydı!… (Fahri Celâl). Dilin kemiği yok (ki): İnsan uluorta, doğru yanlış ağzına her geleni söyler, rastgele bilir bilmez konuşur. Dilinde tüy bitmek: Bir şeyi devamlı söylemek, tekrarlamaktan yorgun düşmek: Söyleye söyleye dilimde tüy bitti, sen istersen yaparsın (Mahmut Yesâri). Dilinden anlamak: 1. (Birinin) Konuştuğu lisânı anlamak. 2. mec. Bir kimsenin ne istediğini, bir şeye neyin ne şekilde gerekli olduğunu bilmek: “Bu makineyi işletemedik, dilinden sen anlarsın, bakıver.” Dilinden düşmemek (düşürmemek): Durmadan tekrarlamak, her zaman sözünü etmek, ağzından düşmemek: Yoksulluğa alıştım, ihtiyarlığa alışamadım sözü hiç dilinden düşmezdi (Ahmet H. Tanpınar). Hangi ölüm şarkısı bu dilinden düşmeyen (Necip F. Kısakürek). Evde seni dilinden düşürmez (Orhan Kemal). Dilinden kurtulamamak: (Bir kimsenin) Devamlı olarak tenkitlerine ve sitemlerine mâruz kalmak: Onun dilinden kurtulamazlar (Reşat N. Güntekin). Diline dolamak: 1. (Aynı şeyi) Durmadan tekrarlamak: Büyük annemin diline doladığı sözlerden biri (Reşat N. Güntekin). Tekerlemeyi bana ferahlık verdiği için dilime doladım (Safiye Erol). Kelimesiz kalan millet bir sözü diline doladı mı söyleyip gidiyor (Nihad S. Banarlı). 2. (Bir kimse veya konu ile) Devamlı uğraşmak, her fırsatta bahsini açıp tenkit etmek, parmağına dolamak: Kim bilir hangi muhâlif tarafından ortaya yeni Edebiyât-ı Cedîde alayı fırlatıldı ve artık bunu bütün muhâlifler dillerine doladılar (Hâlit Z. Uşaklıgil). Nihâyet benden usandı. Artık diline Ferid’i doladı (Hâlit Z. Uşaklıgil). (–nin) Diline düşmek: … Tarafından yaptığı şey durmadan söylenip eleştirilmek: “Gazetecilerin diline düşmek.” Demek ben böyle kocaman bir kasabanın diline düşmüştüm (Reşat N. Güntekin). Kemanın dört teline / Kurban olam beline / Seni sevdiğim için / Düştüm düşman diline (Türkü – Ş.A.D.). Diline kirâ istemek: Konuşmaya nazlanmak, ağzına kirâ istemek. Diline ne gelirse söylemek: Uluorta, ölçüp biçmeden konuşmak: Nâdan ile sohbet etmek güçtür bilene; çünkü nâdan diline ne gelirse söyler (Ömer Seyfeddin). Dilini (Dilini ağzını) bağlamak: Büyü ile bir kimseyi konuşamaz veya hiçbir şeye îtiraz edemez duruma getirmek: O şıllık basmış büyüyü, adamcağızın dilini ağzını bağlamıştı (Reşat N. Güntekin). Dilini çalmak: (Tadılan bir şey) Dili burmak, büzülmüş ve uyuşmuş duruma getirmek. Dilini eşek arısı soksun: Bir kimse yanlış bir şey söylediği zaman kullanılan alay yollu uyarı sözü: Hadi hadi, dilini eşek arısı soksun, ona mısrâsı demezler mısrâı derler (Târık Buğra). Dilini kedi mi kaptı? (fâre mi yedi?): Ne oldu, neden hiç konuşmuyorsun? Dilini koparırım: Bir kimsenin söyleyeceği bir şeyi önlemek için göz dağı vermek maksadıyle söylenen tehdit sözü: Şerefli partime dil uzatanın dilini koparırım diye bir pusula göndermiş (Reşat N. Güntekin). Dilini tutmak: Gerektiği yerde susmasını bilmek, sözüne hâkim olmak, rastgele ve ağzına her geleni söylemekten kaçınmak, ağzını tutmak, çenesini tutmak: Zîra dâmâdının hoşlanmadığını sezen zekî kaynana onun yanında dilini tutmayı biliyor (Refik H. Karay). Dilini tut, çocuğun saçının teline dokunursan ananı ağlatırım (Hâlide E. Adıvar). Kenan, dikkat ediyorum, beni boyuna iğneliyorsun. –Elimde değil. Dilimi tutamıyorum (Kerîme Nâdir). Dilini yutmak: 1. Konuşamayacak kadar büyük bir şaşkınlık veya korku duymak: İnsan onu sokakta görse dilini yutar (Hâlide E. Adıvar). 2. Hiç konuşmadan durmak, susup oturmak: “Dilini mi yuttun, neden konuşmuyorsun?” Dilinin altında bir şey (bir şeyler) olmak (dolaşmak): Bir kimsenin konuşmasından veya durumundan açıkça söylemediği, söylemekten çekindiği bir şeyler olduğu anlaşılmak: Muhterem babamın dilinin altında bir şeyler dolaşıyor (Reşat N. Güntekin). Dilinin altındaki baklayı çıkarmak: Ağzından baklayı çıkarmak. Dilinin belâsını (cezâsını) çekmek (bulmak): Konuşması yüzünden başına dert açılmak. Dilinin döndüğü kadar: Anlatabildiği, anlatmaya gücü yettiği kadar: Bir elini bırakıyor, öbür elini öpüyor, dilimin döndüğü kadar minnettarlığımı anlatmaya çalışıyordum (Kerîme Nâdir). Dilinin ucuna (kadar) gelmek: Bir şeyi tam söyleneceği zaman geldiği halde söylememek veya söyleyememek: Dilimin ucuna hep bu sual geliyor (Refik H. Karay). Esmer delikanlı dilinin ucuna gelen lâfı söylemedi (Ömer Seyfeddin). Müsterih ol, dilimin ucuna kadar geldi, fakat söylemedim (Reşat N. Güntekin). Dilinin ucunda olmak: Hatırlanacak, hemen söyleniverecek gibi olup da bir türlü hatırlanamayan şeyler için kullanılır: “İsmi dilimin ucunda, ama bir türlü çıkaramıyorum.” Diliyle sokmak: Sert ve kırıcı konuşup karşısındakini incitmek. Diliyle tutulmak: Kendi sözüyle başına iş açmak, ağzıyle tutulmak. Dillerde gezmek: Hakkında herkes tarafından konuşulmak. Dillere destan (olmak): Herkes tarafından sözü edilir durumda (olmak), çok meşhur (olmak): Nice fırsat düştü ele kaçırdım / Benim hâlim dillere destan olur (Karacaoğlan). Haşre dek dillerde destân olsa evsâfın sezâ (Enderunlu Vâsıf). Zaman o gül gibi gül görmemiş zamân olalı / Gülün güzelliği dillerde dâsıtân olalı (Yahyâ Kemal – Ş.A.D.).

lugatim.com/s/DİL
Paylaşayım... Facebook X LinkedIn WhatsApp