( ﺩﺭﺩ ) i. (Fars. derd ) 1. İnsana ıztırap veren her türlü hal, sıkıntı, zorluk, üzüntü: Derde düşendir bilenler ehl-i derdin hâlini / Gör nice âkılleri Mecnûn eder Leylâ-yı aşk (Fenâyî). Bana ver ben çekeyim derdini mümkünse eğer (Hüseyin Sîret). Bir dert ki yürekler acısı / Bir dert ki düşman başına (Orhan V. Kanık). 2. Devam eden, geçmeyen hastalık, illet, ağrı sızı: “Doktorlar derdine çâre bulamadı.” 3. halk ağzı. Ur, çıban. ѻ Dert (Derdini) anlatamamak: İçinde bulunduğu durumu, söylemek istediklerini karşısındakine dinletememek: Oradan oraya koşuyor, fakat bir türlü kimseye dert anlatamıyordu (Reşat N. Güntekin). Dert babası: Herkesin derdini rahatlıkla anlattığı, dertlere çâre bulmaya çalışan kimse. Dert değil: Üzülmeye değmez. Dert etme: Üzülme, aldırma. Dert küpü: Derdi çok olan kimse. Dert olmak: Üzüntü sebebi olmak, sıkıntı vermek: Her doğan günün bir dert olduğunu / İnsan bu yaşa gelince anlarmış (Câhit S. Tarancı). Memur sayısı öylesine artmış ve hazînenin başına dert olmaya başlamıştı ki… (Ahmet Kabaklı). Dert ortağı: 1. Bir kimsenin kendisine derdini açabildiği kimse, sırdaş. 2. Aynı derdi paylaşanlardan her biri, haldaş: Ulviye Hanım bu meselede Dürdâne’nin dert ortağı oldu (Ahmed Midhat Efendi). Dert yanmak: Derdini anlatıp içini dökmek, şikâyet etmek; sıkıntısını söylemek, derdini dökmek: Dert ehli gayra dert yanar derd dinlemez (Yahyâ Kemal). Köyde dert yanacak candan bir arkadaş yoktu (Mahmut Yesâri). Derdi günü: Bütün düşündüğü, bütün derdi, üzerinde en çok durduğu: Derdin günün hasretlik (Orhan V. Kanık). Derdin ne?: Ne istiyorsun, ne oluyorsun, zorun ne? Derdine yanmak: Kendi hâline üzülmek: Milletimizin derdine berâber yanardık (Refik H. Karay). Elden ne gelir? Gelse gelse mumu yakmak, derdine yanmak değil mi? (Eflâtun C. Güney). (Bir kimsenin veya bir şeyin) Derdine düşmek: (O kimse veya şeyin) Verdiği üzüntü veya düşünce yüzünden sâdece onunla meşgul olmak, onunla aşırı derecede ilgilenmek. Derdini dökmek: Sıkıntı ve üzüntüsünü anlatmak, içini dökmek: Yürekteki derdi dökün dediler (Pir Sultan Abdal). Sen dururken derdim kime dökeyim / Uyan ey gözünü sevdiğim uyan (Karacaoğlan). Derdini dökmek, ıztırâbı hafifleten bir şey olduğu gibi başkasını aynı ıztırap içinde görmekte de garip bir tesellî vardır (Reşat N. Güntekin). Derdini Marko Paşa’ya anlat: “Boşuna uğraşma, derdini dinleyecek kimse bulamazsın” anlamında kullanılır. Derdini deşmek (depreştirmek): Bir kimsenin acısını tâzeleyip yeniden üzülmesine sebep olmak: Ah beyim, olanca dertlerimi depreştirdiniz (Ahmed Midhat Efendi). Derd-i ser: Baş ağrısı, baş derdi. ● Derd-âgin ( ﺩﺭﺩﺁ ﮔﻴﻦ ) birl. sıf. (Fars. āgіn “dolu” ile) Dertle dolu: Vâ hayf ki ey Hâletî-i bî-temkin / Ettin dilini o şûh için derd-âgin (Azmîzâde Hâletî). ● Derd-âşam ( ﺩﺭﺩﺁﺷﺎﻡ ) birl. sıf. (Fars. āşām “içen” ile) “Dert içen” Dert çeken: Hâil olmaz feyz-i fazl-ı Hakk’a ef’âl-i ibâd / Gāfil olma zâhidâ rindân-ı derd-âşamdan (Rûhî-i Bağdâdî). Gönül kim fikr-i la’linle harâb-ı câm-ı aşkındır / Ecel meyhânesinde sanki derd-âşâm-ı aşkındır (Hersekli Ârif Hikmet). ● Derd-âşinâ (-şinas) ( ﺩﺭﺩ ﺷﻨﺎﺱ – ﺩﺭﺩﺁﺷﻨﺎ ) birl. sıf. (Fars. āşinā “bilen” ve şinās “tanıyan” ile) Dert görmüş dertten anlayan, dertli: Ey derd-şinâs âşık-ı haste-derun / Vey çâre-ger-i mizâc-ı baht-ı vârun (Azmîzâde Hâletî). Gurbette dost kadrini derhâtır et Kemâl / Âlemde ehl-i derd ile derd-âşinâ içer (Yahyâ Kemal). ● Derd-engiz ( ﺩﺭﺩ ﺍﻧﮕﻴﺰ ) birl. sıf. (Fars. engіz “peydâ eden, arttıran” ile) Üzücü. ● Derd-keş ( ﺩﺭﺩﻛﺶ ) birl. sıf. (Fars. keş “çeken” ile) Dert çeken. ● Derd-keşan ( ﺩﺭﺩﻛﺸﺎﻥ ) birl. i. (Fars. çoğul eki -ān ile) Dert çekenler: Meyhâne-i dehr olsa pür-hum-ı murâd / Biz derd-keşân-ı câm-ı istiğnâyız (Azmîzâde Hâletî). ● Derd-mend ( ﺩﺭﺩﻣﻨﺪ ) tür. sıf. (Fars. -mend ekiyle) Derdi olan, dertli, üzüntülü: Kıl meded ey baht yoksa kâm-ı dil mümkin değil / Böyle kim ol dil-rübâ bî-derddir ben derd-mend (Fuzûlî). Derd-mend Gevherî mübtelâsına / Yeter nâz eyledi pâdişâhımız (Gevherî). Derd-mendim mücrimim dermâna geldim yâ Resûl / Sâilim muhtâcınım ihsâna geldim yâ Resûl (Mahvî). ● Derd-nâk ( ﺩﺭﺩﻧﺎﻙ ) tür. sıf. (Fars. -nāk ekiyle) Dertli, kederli: Derd-nâkim imtizâc etsem de dermânımla ben (Muallim Nâci). Gül hazin sünbül perîşan bâğ–zârın şevki yok / Derd-nâk olmuş hezâr-ı nağme-kârın şevki yok (Recâîzâde M. Ekrem – Ö.T.S.). Harf-i elften gayri ders lâzım değilmiş âşıka / Varsa ondan başka harf ger eyler anı derd-nâk (Ken’an Rifâî). ● Derdâ ( ﺩﺭﺩﺍ ) ünl. (Fars. ünlem elifi -ā ile) Eyvah, yazık, vah vah: Derdâ ki bir nigâr ile gönlümüz eğlenmez (Necâtî Bey). Derdâ ki nakd-i ömrü düzd-i zamâne sildi / Ol gözleri harâmî gözüm yaşını silmez (Zâtî). Geldi geçti rakîb ile derdâ / Geçti ömrüm belâ ile hey yâr (Zâtî).