geçişli f. (Eski Türkçe’den beri kullanılır) (-i) 1. Elle kavramak, elde bulundurmak, eline almak: Tutamadım şu servinin dalını / Soldurmadım yeşilini alını (Türkü). Sevgilim bir demet menekşe gibi / Seni tutsam ve koklayıp öpsem (Tahsin Nâhit). Yengem vapura girerken elimi sıkı sıkı tuttu (Yusuf Z. Ortaç). 2. Elle dokunmak: “Tut bakalım, sıcak mı soğuk mu?” Eliyle alnını tuttu (Hüseyin R. Gürpınar). 3. Ele geçirmek, yakalamak: Ben ölümü kovaladım, tutamadım (Nâmık Kemal). Hepsini saklandıkları kovuklarda tuttu (Ömer Seyfeddin). Sinek tuttum, bir kibrit kutusu (Orhan V. Kanık). 4. Gitmeye bırakmamak, bir yere koyup gitmesini önlemek, alıkoymak: Asilzâdelerle şövalyeleri rehin gibi kalede tutacağım (Ömer Seyfeddin). 5. Oyalamak, alıkoymak: “Gayret ettim, ama daha fazla tutamadım.” “Beni kapıda bir saat tuttu.” Kızı yanında mûtattan fazla tutamayacağı için nasıl vesîle îcat edeceğini bilemiyordu (Hüseyin R. Gürpınar). 6. Avlamak: Komşusunun oğlu Mahmut’la balık tuttuk (Refik H. Karay). 7. (İşini gördürmek üzere) Bir kimseyi ücret karşılığında görevlendirmek: Hasisliğinden şimdiye kadar bir hizmetçi, bir çırak tutamamıştı (Ömer Seyfeddin). Yeni tuttuğu hizmetçi kadına dedi ki… (Refik H. Karay). Parası yoksa avukat da tutamıyor (Burhan Felek). 8. Kirâlamak: Bir güzel araba tuttu, Bağlarbaşı’na gitti (Ahmed Midhat Efendi). Seneliğini yedi yüz elli liraya tuttum (Ömer Seyfeddin). Bir odalı mini mini bir ev tutmuşlar (Hüseyin R. Gürpınar). 9. Doldurmak, istîlâ etmek, duyulacak veya görülecek şekilde etrâfı kaplamak: Tuttu cihânı serteser envâr-ı Mustafâ (Süleyman Çelebi). Bir bûy tuttu gülşeni feyz-i seher gibi / Olmuş meğer ki zülf-i siyeh-târı târumar (Esrar Dede). Nâmı bütün memleketi tutmuştu (Kerîme Nâdir). 10. asker. Elindeki kuvvetlerle bir yeri hükmü altında bulundurmak, savunmak, müdâfaa etmek: Fakat elli kişi bu kaleyi tutamaz (Ömer Seyfeddin). Hemen bu tepeyi tutmalıyız (Reşat N. Güntekin). Nûreddin Paşa, vâdînin ağzını on birinci ve on ikinci fırkalarla tutmuştu (Hâlide E. Adıvar). 11. (Bir yeri) Bir maksatla ayırmak veya ayırtmak, kendine tahsis etmek, ettirmek: “Lokantada yer tutmak.” “Sırada yer tutmak.” Adam kuyrukta sıra tutmuş (Burhan Felek). 12. Benimseyip desteklemek, benimsediğini, beğendiğini belli etmek: Kâzım Karabekir Paşa’nın arkasında büyük bir ordu vardı. Bundan başka da Erzurum halkı kendisini tutuyordu (Hâlide E. Adıvar). Peki ağam. Ne diye şimdi o Rahmi Bey’i bu kadar tutuyorsunuz? (Sait Fâik). Nûri Trabzonspor’u tutuyor (Burhan Felek). 13. (Vapur, otobüs, uçak vb.) Mîdeye bulantı, başa ağırlık vermek, hasta etmek: Beni deniz tutar ya (Burhan Felek). 14. (İçki, yiyecek ve içecekler için) Sarhoş veya hasta etmek, başına vurmak, dokunmak: Şarap Boğaç’ı tutmaya başlamıştı (Mustafa N. Sepetçioğlu). 