i. ( Ādem isminden) 1. İnsan: Bakışı adam öldürür (Karacaoğlan). O adam değil Allah’ın gazabı (Nâmık Kemal). 2. Kişi, kimse, şahıs: O zaman sen de istediğin adamı seçebilirsin (Nâmık Kemal). Edip Hoca kahramanlık iddiâsı olmayan bir adamdı (Ahmet H. Tanpınar). 3. Erkek: Galata’da bizim sarı herife benzer bir adam daha varmış (Ahmed Midhat Efendi). Adamlar, kadınlar, çocuklar (Orhan V. Kanık). 4. Değerli, ahlâklı, fazîletli, güvenilir kimse: Ben bir adammışım diye övünmeye hakları vardır (Fâlih R. Atay). 5. (Bir yerde) Hizmet gören, iş yapan kimse: “Evde adamımız kalmadı.” “Bu devirde adam bulmak çok zor.” 6. Belli bir işle uğraşan, o işin ehli olan kimse. “Siyâset adamı.” “Fen adamı.” “İlim adamı.” “O bu işin adamıdır.” O nasıl harp adamı ise ben de harp adamıyım (Ömer Seyfeddin). 7. Bir kişiye veya makāma mensup olan, o kişi veya makam için çalışan kimse : “Onun karşı tarafın adamı olduğuna bir türlü inanamıyorum.” Adamınız cephâneliği, silâhlarımızı, askerlerimizi gözüyle görsün (Ömer Seyfeddin). 8. Birine yakın olan, onun sözünü ve hatırını kırmayan kimse: “Müdür benim adamımdır, işimi hemen yaptırabilirim.” “O şefin adamıdır, isterse seni işe aldırır.” [Kelime son üç mânâda isim tamlamasının ikinci öğesi durumundadır]. 9. Herhangi bir kimseyi anlatmak için belirsiz zamir gibi kullanılır: “Adamın güleceği geliyor.” Gece hatırını kırmadığınız adam bırakmadınız (Hüseyin R. Gürpınar). 10. halk ağzı. Koca: “Bizim adam dedi ki…” ѻ Adam almamak: Boş yer kalmayacak şekilde dolmak, çok kalabalık olmak: Yazlık sinemalar tıklım tıklım, adam almıyor (Sait Fâik). Adam azmanı – Adamdan azma: Çok iri, vücûdu aşırı derecede gelişmiş kimse, insan azmanı: Yüzünde telli duvak, duvağı açtım bir kabak, adamdan azma, dişleri kazma (Eflâtun C. Güney). Adam beğenmemek: Herkese bir kusur bulmak, kimseyi beğenmemek, insan beğenmemek. Adam boyu: Uzunca bir insanın boyu kadar. Adam değilim: Bir şeye karşı takınılan olumsuz tavrı, kızgınlığı göstermek için yemin ve tehdit sözü olarak şart cümlesinden sonra kullanılır: “Onun ağzının payını vermezsem adam değilim.” Adam etmek: 1. Hayâtını ve yaşayışını düzene sokmak, iş güç sâhibi etmek, yetiştirmek: Okuttum, adam ettim (Hüseyin R. Gürpınar). Karın güzel mi Ahmet dedim. –Ne söylüyorsun be abi, sâde güzel değil hanımdır hanım. Beni o adam etti (Burhan Felek). 2. Terbiye etmek, uslandırmak: Öteden beri dayakla uslanmayan yaramazları bunun içine hapsederek adam edermiş (Reşat N. Güntekin). 