geçişli f. (Eski Türk. yap-mak “örtmek, kapatmak; ağ atmak; inşâ etmek”) 1. Ortaya koymak, gerçekleştirmek, meydana getirmek: “Resim yapmak.” “El işi yapmak.” Şâyân-ı hayret derecede güzel şeyler yaptık (Ahmet Hâşim). Bu vatandaş biraz ahşapla, biraz kerpiçten / Yapabilmiş bu güzellikleri birkaç hiçten (Yahyâ Kemal). 2. Yapı olarak kurmak, binâ ve inşâ etmek: “Köprü yapmak.” “Câmi yapmak.” Dünyânın fânî olduğunu bilirsin / Ev yaparsın çamurlayıp samanı (Karacaoğlan). Bu kaleyi biz yapmadık (Ömer Seyfeddin). 3. Üretmek, îmal etmek: “Dolap, koltuk, kanepe yapmak.” “Ayakkabı, terlik yapmak.” “Elbise, çamaşır yapmak.” Yaptığı kısacık kılıçlar bile iki kat olur, yine kırılmazdı (Ömer Seyfeddin). … sadef, fildişi, akik, mercan, boynuz saplı kalemtıraşlarını, divitleri, maktaları hep o sanatkâr yaptı (Sâmiha Ayverdi). 4. Onarmak, tâmir etmek: “Önce şu bozuk radyoyu yapın.” Aman ağabey, bu ilikler büsbütün bozulmuş, bunu nasıl giyiyordunuz? Ben bunları alayım da akşama kadar yaparım dedi (Hâlit Z. Uşaklıgil). 5. Bir işle uğraşmak, meşgul olmak: “Çapa yapmak.” “Cilâ yapmak.” “Boya yapmak.” 6. Düzenlemek, tertip etmek: “Balo yapmak.” “Düğün yapmak.” “Yaş günü yapmak.” “Merâsim yapmak.” Öyle zamandayız ki Bâbıâlî kānun yapıyor (Nâmık Kemal). Hayâtını yapmış, sonra bozulduğunu görmüş bir kadınım (Ahmet H. Tanpınar). 7. Yerine getirmek, îfâ etmek: “Görevini yapmak.” “İşini yapmak.” On iki bin Osmanlı’nın göreceği hizmeti yalnız başına yapmaya memurdum (Nâmık Kemal). Kumandanları ne söylerse hemen yaparlar (Ömer Seyfeddin). Akıllı, şuurlu ve reşit (ergin) her müslüman ibâdetini kendi yapar (Ahmet Kabaklı). 8. Olmasına sebep olmak, yol açmak: “Fasulye gaz yapar.” “Sivri sinek sıtma yapar.” “Hamur işi kilo yapar.” 9. Yerine getirmek, uygulamak: “İstediğini yapmak.” “Her dediğini yapmak.” 10. Hazırlamak: “Yatakları yapmak.” “Yemek yapmak.” “Çorba yapmak.” “Kızartma yapmak.” Kahvesini yaptım, içip gitti (Ahmet K. Tecer). 11. (Bir kimseye) Bir meslek kazandırmak: “Mühendis yapmak.” “Mîmar yapmak.” “Terzi yapmak.” 12. Katetmek, gitmek: “İki yılda elli bin kilometre yapmışım.” “Bu seyâhatte çok yol yaptık.” “Bu vapur saatte 20 mil yapabilir.” 13. (Ne, neler, çok şey vb. kelimelerle) Zarar vermek, kötülük etmek: “O bana çok şey yaptı.” “Sana neler yaparım, bilsen şaşarsın.” “Kime ne yapmışım?” 14. Aracı olup evlendirmek: “Komşunun kızını yeğenime yapsana.” Çok hoşuna gidiyorsa sana yapıvereyim… Ev bark sâhibi de olursun (Mahmut Yesâri). 15. Çişini veya kakasını etmek: “Gene mi yatağına yaptın, seni yaramaz!” 16. Meydana getirmek: “Bu hava don yapar.” 17. (Nesne durumundaki bir kelime tekrarlandığında o nesneye) Gerçek niteliğini kazandırmak: “İnsanı insan yapan değerler.” Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır / Vatan ancak uğrunda ölen varsa vatandır (Mithat C. Kuntay). 18. Başarmak, becermek: “Sen yaparsın.” “Yapamayacağı iş yoktur.” 19. … duruma (durumuna) getirmek: Ellerini yumruk yaparak ona karşı dururlardı (Ömer Seyfeddin). Sen yokken kütüphâne yaptığım aralığa baktıkça hâlâ seyyar karyolan aklıma geliyor (Rûşen E. Ünaydın). Orada sanki taşları daha dik ve köşeli yapan buzlu bir hava dolaşır (Ahmet Hâşim). 