geçişli f. (Eski Türk. saru-mak ) (-i) 1. (Etrâfını) Kuşatmak, çevrelemek: Sardın o mâhı nûr-ı nigâh ile hâle-vâr / Gālib rakîb sanma seni âlem istemez (Leskofçalı Gālib). Saracak etrâfımı doğmamış çocuklarım (Ziyâ O. Sabâ). Evvelce yanına yaklaşmayan mahalle çocukları etrâfını sarıyorlar (Refik H. Karay). 2. (Bir yeri ele geçirmek amacıyle) Kuşatmak, muhâsara altına almak: Şövalyelerin gürültücü ordusu kaleyi iyice sarmıştı (Ömer Seyfeddin). 3. Kaplamak, istîlâ etmek: “Her tarafı örümcek sarmış.” “Evi böcek sarmış.” Titrek elleriyle gererken yayı / Her yandan bir merak sardı alayı / Ok uçtu, hedefin kalbine düştü (Yahyâ Kemal). Manzûme evvelâ Türkiye’yi saran kötülükleri ortaya koymaktadır (Kaya Bilgegil). Balçar’ın yüreğini (…) babasını düşünürken duyduğu eziklikten de öte bir şey sarmıştı (Mustafa N. Sepetçioğlu). 4. (Koku, sis, duman, ateş vb.) Yayılıp bir yeri kaplamak, (orada) yoğun duruma gelmek: Sis, kavaklardan çıkmış bir duman gibi çatıları sarıyordu (Ömer Seyfeddin). Yeniden alevler sardı saçağı (Yusuf Z. Ortaç). Eskiden Arnavutköyü çileği vardı. Pembe çilekler… Efendim, bir yere bir tânesi girse kokusu etrâfı sarardı (Burhan Felek). 5. Kolları ile kuşatmak, kucaklamak: Çün berg-i hazan-dîde sarardım sola-yazdım / Bir kerrecik ol nahl-i hırâmânı sarınca (Enderunlu Vâsıf’tan). El benimçün seni sarmış biliyor / Bu yalan kuluna pek güç geliyor (Şarkı). Al beni beni, sar beni beni, yeşil yapraklar / Ben saramadım kız seni sarsın kara topraklar (Türkü). 6. (Yara, kırık vb.ni) Tedâvi için sargı ile bağlamak: “Kolunu sarmak.” Şu dertli gönlümün Lokman’ı sensin / Kırıldı kanadım sarabilin mi (Karacaoğlan). Dizimi sarıyorlardı (Peyâmi Safâ). 7. (İplik vb.ni) Yumak hâline getirmek: “Verdiğiniz yünü sardım.” 8. Bir şeyi başka bir şeyin içine koyarak boru hâlinde dürmek: “Dolma sarmak.” “Tütün sarmak.” Yatağa girdikten sonra, “Hoca, sar bir cigara, seninle konuşacağım” der (Ahmet H. Tanpınar). 9. Paket yapmak: “Bu gömlekten iki tâne sar.” “Şu elbiseyi sarar mısınız?” 10. mec. (Bir şey birinin) Hoşuna gidip onu etkisi altına almak, zevkine, düşüncelerine uygun düşmek: Onu bu hikâye pek fazla sarmamıştı (Sait Fâik). Gün olur ki ne kız ne rakı ne şiir / Hiçbir şey insanı sarmaz kandıramaz / Her çeşmeden boş döner elindeki tas (Câhit S. Tarancı). Bu halk havaları içinde beni çok saran “Billûr Piyâle” oldu (Ahmet H. Tanpınar). ♦ (-i / -e) 11. (Bir şeyi) Döndürerek diğer bir şeyin üzerine veya etrâfına dolamak: “Teli bobine sarmak.” “Bele kuşak sarmak.” Kalın kollarını ikisinin bellerine halattan bir kemer gibi sarmıştı (Ömer Seyfeddin). Bu paçavrayı değneğe iyice, sıkıca sardı, dişleriyle bir de düğüm yaptı (Refik H. Karay). Her vakit arkasında iki örgü ile bıraktığı saçlarını özene bezene çapraz vâri başına sarmıştı (Kerîme Nâdir). 12. Bir şeyi üzerine başka bir şey dolayarak onunla kaplamak, sargı, örtü vb. şeylerin içine almak, örtmek: “Çocuğu kundağa sardı.” Haslas’ın başında vurdular beni / Yârin çevresine sardılar beni (Türkü). Başına yorganı sararak yattı (Sâmipaşazâde Sezâî). Mendilimi ıslatıp boynuna sardım (Bediî Fâik). ♦ geçişsiz f. (-e) 13. Tırmanmak, yukarıya doğru çıkmak: “Kamyon yokuşa sardı.” Bir hafta kaldıktan sonra dağlara saracağız (Reşat N. Güntekin). Pekâlâ ağam, saralım yamaca, fundalıkların arasından, meşelerin altından (Târık Buğra). 14. (Tırmanıcı bitkiler için) Sarılıp yukarıya doğru çıkmak: “Hanımeli duvara sardı.” “Asma çardağa iyi sardı.” 15. halk ağzı. Saldırmak: “Köpek çocuğa sardı.” [Bu anlam Eski Türkçe’deki sar-mak “sert söz söylemek” fiilinin bir kalıntısı olabilir] 16. mec. Bir konuyu sâbit fikir hâline getirmek, saplantı denecek şekilde düşünmek: İşi yok, şimdi muhalifliğe sarmış derdi / Hoca rahmetli kerâmet gibi söz söylerdi (Mehmet Âkif’ten). ѻ Sarıp sarmalamak: Sıkıca ve dikkatlice sarmak: Çocuk gündüz doğarsa ebe hanım sarıp sarmalar, kayığa teslim eder (Ahmed Midhat Efendi). Hayriye Hanım kızını sarıp sarmaladı (Reşat N. Güntekin). ► Sarmak fiiliyle deyimler: Ateş bacayı sarmak / (Bir şeyi birinin) Başına sarmak / Kırıp sarmak / Sarpa sarmak / Yarasını sarmak.