yard. f. (Eski Türk. іt-mek ) Türkçe’de birçok kelimenin sonuna gelerek birleşik fiiller teşkil eden, sonuna geldiği kelimeye göre değişik fonksiyonları olan, geçişli veya geçişsiz fiiller, ayrıca çeşitli deyimler yapan fiil [ Etmek yardımcı fiili, sözlük sınırını aşan ayrı bir araştırma konusu teşkil edecek kadar geniş bir kullanılışa sâhiptir. Daha geniş araştırmalara ışık tutar düşüncesiyle belirlenen hususlar aşağıda sıralanmıştır]: ■ A) Arapça’da fiil kökü olan ve dilimize isim olarak geçen birçok mastarı kendi anlamı ile tekrar fiilleştirir: “Avdet etmek, Binâ etmek, Cür’et etmek, Devam etmek, Ferâgat etmek, İfham etmek, İhyâ etmek, İnfaz etmek, İnkişaf etmek, İstişâre etmek, Mücâdele etmek, Mürâcaat etmek, Müzâkere etmek, Takdim etmek, Tâciz etmek, Tasvip etmek, Telâfi etmek, Teşebbüs etmek, Teşekkür etmek.” ■ B) Farsça’dan dilimize geçen az sayıdaki muhaffef mastarı kendi anlamı ile fiilleştirir. Âgāzîden “başlamak” > muhaffef mastar âgaz “başlama, başlangıç.” “ Âgaz etmek: Başlamak” gibi. “Endaht etmek, Huruş etmek, Küşad etmek, Perestiş etmek.” ■ C) Türkçe bâzı isimlerle Arapça, Farsça ve Batı dillerinden dilimize geçmiş birçok isimden sonra gelir; bu isimlere “ismin ifâde ettiği işi yapmak, işlemek” anlamını, ayrıca kelimelerin taşıdığı mânâlara göre değişen çeşitli anlamlar katar: “Akın etmek, Aracılık etmek, Değiş tokuş etmek, Dövüş etmek, Göç etmek, İşbirliği etmek, Kahvaltı etmek, Yardım etmek, Yataklık etmek.” “Ayıp etmek, Hediye etmek, Hükûmet etmek, Kabahat etmek, Kusur etmek, Latîfe etmek, Sünnet etmek, Yemin etmek.” “Bahâne etmek, Cefâ etmek, Endîşe etmek, Feryat etmek, Heves etmek, İşkence etmek, Peydâ etmek.” “Badana etmek, Ciro etmek, Empoze etmek, İskonto etmek, Kopya etmek, Kontrol etmek, Linç etmek.” ■ D) Türkçe sıfatlarla Arapça, Farsça ve Batı dillerinden dilimize geçmiş olan sıfatlardan sonra gelir ve kelimeye “… duruma getirmek” anlamı katar: “Altüst etmek, Aralık etmek, Belli etmek, Didik didik etmek, Dilim dilim etmek, Dümdüz etmek, Karmakarışık etmek, Kör etmek, Sağır etmek.” “Mağlûp etmek, Mahzun etmek, Râzı etmek.” “Lerzan etmek, Perîşan etmek, Sersem etmek. Tövbekâr etmek.” “Adapte etmek, afişe etmek, Angaje etmek, Armonize etmek, Deforme etmek, Ekarte etmek, Laçka etmek.” ■ E) Meslek isimlerinden sonra geldiğinde “mesleği icrâ etmek, yapmak” anlamı ifâde eder: “Bekçilik etmek, Hocalık etmek, Kasaplık etmek, Tercümanlık etmek, Rehberlik etmek, Kılavuzluk etmek, Doktorluk etmek.” ■ F) +lık ekiyle türetilmiş bâzı soyut isimlerden sonra geldiğinde “ismin taşıdığı mânâ gereğince hareket etmek, … gibi davranmak, –ce hareket etmek” anlamı ifâde eder: “Akıllılık etmek, Çocukluk etmek, Delilik etmek, Nankörlük etmek.” ■ G) Ses taklidi kelimelerle yaptığı birleşiklerde “kelimenin gösterdiği sesi çıkarmak, … sesi çıkarmak” anlamına gelir: “Çat etmek, Çıt etmek, Küt etmek, Şangır şungur etmek.” ■ Asıl fonksiyonu yardımcı fiil olmakla birlikte aşağıdaki anlamlarda da kullanılır: 1. Yapmak, işlemek: Dünyâda ettiğim gizli nesneler / Hak katında ayan olsa gerektir (Karacaoğlan). Ben etmeyin dedim, olmadı (Nâmık Kemal). Nasıl ettin doktor? / –Edecek yok, çocuk artık yola girmiş gidiyor (Mehmet Âkif). 2. (Birini) Bir şeyden mahrum bırakmak: “Yerinden etmek.” “İşinden etmek.” 3. Kötülük yapmak, kötülükte bulunmak [Bu anlam özellikle “etmediğini bırakmamak”, “ettiği yanına kâr kalmamak”, “ettiğini bulmak” vb. deyimlerde ortaya çıkar]: “Kimseye değil kendine etti.” “Gelinine çok etti, şimdi torunundan çekiyor.” Neler ettin sen neler senelerce sen bana (Şarkı). Ve ağalar, bilmezlikle size cefâ ettim ise affedin, siz etmen (etmeyin), dün sabah pâdişah idim, şimdi uryan kaldım (Kâtip Çelebi’den Seç.). Oh olsun, oh olsun, eden elbet bulur (Ömer Seyfeddin). “ Eden bulur, inleyen ölür”, herkesin yaptığının karşılığını bulacağı inancını dile getiren bir atasözüdür (Abdülbâki Gölpınarlı). 