20. Edinmek, sâhip olmak: “Servet yapmak.” “Almanya’da çalıştı, epeyce mark yaptı.” Adana’da idim, sonra İzmir’e geçtim. Üç beş kuruş yaptım (Mahmut Yesâri). Adam akıllı, para yaptığını söylüyorlar (Sait Fâik). Bir daha Anet gibilere merhaba demek zorundan kurtulmak için para yapacaktım (Safiye Erol). ♦ geçişsiz f. 21. Davranmak, hareket etmek: “Bunu söylemekle iyi yaptın.” “Duymamış gibi yap.” Hem de sen ne istersen öyle yapalım (Ahmed Midhat Efendi). Mendil bir iki defa elime geçtiği halde bulamamış gibi yapıyordum (Peyâmi Safâ). … ona öyle hareketler ilham ediyor ki hakîkat ateş içinde kalan bir insan da ancak öyle yapar (Reşat N. Güntekin). ♦ yard. f. 22. (İsimlerden sonra geldiğinde o ismin ifâde ettiği işi) İşlemek, gerçekleştirmek: “Flört yapmak.” “İyilik yapmak.” “Doktora yapmak.” “Banyo yapmak.” “Hâinlik yapmak.” “İhtisas yapmak.” “Kur yapmak.” “Şantaj yapmak.” 23. (Meslek isimlerinden sonra geldiğinde o mesleği) İcrâ etmek: “Tercümanlık yapmak.” “Doktorluk yapmak.” “Hocalık yapmak.” “Bekçilik yapmak.” 24. (+lik ekiyle türetilmiş bâzı soyut isimlerden sonra geldiğinde) … gereğince hareket etmek, … gibi davranmak, –ce hareket etmek: “Aptallık yapmak.” “Delilik yapmak.” “Çocukluk yapmak.” “Câhillik yapmak.” ѻ Yapıp etmek: Meydana getirmek, yapmak. Yapıp yakıştırmak: 1. Herhangi bir şekilde yapmak, becermek: “Yapıp yakıştırdı, yemeği ortaya çıkardı.” 2. Ağzına geleni söyleyerek haddini bildirmek, verip veriştirmek. Yapma: 1. Birinin yapmakta olduğu bir şeyi önlemek için kullanılır: “Yapma çocuğum, kıracaksın.” 2. “Ne diyorsun, nasıl olur?” anlamında şaşma bildirir: “Demek Avrupa’ya kaçmış. Yapma!” Yapmadığı kalmamak: 1. Kendisi için faydalı zararlı diye düşünmeden her türlü işi yapmış olmak. 2. Elinden geldiği kadar kötü davranmak, yapmadığını bırakmamak. Yapmadığını bırakmamak (koymamak): Elinden gelebilecek bütün kötülükleri yapmak, etmediğini bırakmamak. Yaptığı hayır ürküttüğü kurbağaya değmemek: Zararı faydasından çok olmak, ettiği hayır ürküttüğü kurbağaya değmemek. Yapacağını yapmak: Elinden gelebilecek kötülüğü yapmak, edeceğini etmek. Yaptığı ile kalmak: Yaptığı kötülükten bir sonuç alamayıp kendisine yalnız yaptığı kötülüğün azâbı kalmak, ettiği ile kalmak. Yaptığı yanına (kâr) kalmak: Yaptığı kötülüğün cezâsını görmemek, ettiği yanına (kâr) kalmak. Yaptığını bulmak (çekmek): Kötülük yaptığı için başına kötülük gelmek, ettiğini bulmak. Yaptığını yanına bırakmamak: Yaptığı kötülüğe karşılık vermek, ettiğini yanına bırakmamak. ► Yapmak fiiliyle deyimler: Ağız yapmak / Ağzı lâf yapmak / Âhiretini yapmak / Altına yapmak / Allah nasıl bilirse öyle yapsın / Amma (da) yaptın (ha) / Aralarını yapmak / Deve yapmak / Edebiyat yapmak / Ense yapmak / Fenâ yapmak / Gönül (Gönlünü) yapmak / Habbeyi kubbe yapmak / Hap yapmak / (Kendine) Kalkan yapmak / Kapı yapmak / Kaş yapayım derken göz çıkarmak / Pireyi deve yapmak / Poz yapmak / Yuvasını yapmak.