15. (Birbirine) Uygun gelmek, denk düşmek [Daha çok olumsuz şekli kullanılır]: Bizim bildiğimiz bâzı şeyler de çobanın sözlerini tutmuyordu (Reşat N. Güntekin). Hiçbirinin üslûbu yanı başındakini tutmayan, çoğu mîmârî mecmualarından olduğu gibi nakledilmiş villalar… (Ahmet H. Tanpınar). Bir buçuk asırdan beri Avrupa ve Avrupalılaşmak hakkında söylenenlere bakıyorum, birbirini tutmuyor (Mehmet Kaplan). 16. (Rüzgâr, fırtına bir yeri) Etkisi altına almak: Rüzgâr tutmayan kuytu bir köşe bulmuştuk (Mahmut Yesâri). Hayâtın aşağı tabakalarda insanları kavuran, çarpışıp didiştiren fırtınaları burasını tutmuyordu (Refik H. Karay). 17. (Güzel muâmele ederek) Yanında kalmasını sağlamak: “Ne yazık ki etrâfındakileri tutamadı.” Fakat insan tutmasını, hatta biraz da yetiştirmesini bilen pâdişâhın büyük bir kusûru vardı (Ahmet H. Tanpınar). 18. halk ağzı. Bir kadını nikâhı altında bulundurmak. 19. Üstünde bulunduğu yeri kaplamak, doldurmak, işgal etmek: “Bu makāle üç sayfa tutar.” “300 m 2 tutan bir inşaat.” 20. (Zaman bildiren kelimelerle) Sürmek, vakit almak: “Toplantı bir saat tuttu.” 21. Toplam olarak –e varmak, –i bulmak: 7600 kilometre tutan uzunluğuyla Andlar (Refik H. Karay). Bütün sokakları say, iki yüz tutar (Ahmet K. Tecer). 22. (Ağrı, sancı, hastalık vb.) Musallat olmak, yakalamak: “Sıtma tutmak.” “… Krizi tutmak.” “Öksürük tutmak.” “Sarası tutmak.” Konsolosu bir aksırıktır tutmuştu (Burhan Felek). 23. (Bir yere) Varmak, ulaşmak: Murat’ın bütün ümîdi yokuşun başını tutmakta idi (Mahmut Yesâri). Ya geceden evvel Zeyniler köyünü tutamazsam, ya dağ başlarında yalnız kalırsam (Reşat N. Güntekin). Yarar binek uyduramazsa şüphelidir Söğüt’ü yarın akşamdan önce tutacağı (Kemal Tâhir). 24. (Yer bildiren kelimelerle) Tâkip etmek, izlemek: “Bu yolu tutarsan oraya varırsın.” Rızâ Paşa caddesini tutar tutmaz gözden kayboldu (Ahmet Râsim). Tuttuğumuz istikāmet bizi Karacaahmet’e götürmekteydi (Kerîme Nâdir). Merkez kahvesinin önünden Hükûmet caddesini tuttu (Aka Gündüz). 25. Gereğini yapmak, gereğini yerine getirmek: “Yeminini tutmak.” “Verdiği sözü tutmak.” Ol ne kim emretti ise anı tut (Süleyman Çelebi). Vâdini ne de güzel tutmuş (Nâmık Kemal). Adım lekelenir can kaybına uğrarsak. Bu kez dikine gitme, dediğimi tamam tut (Kemal Tâhir). 26. (Palto, manto vb. ile) Giymesine yardım etmek için hazır duruma getirmek. 27. (Yol, boğaz vb. ile) Ele geçirip geçişi engellemek: “Kapıyı tutmak.” “Düşman geçidi tutmuş.” 28. Alıkoymak, çıkmasına meydan vermemek, zaptetmek: Hayretle dinliyorum tutarak nefesimi (Ali M. Arolat). Gözlerime gelen yaşları güç tutuyordum (Kerîme Nâdir). Göğsümde yıllardır tutageldiğim çığlık (Ziyâ O. Sabâ). 29. Olduğu yerde durdurmak: İri burnu üzerinde nasıl tuttuğuna hâlâ şaşırdığım kırık gözlükleri, ince, kirli sarı, kır düşmüş hafif sivri sakalı… (Ahmet H. Tanpınar). Bir yerde bir memlekete enflasyon geldi mi artık fiyatları tutamazsınız (Burhan Felek). Seni tutan kim? (Târık Buğra). 