3. mec. (İşe yaramayan bozuk şeyleri) İşe yarar duruma getirmek: “Yıkadım, ütüledim, elbiseyi adam ettim.” Adam evlâdı: Terbiyeli, dürüst ve görgülü kimse, iyi yetiştirilmiş, iyi âile çocuğu, insan evlâdı. Adam gibi: İnsana yakışır şekilde, beğenilen ve istenilen biçimde, efendice, insan gibi: “Oğlum, adam gibi oturacak mısın, yoksa oturtayım mı?” Adam içine çıkamamak: Herhangi bir sebepten dolayı insanlarla karşılaşmaktan çekinmek, kendini kusurlu ve ayıplı hissetmek, insan içine çıkamamak. Adam içine çıkmak (karışmak): Topluluk arasına girmek, insanlarla temas eder olmak, insan içine çıkmak. Adam kayırmak: Kendisine yakın olan kimselere farklı muâmele yapmak, yakınlıkları dolayısıyle onları tercih etmek. Adam kıtlığında (yokluğunda): Seviyeli, olgun, işe yarar, yerini dolduracak kimselerin bulunmadığı yerde ve zamanda, insan kıtlığında [Tevâzu veya küçümseme sözü olarak kullanılır]: “Adam yokluğunda müdürlük yapıyoruz.” “Adam kıtlığında müsteşar oldu.” Adam kullanmak: 1. Yanında işine yardım edecek kimse çalıştırmak: “Hiç adam kullanmaz, evinin işini kendi yapar.” 2. İşini gördüreceği kimseleri huyuna göre davranarak idâre etmek: “Adam kullanmayı çok iyi bilir, kimseyi kırmadan işlerini yürütür.” Adam olmak: 1. İş güç, mevki ve îtibar sâhibi olmak: Çatır çatır çatla! Biletçi olmuş da kendisini adam oldum sanıyor (Ahmet Râsim). O bâri adam olsun da kalmasın câhil (Mehmet Âkif). Adam olmaya niyet ettinse böyle hava cıva şeyleri unut (Ahmet K. Tecer). 2. Şahsiyet sâhibi ve iyi insan olmak: Doktor oldu ama adam olamadı (Sait Fâik). 3. mec. (İşe yaramayan bozuk şeyler için) İşe yarar duruma gelmek: “İki saat uğraştım, ama perdeler nihâyet adam oldu.” Adam oluncaya kadar dokuz fırın ekmek ister: Onun adam olmasına daha çok zaman var. Adam salmak: Haberci göndermek. Adam sarrafı: İnsanların karakterlerini, iç yüzlerini iyi anlayan, iyi ayırt edebilen kimse, insan sarrafı. Adam (adamdan) saymak: Bir kimseye kıymet vermek, onu adam yerine koymak: “Seni orada adamdan bile saymazlar.” Adam seçmek: İnsanlar arasında fark gözetmek, herkesi beğenmemek, insan seçmek. Adam sen de (adaam): Bir şeyin umursanmadığını, değerli görülmediğini ifâde eder: Bırak, aldırma, ne ehemmiyeti var! Adaam… dedi Yumuk, amma uzattın be abi! (Bediî Fâik). Adam sen de, burada oturalım, bir beş (el) tavla oynarız (Burhan Felek). Adam sırasına girmek (geçmek): 1. Önceleri değeri yokken sonradan kendisine değer verilir olmak. 2. Yaşı küçük olduğu için hesâba katılmazken çocukluktan çıkıp büyüklerle berâber olacak çağa girmek. Adam tanımak: İnsanlar hakkında isâbetli ve doğru hükümler vermek, insandan anlamak. Adam yerine koymamak (saymamak): Değer vermemek, hor ve hakir görmek, insan yerine koymamak: Siz beni hiç adam yerine koymuyorsunuz (Reşat N. Güntekin). Geldiğimiz yere dönersek bizi adam yerine saymazlar (Mustafa N. Sepetçioğlu). Adama benzemek (dönmek): Görünüşü, kılığı kıyâfeti, saçı başı düzelmiş olmak, derbederlikten kurtulup düzgün bir hal almak. Adamdan azma: Adam azmanı. Adamına düşmek (çatmak) – Adamını bulmak: 1. Ehlini bulmuş olmak. 2. Kinâye yoluyle ehline düşmemiş olmayı ifâde eder: “Yazık, adamına düşmüşsün, çekeceğin var.” “Tam adamını bulmuşsun, bâri bir kere sorsaydın.” Adamına düşmemek: Evlendiği kimse kendisine uygun olmamak: “İyi bir kızdı, ama adamına düşmedi.”