4. Abdest bozmak: “Yatağına ediyor.” 5. (Değer bildiren kelimelerle) … Değerde, değerinde olmak: “Bu ev ne kadar eder?” “İki kere iki dört eder.” İşte alınız çeyreğin üstünü, bu kadar eder (Hüseyin R. Gürpınar). 6. (Zaman bildiren kelimelerle, o zamâna) Erişmek (o zamânı) bulmak: “Akşamı etmek.” “Sabâhı etmek.” 7. (İyi ve kötü kelimeleriyle) Davranmak, hareket etmek: “Cevap vermemekle iyi ettin.” ѻ Edeceğini etmek: Elinden gelebilecek kötülüğü yapmak, yapacağını yapmak: Ah insafsız karı, ettin mi bana edeceğini, ben Nihat’sız yaşayamam (Hüseyin R. Gürpınar). Nihâyet bir gün Müjgân bana edeceğini etti (Reşat N. Güntekin). Etme – Etme yâhu: Şaşılacak bir şey söylendiği zaman, “Ya, öyle mi, gerçek mi, sâhi mi?” mânâsında kullanılan hayret sözü. Etme bulma dünyâsı: Yaptığın bir gün muhakkak karşına çıkar, kötülük etme ki kötülük bulmayasın. Etme eyleme: Karşıdakinin yapacağı üzücü bir davranışa engel olmak için “yapma” anlamında kullanılır. Etmediğini bırakmamak (komamak): Yapabileceği her kötülüğü yapmak, çok üzücü davranışlarda bulunmak, yapmadığını bırakmamak: Çocuklarına etmediğini bırakmıyordu (Reşat N. Güntekin). Ettiği hayır ürküttüğü kurbağaya değmemek: Verdiği zarar yaptığı iyilikten daha fazla olmak, yaptığı hayır ürküttüğü kurbağaya değmemek. Ettiği ile kalmak: Yapmak istediği kötülükte başarılı olamayıp kendisine sâdece yaptığı kötülüğün karşılığı kalmak, yaptığı ile kalmak. Ettiği yanına (kâr) kalmak: Yaptığı kötülüğün cezâsını görmemek, yaptığı yanına (kâr) kalmak. Ettiğini bulmak (çekmek): Kötülük yaptığı için kendi başına da kötülük gelmek, yaptığını bulmak: Sana senden olmuş benden olmasın / Herkes ettiğini bulmaz mı sandın (Karacaoğlan). Arkadaşları ona acımaktan ziyâde gülerler, “Ettiğini çekiyor” derlerdi (Reşat N. Güntekin). Ettiğini yanına bırakmamak: Yaptığı kötülüğe karşılık vermek, yaptığını yanına bırakmamak: O yârin ettiği yanına kalmaz (Karacaoğlan). Kimsenin ettiği yanına kalmaz / Zâlimin zulmüne Hak kāil olmaz (Âşık Ömer). ● Edememek geçişsiz f. 1. -siz eki almış isimler ve -den eki almış mastarlarla kullanılır ve bahsedilen şeye şiddetle ihtiyaç duyulduğunu veya bildirilen iş yapılmadan rahat olunmayacağını ifâde eder: “Onsuz edemez.” “Çaysız edemem.” “Gitmeden edemiyorum.” “Görmeden edemeyeceksin.” 2. (-le) Geçinememek: “Ben bu kadınla edemem.” ► Etmek fiiliyle bâzı deyimler: Adam etmek / Ağız birliği (Ağız bir) etmek / Ah etmek / Akıl etmek / Al aşağı etmek / Âlet etmek / Allem etmek, kallem etmek / Alt etmek / (Bir kimseyi) Altı okka etmek / Aşna fişna etmek / Avurt etmek / Avurt zavurt etmek / Baş edebilmek / Baş göz etmek / Baştan kara etmek / Bayram (Düğün bayram) etmek / (Birini) Beş (İki) paralık etmek / Bir dediğini iki etmemek / Bok etmek / Buyur etmek / Canına tak etmek / Çal yaka etmek / Çançan etmek / Çarçur etmek / Çark etmek / Dırdır etmek / Duman etmek / Edep etmek / Ekmeğinden etmek / Eksik etmemek / El bir etmek / El etmek / Elde etmek / Estek köstek etmek / Eşeklik etmek / Fiskos etmek / Gönül etmek / (Birinin) Gönlünü etmek / Göz etmek / Gününü gün etmek / Hâk ile yeksan etmek / Hasır altı etmek / Hoş beş etmek / İç etmek / İçi cız etmek / İçi fık fık etmek / İçine etmek / Kafasına dank etmek / Kapı dışarı etmek / Kaş göz etmek / Katık etmek / Kış kış etmek / Kolaçan etmek / Kül etmek / Lâf etmek / (Bir kimsenin veya şeyin) Lâfını (Lakırdısını) etmek / Laklak etmek / Nefes etmek / Oyun etmek / Örtbas etmek / Para etmek (etmemek) / Pes etmek / (Birini) Posta etmek / Saçını süpürge etmek / Ses etmemek / Sıkboğaz etmek / Silâh başı etmek / (Bir şeyden) Söz etmek / Surat etmek / Tebelleş etmek / Toka etmek / Tuzla buz (Tuz buz) etmek / Un ufak etmek / Uzun etmek / Ver yansın etmek / Yaka paça etmek / Yataklık etmek / Yazık etmek / Yer etmek / (Bir yeri) Yol etmek / Yüreği cız etmek / Yüzünü ak etmek / Zula etmek.