30. … Durumda kalmasını sağlamak, … halde bulundurmak: “Zinde tutmak.” “Temiz tutmak.” “Hazır tutmak.” Bütün bu haberler İstanbul hayâlini yürekte ve gözde her an canlı tutmaya kâfiydi (Rûşen E. Ünaydın). Hepsi alçının kaskatı uzattığı bir bacakla, sargıların dimdik tuttuğu bir boyunla, asılmış bir kolla her tarafları kıskıvrak bağlanmış gibi hareketsizdirler (Peyâmi Safâ). Asıl güzel olan şey de sağlam bir sınıf şuûruna ermesi, yukarıya imrenmeden kendisini aşağıya açık tutmasıydı (Ahmet H. Tanpınar). 31. Edinmek: “Âşiyan tutmak.” “Mesken tutmak.” “Vatan tutmak.” 32. (Not ve hesap kelimeleriyle) Etmek: “Not tutuyor musun?” 33. (Yalan kelimesiyle) Yakalamak, tespit etmek. 34. (Sayı, isim vb. kelimelerle, kısaltma yoluyle) Düşünmek, aklından geçirmek: “Bir sayı tut.” 35. Kabul etmek, üzerine uygulanabilmek: “Ütü tutmak.” “Bu tahta cilâ tutmaz.” “Bu saat ayar tutmuyor.” Umûmî helâların duvarlarını fayans yapıyorlar, yazı tutmuyor (Burhan Felek). 36. (Para kelimesiyle) Biriktirmek, kıymetini bilmek: Ben elime geçen paraları tutmuş olsaydım… (Ahmed Midhat Efendi). –Murat para tutuyor muydu? –Dün haftalığını almıştı (Mahmut Yesâri). 37. (Örtü, perde vb. kelimelerle) Görünmesine engel olmak, saklamak, setretmek: “Yüzüne yaşmak tutmuş.” “Önüne peştemal tuttu.” 38. … Olarak yapmak, … olarak hesaplamak: “Bol tutmak.” “Geniş tutmak.” “Uzun tutmak.” “Büyük tutmak.” “Dar tutmak.” “Kısa tutmak.” “Küçük tutmak.” 39. … Olarak göstermek, … olarak kullanmak: “Şâhit tutmak.” “Delil tutmak.” 40. (Fiillerin –ecek partisip eki almış şekillerinden ve daha çok –lik ekiyle yapılmış bâzı soyut isimlerden sonra geldiğinde söz konusu husus veya iş) Beklenmediği halde o zamâna rastlamak, o sırada ortaya çıkmak: “Soracağı tutmak.” “Güleceği tutmak.” “Kızacağı tutmak.” “Alaycılığı tutmak.” “Şakacılığı tutmak.” “İnatçılığı tutmak.” “Cimriliği tutmak.” 41. (Rehin, bedel, karşılık vb. kelimelerle) … Olarak alıkoymak, … kabul etmek. 42. … Olarak görmek: “Mâzur tutmak.” “Mecbur tutmak.” “Denk tutmak.” “Eş tutmak.” “Küfüv tutmak.” “Dost tutmak.” “Düşman tutmak.” Kendini onlarla bir tutma (Mahmut Yesâri). 43. Tanzim etmek, düzenlemek: “Dosya tutmak.” “Zabıt tutmak.” “Rapor tutmak.” ♦ (-i / -de) 44. Saklamak: “Üzerimde fazla para tutmam.” “Bu silâhı evde tutma.” “Reçeli açıkta tutma, toz konar.” 45. Bulundurmak, ayrılmasına izin vermemek: “Nezârette tutmak.” “Göz altında tutmak.” “Evde tutmak.” ♦ (-i / -e) 46. İkram etmek, sunmak: “Sigara tutmak.” “Şeker tutmak.” Armağan tutarlar dostlar dostuna (Pir Sultan Abdal). 47. Mâruz bırakmak, hedef olarak almak: “Kurşun yağmuruna tutmak.” “Taşa tutmak.” “Topa tutmak.” 48. (Alacak veya verecek kelimeleriyle) Hesâba saymak: “Bu parayı borcuna tutayım mı?” 49. Karşısına getirmek, yaklaştırıp göstermek: “Işığa tutmak.” “Ateşe tutmak.” “Buhara tutmak.” Her parçayı eline alıyor, aydınlığa tutuyor ve her noktası hakkında (…) tafsîlât veriyordu (Ahmet Hâşim). 50. (Lamba, fener vb. kelimelerle) Bir kimsenin bunlardan faydalanmasını sağlamak: Merdivenin alt başından bana şamdanı tutuyor (Yusuf Z. Ortaç). 51. … Kabul etmek, saymak: “Azımızı çoğa tut.” Karac’oğlan tutma beni el gibi / Akıttım gözümden yaşı sel gibi (Karacaoğlan). Müslümanlığı her şeyin üstünde tutarlar (Burhan Felek). ♦ geçişsiz f. 52. Beğenilmek, ilgi görmek: Piyes aralarında ve piyesin umulduğu kadar tutmayıp sahneden kaldırıldığı zamanlarda işsiz kalırlar (Reşat N. Güntekin). Ciddî şeyin mizâhı belki güçtür; ama tutarsa çok parlak olur (Burhan Felek). … İşte bu biraz sun’î bir dildir. Bu sebeple tutmamıştır (Ergun Göze). 53. Beklenen, istenilen sonucu vermek: “Aşı tutmak.” “Ağaç tutmak.” “Bedduâsı tutmak.” Yalanı söküp atmadan hakîkati dikmeye kalkışma. Tutmaz (Cenap Şahâbeddin). Irmaklar kurur, halkın hâkānı tutar âhı (Fâruk N. Çamlıbel). 54. Bir şeyin üzerinde kalmak, iyice yerleşmek, yapışmak: “Boya tutmak.” “Cilâ tutmak.” “Bu duvarın kâğıdı tutmamış.” 55. (El, ayak, diz … için) İş görecek durumda olmak: Tutmaz olur tutan eller çürür şol söyleyen diller / Sevip kazandığın mallar vârislere kalır bir gün (Yûnus Emre). Gide gide tutmaz oldu dizlerim / Ağlamaktan görmez oldu gözlerim (Türkü). Bir tarafı hiç tutmuyordu (Ahmet K. Tecer). 56. (Kar, kırağı, kaymak, buz ile) Görünür bir şekil almak, üzerinde bir tabaka teşkil etmek. 57. (Baş, diş, mîde vb.) Ağrımaya başlamak. 58. Sâbit kalmasını sağlamak: “Koptu kopacak, sâdece ucu tutuyor.” Arabacı kapıyı bir darbe-i şedîde ile kapattıktan sonra acaba iyi tuttu mu tutmadı mı provasında bulunmak için tekrar iki eliyle halkaya sarılır (Hüseyin R. Gürpınar). 59. Bir cümle içinde fiilin bâzı kipleri asıl cümlenin fiilinden önce geldiğinde işin çok uygun düşmediğini, umulmadığı halde yapıldığını anlatır: “Tutar, bir de senden borç para ister.” “O kadar tembih ettiğim halde tutmuş, tek başına yola çıkmış.” “Bu arada ne yapsa beğenirsin, tuttu, kediyi kapıdan dışarı attı.” 60. Bir şeyin fiyatını veya değerini itibârî olarak belirlemek, saymak: Benim için önemli olan, sizin yanınızdan ayrılmamak. Babam söyledi işte: İçgüveyliğini kabul etmiş. Mihrimüecceli az tutarsanız... Çok bunalırsak... Boşanırım, diyemedi (Ayla Kutlu). ѻ Tut (Tutalım) (ki): Farzedelim (ki): Secdedir her kanda bir büt görsem âyînim benim / Hâh kâfir hâh mü’min tut budur dînim benim (Fuzûlî). Tutalım ben sana oldum giriftar / Hâlime rahm eyle ey çeşmi hunhâr (Gevherî – Ö.T.S.). Tutalım meclis-i hâsında biz ağyâr imişiz / Mâil-i sohbet-i ağyâr değilsin de nesin (Şeyh Gālib). –den tut (tutunuz da): –den başla (başlayın) da: Avrupa’da garsonluktan, mâden ameleliğinden tutun da bar dansörlüğüne kadar başvurmadığım kazanç yolu kalmadı (Safiye Erol). Gece hatırını kırmadığınız adam bırakmadınız. Tâ Şekip’ten tutunuz da hala hanıma kadar (Hüseyin R. Gürpınar). Tut kelin perçeminden: Güç bir durum karşısında, “Haydi bakalım, şimdi ne yapacağız?” anlamında kullanılır, şaka yollu çâresizlik bildirir: İki kadın bu mektubu Murat Efendi’ye verin deyip savuşmuşlar. Tut kelin perçeminden. Nasıl kadınlardı? (Mahmut Yesâri). –Sen nereye gidiyorsun hemşerim dedi. Tut kelin perçeminden –Ben mi? (Sait Fâik). (Bir kimse bir kimsenin) Tutan (Tutar) eli, gören (görür) gözü olmak: (O kimsenin) Her şeyi ile ilgilenmek, her şeyinde yardımcısı olmak. Tutar tarafı kalmamak: İyice bozulmak, her bakımdan çökmek, tutulacak tarafı kalmamak: Tutar tarafı kalmamış Osmanlı İmparatorluğu eni enine, boyu boyuna uymayan bir mâcera, bir heves uğruna yerleşmiş ve oturmuş devlet mefhûmunu yıkarsa hâli ne olurdu? (Sâmiha Ayverdi). Tuttuğu dal elinde kalmak: Kime ve neye güvendiyse hayal kırıklığına uğramak, olumlu sonuç alamamak. Tuttuğu (toprak) altın olmak: Giriştiği her işte başarılı olmak. Tuttuğun altın olsun: Maddî yardımda bulunan bir kimsenin çok zengin olmasını temennî eden söz. Tuttuğunu koparmak: Çok becerikli ve cerbezeli olmak, el attığı her işi başarmak: Amma genç oğlu, bu tuttuğunu koparan babadan daha neler öğrenmemişti? (Sâmiha Ayverdi). Halbuki Nihal genç ve dinçti, tuttuğunu koparacak güçteydi (Bekir Büyükarkın). ► Tutmak fiiliyle deyimler: Ağıt tutmak / Ağrısı tutmak / Ağzına bir zeytin verip ardına (altına) bir tulum tutmak / Ağzını (pek, sıkı) tutmak / Ağzını tutmamak (tutamamak) / Ağzıyle kuş tutsa / Akılda (Aklında) tutmak / Alkış tutmak / Allah’ını seven tutmasın / Allah tuttuğunu altın etsin / Altın tutsa bakır (pul, toprak) kesilir / Ayna tutmak / Atıp tutmak / Ayakta tutmak / Az ye de kendine bir hizmetçi (uşak) tut / Babaları tutmak / Başı tutmak / Bedel tutmak / Biliş tutmak / Bir tutmak / Bir dediği bir dediğini tutmamak / Boş atıp dolu tutmak / Cin tutmak / Çanak tutmak / Çenesini tutmak / Çetele tutmak / Çul tutmaz / Damarı tutmak / Defter tutmak / Dem tutmak / Dibi (Dibini) tutmak / Dilini tutmak / El ağzıyle kuş tutmak / El tutmak / El üstünde tutmak / Elde (Elinde) tutmak / Eli ayağı tutmamak / Eli ekmek tutmak / Eli kalem tutmak / Eli silâh tutmak / (Birinin) Elinden tutmak / Elini çabuk tutmak / Et can tutmamak / Gevşek tutmak / Gizli tutmak / Gözü tutmak / Güreş tutmak / Hamur tutmak / Hedef tutmak / Heyheyleri tutmak / Hor tutmak / Hoş tutmak / Işık tutmak / İler tutar yerini bırakmamak / İş tutmak / Kafa tutmak / Kan tutmak / Kedi olalı bir fâre tuttu / Kendini tutmak (tutamamak) / Kin tutmak / Kulak tutmak / Lâfa (Lakırdıya) tutmak / Mâtem tutmak / Niyet tutmak / Nöbet tutmak / Oruç tutmak / Saat tutmak / Sır tutmak / Söz tutmak / Şâhit tutmak / Taraf tutmak / Tavşana kaç, tazıya tut / Tempo tutmak / Tıraşa tutmak / Ustura tutmak / Usûl tutmak / Uyku tutmamak / Yas tutmak / Yer tutmak / Yerini tutmak / Yol tutmak / (…) Yolunu tutmak / Yükünü tutmak / Yüz tutmak / Yüzü tutmak / Zar tutmak.